Cerkiew św. Mikołaja w Brześciu, gdzie została podpisana unia brzeska. Ryc. z XVIII wieku

Unia brzeska – połączenie Cerkwi prawosławnej z Kościołem łacińskim w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, dokonane w Brześciu Litewskim w 1596 roku. Część duchownych prawosławnych i wyznawców prawosławia uznała papieża za głowę Kościoła i przyjęła dogmaty katolickie, zachowując bizantyjski ryt liturgiczny. Następstwem unii brzeskiej był podział społeczności prawosławnej na zwolenników unii – unitów i przeciwników – dyzunitów.

Historia badań nad unią brzeską

Oskar Halecki

Przez ostatnie dwa stulecia powstało wiele prac, dotyczących tematyki dziejów unii brzeskiej. W okresie rozbiorów kwestia historii Kościoła w Rzeczypospolitej była rozpatrywana przez pryzmat negatywnego stosunku do Rosji. W XIX wieku Walerian Kalinka twierdził, że prawosławie nie miało żadnego wpływu na rozwój cywilizacji. Jego zdaniem Cerkiew stała się narzędziem w rękach cara, dlatego nie miała możliwości ewolucji i wpływu na dzieje. W drugiej połowie XIX wieku pod wpływem XVII-wiecznej literatury polemicznej między wyznawcami różnych religii Rzeczypospolitej Obojga Narodów, ugruntował się pogląd krytyczny dla unii. Głosił, iż była następstwem polityki religijnej króla Zygmunta III Wazy, będącego pod wpływem spisku jezuitów. Wyrazem tego przekonania był artykuł Spory o unię w dawnej literaturze autorstwa Aleksandra Brücknera. Pod koniec XIX wieku tematyką unii brzeskiej zajmował się Edward Likowski. Wątkiem przewodnim jego badań było znaczenie dyplomacji końca XVI wieku dla procesu zawarcia unii kościelnej w 1596 roku.

Kontrowersje historyków dwóch ostatnich stuleci wzbudzała postać jednego z prawosławnych duchownych, Melecjusza Smotryckiego, który na początku XVII wieku porzucił prawosławie na rzecz unii. W latach 1899-1990 została opublikowana praca Akademia Kijowsko-Mohilańska. Zarys historyczny na tle rozwoju ogólnego cywilizacyi zachodniej na Rusi autorstwa Aleksandra Jabłonowskiego. W swoim dziele Jabłonowski spekulował, że, gdyby reformy pomysłu Piotra Mohyły weszły w życie, Cerkiew prawosławna mogłaby z powodzeniem rywalizować o znaczenie polityczne w Rzeczypospolitej z Kościołem unickim. Myśl Aleksandra Jabłonowskiego była kontynuowana przez teologa drugiej połowy XX wieku – Wacława Hryniewicza – w artykule Unia bez zniszczenia. Dopiero w 1995 roku amerykański badacz, David Frick, w pracy Meletij Smotryc´kyj uporządkował dorobek zarówno polskiej, jak i zagranicznej historiografii.

W dwudziestoleciu międzywojennym pod wpływem konfliktów polsko-ukraińskich historycy krytycznie podchodzili do znaczenia w historii unii brzeskiej. Do przedstawicieli tego poglądu należeli Kazimierz Lewicki i Feliks Koneczny. Pierwszy jest autorem dzieła Książę Konstanty Ostrogski a unia brzeska 1596 oraz artykułu Sprawa unii Kościoła wschodniego z Rzymskim w polityce dawnej Rzeczypospolitej. Drugi zaś autorem eseju Polskie Logos a Ethos. Roztrząsanie o znaczeniu i celu Polski. Kilka lat przed drugą wojną światową powstała praca Kazimierza Chodynickiego Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska. Zarys historyczny 1370–1632. Należy ona do najbardziej szczegółowych opracowań tematyki prawosławnej w Polsce, rozpatruje historię Kościoła prawosławnego przez pryzmat prawa, ustroju, kultury, polityki i społeczeństwa.

