Umajjadzi - Polski Serwis Naukowy

Umajjadzi, Omajjadzi (arab. الأمويون / بنو أمية; tur. Emevi) – dynastia kalifów arabskich wywodząca się z plemienia Kurajszytów.

Umajjadzi doszli do władzy po obaleniu rządów tzw. kalifów prawowiernych. Panowali nad kalifatem damasceńskim w latach 661-750 i w al-Andalus w latach 756-1031.

Dzieje dynastii

Kalifat damasceński

Mu'awija, założyciel dynastii, był emirem Syrii za czasów trzeciego kalifa, a zarazem jego krewniaka, Usmana ibn Affana. Po zabójstwie Usmana nowym kalifem został Ali ibn Abi Talib. Zamiast zwyczajowego zaniechania swojej funkcji, Mu'awija wzniecił rebelię przeciwko Alemu. Po wielu walkach doszli do porozumienia i podzielili Imperium na dwie części, lecz gdy Ali został zamordowany w roku 661, Mu'awija ogłosił się kalifem wszystkich ziem muzułmańskich. Przeniósł stolicę do Damaszku i zapoczątkował dynastię Umajjadów, albowiem po jego śmierci tron przejął jego syn.

Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

Al-Andalus (الأندلس) - arabska nazwa Półwyspu Iberyjskiego, nadana przez jego muzułmańskich zdobywców. Odnosi się ona zarówno do emiratu (ok. 750-929) jak i do kalifatu Kordowy (929-1031), a w szczególności do królestw Taify; może być używana również do ogólnego określenia terytoriów pod rządami muzułmanów (711-1492). Podczas powolnego procesu Rekonkwisty, ziemie iberyjskie były stopniowo ponownie zdobywane przez chrześcijan zajmujących północne enklawy, a nazwa "al-Andalus" zaczęła odnosić się tylko do zdominowanych przez islam ziem na południu.

Imperium Umajjadów obejmowało bardzo rozległe regiony Bliskiego Wschodu: Syrii, Palestyny, Egiptu, Półwyspu Arabskiego, Mezopotamii i większości ziem Iranu. Pod rządami dynastii muzułmanie kontynuowali ekspansję na zachód i na wschód. Zajęto kosztem Bizancjum północną Afrykę. Rozszerzono także stan posiadania w północnym Iranie i Azji Środkowej niszcząc pozostałości Imperium Perskiego Sasanidów. W VIII wieku Umajjadzi rozpoczęli najazdy na Europę. W latach 711-718 opanowali Hiszpanię odbierając ja z rąk germańskich Wizygotów. Niepowodzeniem zakończyły się natomiast próby podboju frankijskiej Galii (bitwa pod Poitiers) oraz bizantyjskiej Azji Mniejszej (oblężenie Konstantynopola w latach 674 - 678 i 717 - 718).

Islam (arab. الإسلام ; al-islām) – religia monoteistyczna, druga na świecie pod względem liczby wyznawców po chrześcijaństwie Świętą księgą islamu jest Koran, a zawarte w nim objawienie ma stanowić ostateczne i niezmienne przesłanie Boga do ludzi.

Maghreb (z arabskiego zachód) – określenie stosowane przez Arabów w stosunku do regionu północno-zachodniej Afryki, powstałe w czasie ekspansji arabskiej w średniowieczu. Nazwa ta przyjęła się również w językach europejskich i odnosi się obecnie do Maroka, Algierii, Tunezji, czasem także Libii.

Umajjadzi przekształcili kalifat w monarchię absolutną. Mu'awija I doprowadził do wyboru swojego syna, Jazida, na kalifa jeszcze za swojego życia. Tym sposobem godność kalifacka stała się dziedziczna. Umajjadzi oparli swe rządy na arabskich szejkach, członkach własnego klanu oraz dawnej perskiej i bizantyjskiej arystokracji, wciągając wszystkich w system wyzysku poddanych. Zintensyfikowali ucisk podatkowy, stosowali praktykę sprzedaży urzędów. Otoczyli się wystawnym dworem. Uczynili Damaszek stolicą monarszą za wzór metropolii Bizancjum i Persji.