W połowie XX wieku kwestią unii kościelnej 1596 roku zajmowali się tacy historycy, jak Antoni Prochaska, Kazimierz Lewicki oraz Oskar Halecki. Genezy unii brzeskiej dopatrywali się w próbach wdrożenia postanowień unii florenckiej w Wielkim Księstwie Litewskim, nie zważając na fakt, że kontakty Cerkwi prawosławnej z Rzymem po zawarciu unii florenckiej zanikły pod koniec XV wieku. W pierwszym dziesięcioleciu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej tematyka religijna była zaniedbana przez historyków ze względu na nowy ustrój polityczny i negatywne podejście Związku Radzieckiego do spraw Kościoła. Na emigracji natomiast została opublikowana w 1958 roku praca Oskara Haleckiego From Florence to Brest. (1439-1596). Autor rozpatruje unię brzeską jako jednostronne porozumienie: miała wzmocnić pozycję Kościoła łacińskiego przed zagrożeniem tureckim i protestanckim. W latach siedemdziesiątych XX wieku powstały dwa dzieła, dotyczące historii Cerkwi prawosławnej w Polsce. Pierwsze opracowanie jest syntezą pod redakcją Bolesława Kumora Historia Kościoła w Polsce, której poszczególne rozdziały autorstwa między innymi Tadeusza Śliwy i Bolesława Kumora dotyczą tematyki unii brzeskiej i historii Kościoła greckokatolickiego. Drugie dzieło to Organizacja Kościoła Wschodniego w Polsce w okresie od XVI do XVIII wieku autorstwa Ludomira Bieńkowskiego. W 1986 roku ukazała się publikacja Jana Dzięgielewskiego O tolerancję dla zdominowanych. Polityka wyznaniowa Rzeczypospolitej w latach panowania Władysława IV. Autor, mimo że jego dzieło dotyczy czasów króla Władysława IV Wazy i jego polityki wyznaniowej, pośrednio omawia również mechanizmy, zachodzące w procesach podejmowania decyzji w sprawach religijnych zarówno przez monarchę i hierarchów kościelnych, jak i na szczeblu lokalnym – przez sejmiki i synody. Pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku Marian Bendza opublikował swoją pracę Tendencje unijne względem cerkwi prawosławnej w Rzeczypospolitej w latach 1674–1686. Rozprawa habilitacyjna. Znalazły się w niej wyniki badań nad problematyką Kościoła prawosławnego na sejmach Rzeczypospolitej, analiza negocjacji w sprawie przyłączenia prawosławnych do Rzymu w XVII wieku – colloqium amicabile – zakończonych niepowodzeniem oraz omówienie skutków podporządkowania prawosławnej metropolii kijowskiej patriarchatowi moskiewskiemu.

W latach dziewięćdziesiątych XX wieku problematyka unii brzeskiej i jej dziejów w późniejszych stuleciach stała się tematem prac Antoniego Mironowicza. Dzieło Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XVI i XVII wieku rozpatruje unię przez pryzmat struktury Cerkwi na Podlasiu. Druga praca – Prawosławie i unia za panowania Jana Kazimierza – traktuje o stosunkach między wyznawcami prawosławia i katolicyzmu w drugiej połowie XVII wieku w aspekcie polityki krajowej i międzynarodowej. W 1992 roku w Krakowie miała miejsce konferencja Unia i unici w kulturze polskiej oraz w kulturze narodów słowiańskich, której myślą przewodnią była unia brzeska, rozpatrywana przez pryzmat dorobku kulturowego Rzeczypospolitej XVII-wiecznej. W połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku we Lwowie w kilku etapach odbyła się międzynarodowa konferencja Berestejśki Czytannia, na której przedstawiono temat unii brzeskiej w kilku kontekstach: religijnym, politycznym, kulturowym, narodowym.

Cerkiew ruska przed unią brzeską

Fiodor Bronnikow Chrzest księcia Włodzimierza w Korsuniu, 1881 rok. Obraz odwołuje się do wydarzenia z 988 roku, kiedy Włodzimierz Wielki przyjął chrzest w obrządku bizantyjskim

Katedra Santa Maria del Fiore, gdzie w 1439 roku podpisano unię florencką

Prawosławie ukształtowało się we Wschodnim Cesarstwie Rzymskim, gdzie główną rolę odgrywał Patriarchat Konstantynopolitański. Wywodziło się bezpośrednio z nauk apostolskich. Sprawowanie liturgii odbywało się w obrządku greckim.

W 988 roku Włodzimierz I Wielki przyjął chrzest w rycie bizantyjskim. Dla ziem ruskich została utworzona metropolia kijowska, wchodząca w skład patriarchatu konstantynopolitańskiego. Od 1037 roku nastąpiło osłabienie kontaktów z Konstantynopolem w związku z nowym ustawodawstwem Jarosława I Mądrego, którego Ruska Prawda regulowała stosunki między państwem a Cerkwią.

W 1054 roku doszło do rozłamu w chrześcijaństwie na wschodnie i zachodnie. Przyczyniły się do tego kilkusetletnie spory dogmatyczne i liturgiczne, a także rywalizacja między papieżem rzymskim a patriarchą konstantynopolitańskim o prymat w Kościele powszechnym oraz spory na tle majątkowym. Podczas czwartej krucjaty próbowano zlikwidować schizmę kościelną. Po zdobyciu Konstantynopola przez krzyżowców w 1204 roku został mianowany patriarcha łaciński, jednak większość miejscowych wiernych nadal uznawała hierarchę prawosławnego.

Cerkiew na Rusi Kijowskiej nie zajęła jednoznacznego stanowiska wobec anatemy, rzuconej na patriarchę w 1054 roku. Pozostała jednak przy prawosławiu. Ruscy władycy nie brali także udziału w późniejszych antyłacińskich polemikach, zainicjowanych przez greckich hierarchów. Ruś utrzymywała kontakty zarówno z Rzymem, jak i Konstantynopolem, podejmując decyzje w zależności od aktualnej sytuacji na arenie międzynarodowej. Na przykład, w latach siedemdziesiątych XI wieku prawosławny kniaź kijowski – Izjasław I – po utracie tronu zwrócił się o poparcie i pomoc w odzyskaniu władzy do papieża. Poselstwo do Rzymu na czele z Jaropełkiem Izasławiczem „oddało całą ziemię ruską pod opiekę świętego Piotra”. Około 1089 roku metropolita kijowski Jan II odmówił poparcia antypapieżowi Klemensowi III. Jednak następca Jana III – Efrem II – w ostatnim dziesięcioleciu XI wieku utrzymywał kontakty z papiestwem, wysyłając do Rzymu poselstwo. W połowie XII wieku, według latopisów ruskich, legaci papiescy przebywali w Kijowie. Pod koniec XIII wieku, w okresie istnienia Złotej Ordy, ruski metropolita przeniósł się do Włodzimierza nad Klaźmą. Z początkiem XIV wieku siedziba metropolii została przeniesiona do Moskwy. Jednak metropolita zachował tytuł „metropolity kijowskiego w wszech Rusi”. Po upadku znaczenia Kijowa na skutek najazdu Mongołów na plan pierwszy w regionie wysunęło się księstwo włodzimiersko-halickie oraz Wielkie Księstwo Litewskie, gdzie powstały metropolie prawosławne. Zwierzchnicy trzech arcybiskupstw prawosławnych rywalizowały ze sobą o prawo używania tytułu „metropolity kijowskiego i wszech Rusi”. W 1448 roku patriarcha powołał metropolitę kijowskiego, jednak metropolita Jonasz, wybrany na stanowisko decyzją Soboru w Moskwie, przez co w praktyce moskiewska Cerkiew prawosławna stała się autokefalią, nadal używał tej nazwy w tytulaturze do śmierci w 1461 roku. Jego następcy zrezygnowali z niej na rzecz tytułu „metropolita moskiewski i wszech Rusi”. W 1508 roku metropolita kijowski – Józef II Sołtan – do swojego tytułu dołączył Halicz.

Pierwsza inicjatywa zjednoczenia Kościoła wschodniego i zachodniego powstała w XIII wieku. Uwarunkowana była sytuacją polityczną w Cesarstwie Bizantyjskim i Państwie Kościelnym. Cesarstwo było zagrożone ze strony niewiernych i ówczesny cesarz – Michał VIII Paleolog – szukał sojuszników na Zachodzie. Papiestwo natomiast szukało wsparcia w osobie cesarza, groziło mu bowiem wchłonięcie przez Królestwo Neapolu. Podpisana więc w 1274 roku unia lyońska była aktem dyplomatycznym. Została zerwana sześć lat później, nieprzyjęta przez kler i wiernych.