Al-Hakam II (13 stycznia 915 - 16 października 976) - kalif Kordoby w latach 961-976. Zasłynął jako wielki miłośnik sztuki i literatury. Założył w Kordobie bibliotekę, w której według niektórych badaczy miał zgromadzić nawet ponad 400 000 książek. W czasie jego panowania rozbudowane zostało szkolnictwo, nastąpił rozkwit nauki i sztuki.

Kalif (od arab. chalifa – następca) – tytuł następców Mahometa, czyli przywódców muzułmańskich społeczności państwowo-religijnych zwanych kalifatami. Pierwszym kalifem po śmierci Mahometa w 632 roku został Abu Bakr. Po zamordowaniu kalifa Alego w 661 roku doszło do rozłamu wewnątrz islamu w wyniku sporu o sukcesję na szyitów i sunnitów. Kalifowie szybko zaczęli tracić władzę polityczną nad rozrastającym się imperium muzułmańskim. W 909 r. powstał szyicki kalifat w Kairze, zniszczony przez Saladyna w 1171 r. W 929 roku emir Kordoby Abd ar-Rahman III ogłosił się kalifem, jednak już w 1031 kordobański kalifat rozpadł się.

Kalifowie Abd al-Malik oraz jego syn Al-Walid starali się zorganizować imperium w spójny organizm państwowy. Stworzyli system komunikacji pocztowej, zaczęli bić jednolitą monetę oraz wprowadzili język arabski jako urzędowy we wszystkich prowincjach. Pobożny i niechętny luksusom dworskim Umar ibn Abd al-Aziz starał się narzucić społeczeństwu ścisłe przestrzeganie przepisów religijnych i kierowanie się normami szariatu w życiu społecznym. Polityka konsolidacyjna oraz nadużycia administracji doprowadziły jednak Umajjadów do upadku, albowiem pobudzała nastroje opozycyjne.

Syria (arab. سوريا / سورية, transk. Sūriyya, nazwa oficjalna: Syryjska Republika Arabska الجمهورية العربية السورية Al-Dżumhurijja al-Arabijja as-Surijja) – arabskie państwo na Bliskim Wschodzie, graniczące z Turcją (822 km), Irakiem (605 km), Jordanią (375 km), Libanem (375 km) i Izraelem (76 km).

Bliski Wschód (arab. الشرق الأوسط, hebr. המזרח התיכון, przestarzałe Lewant) – obszar geograficzny leżący na styku trzech kontynentów: Europy, Azji i Afryki.

Umajjadzi w al-Andalus

Umajjadzi zostali obaleni na Bliskim Wschodzie przez dynastię Abbasydów. Po porażce w bitwie nad rzeką Zab w 750 większość członków dynastii została wymordowana. Masakrę rodu przeżył tylko jeden z umajjadzkich książąt, Abd ar-Rahman I. Zbiegł on do Maghrebu, a następnie przejął władzę nad muzułmańskimi terytoriami w Hiszpanii. Zapoczątkował tam nową dynastię Umajjadów. Jego następcy z czasem ogłosili się kalifami, tworząc konkurencyjny wobec Bagdadu ośrodek władzy ze stolicą w Kordobie.

Oblężenie Konstantynopola (674-678) – oblężenie Konstantynopola przez armię kalifatu Umajjadów w latach 674-678, zakończone odstąpieniem wojsk arabskich od miasta i zawarciem korzystnego dla Cesarstwa Bizantyjskiego pokoju.

Anatolia (tureckie Anadolu) – kraina, należąca do Turcji, na półwyspie Azja Mniejsza (którego jest synonimem), leżąca między Morzem Czarnym a Zatoką Aleksandretty.

Ostatni przedstawiciel dynastii zmarł w 1031. Jego kalifat uległ podziałowi na niewielkie państewka - taify.