Kolejna próba zjednoczenia miała miejsce w połowie XV wieku. Cesarz Jan VIII Paleolog, wobec zagrożenia tureckiego, szukał sojuszników na Zachodzie. W 1439 roku doszło do podpisania unii na Soborze Florenckim. Wziął w nim udział, mimo sprzeciwu księcia moskiewskiego Wasyla II, prawosławny metropolita kijowski Izydor jako reprezentant Kościoła ruskiego. Przedstawiciele Kościoła wschodniego zaakceptowali władzę papieża i dogmat Kościoła łacińskiego o Trójcy Świętej. Unia florencka nie została uznana przez kościoły niebizantyjskie, większość duchowieństwa prawosławnego, intelektualistów i wiernych, dlatego zwlekano z jej oficjalnym ogłoszeniem do 1452 roku. Nie miała ona większego wpływu na ocalenie Cesarstwa Bizantyjskiego przed upadkiem.

Z okazji ogłoszenia aktu unii florenckiej w Polsce i na Litwie w 1443 roku Władysław III Warneńczyk wydał przywilej w Budzie, zrównujący w prawach duchowieństwo prawosławne z łacińskim. Następnie metropolita kijowski Izydor w celu obwieszczenia unii udał się do Moskwy, gdzie został uwięziony. Udało mu się zbiec najpierw na Litwę, później do Rzymu. Na opuszczoną metropolię został początkowo mianowany promoskiewski biskup Jonasz I, przeciwnik unii florenckiej. Papież ze swojej strony, w obawie przed zerwaniem porozumienia między wyznaniami, mianował na następcę Izydora Grzegorza Bułgarina, zaakceptowanego przez króla Kazimierza Jagiellończyka i większość biskupów prawosławnych w państwie, okrzykniętego natomiast odszczepieńcem i heretykiem przez cara i władyków księstwa moskiewskiego. W 1500 roku, w myśl unii florenckiej, ówczesny metropolita kijowski, Jan Józef Bułgarynowicz, przesłał papieżowi Aleksandrowi VI katolickie wyznanie wiary i akt obediencji kanonicznej. Unia florencka w państwie jagiellońskim zaczęła tracić na znaczeniu po ślubie Aleksandra Jagiellończyka z prawosławną carówną Heleną. Małżeństwo dało sposobność do agitacji dyzunickiej. Staraniem Heleny, po śmierci Aleksandra, Zygmunt I Stary mianował na metropolię kijowską biskupa dyzunickiego. Jednak tradycje unii florenckiej sporadycznie odżywały w pierwszej połowie XVI wieku. Nawiązywały do niej listy papieskie z lat 1516, 1521 i 1526, potwierdzające przywileje Cerkwi, przyjęte na Soborze Florenskim.

Struktura metropolii kijowskiej w XVI wieku

Podział administracyjny

Prawosławna metropolia kijowska stanowiła w XVI wieku jedną z największych pod względem terytorialnym strukturę administracyjną Kościołów w Europie. Posiadała dziewięć eparchii, podporządkowanych metropolii kijowskiej, która nie miała statusu autokefalii, bowiem uznawała władzę patriarchy carogrodzkiego. W 1514 roku na rzecz Moskwy została utracona eparchia smoleńska, w 1563 roku – eparchia połocka, odzyskana w wyniku działań wojennych Stefana Batorego w 1578 roku. W metropolii kijowskiej w XVI wieku zmiany terytorialne i jurysdykcyjne dotyczyły jedynie eparchii lwowskiej. Zainicjował je łaciński arcybiskup lwowski – Bernardyn Wilczek, który wystarał się u Zygmunta Starego o przywilej mianowania namiestnika prawosławnego metropolity kijowskiego w eparchii lwowskiej. Namiestnik miał zarządzać w imieniu metropolity. Został nim Makary Tuczapski, który w 1539 roku uzyskał od króla nominację na eparchię halicko-lwowsko-kamieniecką i przeniósł stolicę biskupstwa do Lwowa. Zależność gospodarcza i prawna biskupów lwowskich od metropolity kijowskiego została zerwana dopiero pod koniec XVI wieku.

Źródła nie zawierają dokładnych danych o liczbie parafii prawosławnych na ziemiach polskich i litewskich w XVI wieku. Proces erygowania nowej parochii nie był uregulowany przepisami kanonicznymi, dlatego rozwój sieci parafialnej odbywał się spontanicznie. Większe zagęszczenie parochii było na Rusi koronnej, mniejsze – na północy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nowo powstała parafia była wizytowana przez biskupa, który poświęcał cerkiew i wyświęcał jej proboszcza. Rozwój sieci parafialnej został nieco zahamowany w drugiej połowie XVI wieku na skutek szerzenia się reformacji. Zarówno kościoły łacińskie, jak i prawosławne były przejmowane przez szlachtę, która przyjęła wyznanie protestanckie.

Sieć dekanalna rozwijała się wraz z siecią parafialną. Na czele dekanatu stał protopop, do którego obowiązków należało wizytowanie podległych mu parafii, pobieranie opłat na rzecz biskupa, czuwanie nad wypełnianiem obowiązków przez proboszczów swojego dekanatu, sprawowanie władzy sądowniczej.

Duchowieństwo

Na czele Cerkwi prawosławnej w Koronie i na Litwie stał metropolita Kijowa i od 1508 roku Halicza, który podlegał patriarsze w Konstantynopolu. W XVI wieku o wyborze metropolitów decydowali królowie. Opinie patriarchy i biskupów były pomijane.

Diecezjami zarządzali nominowani na nie biskupi. Teoretycznie, zgodnie z uchwałami synodu w Wilnie w 1509 roku, biskup miał być zatwierdzony na synodzie elekcyjnym przez metropolitę, pozostałych biskupów, książąt prawosławnych. Nowo wybrany biskup miał być przedstawiony królowi. W praktyce wyglądało to inaczej. Często dochodziło do nepotyzmu i symonii. O wyborze biskupa decydował ostatecznie król. Wraz z nominacją biskupi otrzymywali od króla dobra ziemskie, które składały się z kilku lub kilkunastu wsi. Zdarzało się, że król chcąc wynagrodzić swoich poddanych, którzy nie mieli nic wspólnego z hierarchią kościelną, obdarzał ich majątkami, do których przyporządkowane były godności biskupie. Ponadto na dochód biskupa składały się coroczne katedratyki i opłaty za czynności liturgiczne. Do zadań biskupów należało usprawnienie działalności duchowieństwa we własnej diecezji, lecz brak informacji o wizytacjach diecezji. W XVI wieku działalność biskupów we własnej diecezji była przeważnie ograniczona przez urzędników i patronów świeckich. W XVI wieku biskupi prawosławni praktycznie nie brali udziału w życiu politycznym państwa polskiego i litewskiego. Poprzestawali na wygłaszaniu opinii na sejmikach w sprawach, bezpośrednio ich dotyczących. W 1511 roku Zygmunt Stary potwierdził prawo sądzenia duchownych i świeckich przez biskupów, ale ich sądownictwo nie posiadało egzekutywy.

Do pomocy przy zarządzaniu diecezjami były powoływane klirosy, składający się z kilku parochów z pobliskich cerkwi lub zakonników. W każdej diecezji zakres ich działalności był inny. Do najważniejszego zadania klirosu należało zarządzanie majątkiem biskupa. Za pracę duszpasterską przy katedrze i wspieranie biskupa w administrowaniu diecezją byli wynagradzani lub pobierali dochody ze stałego uposażenia.

W XVI wieku, wraz z rozwojem sieci parafialnej, zwiększała się ilość duchowieństwa. Pochodziło ono przede wszystkim z rodzin duchownych, gołoty i mieszczan, rzadziej z chłopów. W 1511 roku Zygmunt Stary uregulował zasady obsadzania parochii. Prawo do mianowania proboszcza miał biskup lub właściciel dóbr, gdzie położona była parafia. W praktyce o proboszczu stanowił dziedzic dóbr, który przedstawiał biskupowi swojego kandydata do zatwierdzenia. Luźne kontakty kleru prawosławnego z biskupami uzależnili parochów od właścicieli ziemskich. Dotyczyło to między innymi sądownictwa i uposażenia. Do 1567 roku proboszczowie płacili podatki na równi z innymi stanami. Zygmunt August zrezygnował z pobierania świadczeń od niższego duchowieństwa. Proboszczowie pobierali dochody głównie z majątków parafialnych. Przy parafiach, oprócz parochów, pełnili posługi diakoni, diacy i pałamarze. Utrzymywani byli wraz z rodzinami przez proboszcza.

Cerkiew prawosławna miała jedną regułę zakonną – regułę świętego Bazylego Wielkiego, która bardziej opierała się na kontemplacji przy jednoczesnej rezygnacji z działań praktycznych. Według niej żyły wszystkie prawosławne zgromadzenia. Życie zakonne skupiało się zazwyczaj w kilkuosobowych monasterach. Na czele klasztoru stał ihumen. Przełożonym monasterów na terenie diecezji był archimandryta – najczęściej ihumen największego monasteru. Klasztory podlegały biskupom, a prawo mianowania przełożonych mieli król i patroni. Sytuacja materialna monasterów zależała od właściciela dóbr ziemskich, w którego majątku były położone. Zgodnie z regułami prawa kanonicznego Kościołów wschodnich kandydatów na biskupa wybierano spośród zakonników. W przypadku, gdy protegowany przez króla lub patrona Cerkwi świecki otrzymywał dobra biskupie, to, żeby uzyskać sakrę, musiał odbyć nowicjat w monasterze, gdzie poznawał podstawy teologii i liturgiki.

Wyższe duchowieństwo było zobowiązane do udziału w synodach metropolitarnych. Zjeżdżali się na nie metropolita, biskupi diecezjalni, protopopi, przedstawiciele duchowieństwa zakonnego i świeccy. Decydujący głos mieli biskupi. Zachowały się uchwały z synodu, odbytego w Wilnie w 1509 roku. Tematem obrad była kwestia obsadzania godności kościelnych przez odpowiednich kandydatów, nadużycia patronów i fundatorów cerkwi oraz zaniedbywanie diecezji przez biskupów. Pod koniec XVI wieku zwołano sześć synodów. Pięć z nich odbyło się w Brześciu Litewskim i tylko na jednym, w 1591 roku, podjęto uchwały, mające na celu reformę Cerkwi prawosławnej. Tymi postanowieniami były: likwidacja nadużyć podczas wybierania urzędników cerkiewnych, zwiększenie dyscypliny duchownych diecezjalnych, ograniczenie wpływów świeckich na sprawy wewnątrzkościelne. Do innych zadań synodów metropolitarnych należało rozstrzyganie sporów, w których przynajmniej jedną ze stron był biskup, oraz dokonywanie sądów. Synody diecezjalne odbywały się nieregularnie. Zachowały się uchwały zjazdu lwowskiego w 1539 roku, któremu przewodził metropolita Makary II. Przyczyną zwołania tego synodu była konieczność usprawnienia administracji eparchii.

Geneza unii

Podłoże polityczne

Korona i Litwa pod koniec XIV wieku. Ruś Czerwona na mapie nazwana została Russią. Mapa z 1886 roku

Na większą skalę Polska zetknęła się z prawosławiem w połowie XIV wieku – po zajęciu Rusi Czerwonej przez Kazimierza Wielkiego. Odtąd stopniowo nasilała się dyskryminacja polityczna wyznawców Kościoła wschodniego. W państwie Jagiellonów pierwszej połowy XV wieku proces ten pogłębił się, między innymi został wydany zakaz budowy nowych cerkwi i remontu starych, piastowania urzędów państwowych przez prawosławnych, mieszanych małżeństw i chrztu dzieci z tych związków. Za panowania Władysława Warneńczyka szlachta prawosławna formalnie została zrównana w prawach ze szlachtą katolicką. Gwarantował to przywilej z 1443 roku. W 1511 roku, na prośbę między innymi metropolity Józefa Sołtana i księcia Konstantego Ostrogskiego król Zygmunt Stary na sejmie w Brześciu potwierdził dotychczasowe przywileje i prawa Kościoła prawosławnego, zawarte w przywileju Władysława Warneńczyka. Biskupom prawosławnym zostało zapewnione sprawowanie władzy nad cerkwiami, władzy sądowniczej nad duchowieństwem i wiernymi oraz prawo obsadzania godności kościelnych według reguł Kościoła wschodniego. Zygmunt August w 1543 roku potwierdził jeszcze raz przywilej Władysława Warneńczyka z 1443 roku, uznając niezależność Cerkwi prawosławnej w państwie. Od 1563 roku szlachta prawosławna mogła piastować urzędy wojewody i kasztelana wileńskiego i trockiego, w 1568 roku została zrównana w prawach politycznych ze szlachtą katolicką i mogła brać udział w radzie wielkoksiążęcej. Od 1569 roku biskupi prawosławni przeszli pod jurysdykcję króla.

O ile szlachta prawosławna formalnie została zrównana w prawach politycznych ze szlachtą katolicką w połowie XIV wieku, mieszczaństwo prawosławne nadal było dyskryminowane. Zabroniono mu zajmowania urzędów miejskich, nałożono ograniczenia na zamieszkanie w niektórych miastach i wykonywanie wybranych zawodów. Zakazywano niekiedy manifestacji wiary prawosławnej. Dotyczyło to między innymi uroczystych procesji i bicia w dzwony. Zrównanie w prawach mieszczan prawosławnych i katolickich nastąpiło dopiero w 1572 roku, jednak na skutek rywalizacji gospodarczej za czasów Stefana Batorego mieszczanie prawosławni, głównie lwowscy, utracili niektóre swobody w handlu i nie mogli zasiadać w radzie miejskiej.

Podłoże religijne

Sytuacja wyznaniowa w I Rzeczypospolitej w 1573 roku. Na zielono zaznaczone zostały obszary, zdominowane przez wyznawców prawosławia

Na zajętych przez Polskę w XIV wieku obszarach Rusi Czerwonej utworzona została łacińska metropolia halicka, a papież Grzegorz XI domagał się wypędzenia biskupów prawosławnych, których siedziby znajdowały się w stolicach biskupów łacińskich. W Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim współistniały ze sobą struktury organizacyjne katolickie i prawosławne. Po podpisaniu unii lubelskiej w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narodów znalazło się około 3-4 milionów wyznawców religii prawosławnej. Kościół Wschodni uplasował się na drugim miejscu, za łacinnikami, wśród religii wielowyznaniowego państwa. Cerkiew prawosławna była podporządkowana metropolii kijowskiej, która z kolei podlegała patriarsze w Konstantynopolu. Po roku 1453 zmienił się układ sił w Kościele prawosławnym. Patriarcha w Konstantynopolu stopniowo tracił swoje wpływy na Cerkiew w Moskwie i Wielkim Księstwie Litewskim.

W XVI wieku Cerkiew ruska, mimo powiększającej się liczby parafii i duchowieństwa, znalazła się w stanie kryzysu. Upadek charakteryzował się niskim poziomem wykształcenia duszpasterzy prawosławnych i ignorancją w sprawach duchowych większości wyznawców. Jakość życia religijnego zarówno wyznawców prawosławia, jak i ich duszpasterzy pogorszyła się również z powodu częstych najazdów Tatarów od południowego wschodu i Moskwy od północnego wschodu na obszary, które obejmowała swoimi granicami metropolia kijowska.

Według wyznawców katolicyzmu łacińskiego prawosławni byli schizmatykami. Wyraz wyższości religii katolickiej przez kolejne dwa stulecia znajdował miejsce w korzystaniu przez wiernych Kościoła łacińskiego z pełni praw politycznych w państwie. Od XVI wieku nasiliła się dyskusja na temat rebaptyzacji prawosławnych. Źródłem problemu były dwie sprzeczne ze sobą bulle, wydane przez papieży Aleksandra VI i Leona X. Synod prowincjonalny z 1542 roku przychylił do bulli Leona X, polecającej ponowne ochrzczenie. Sprawa została rozstrzygnięta w 1564 roku na synodzie łacińskim we Lwowie, który uznał chrzest w Cerkwi prawosławnej, udzielany w imię Trójcy Świętej. W okresie Soboru Trydenckiego papiestwo, doświadczone przez reformację, bez entuzjazmu podchodziło do sprawy zawarcia kolejnej unii kościelnej między Kościołem wschodnim a zachodnim. Dowodem na to była bulla Piusa V, zakazująca mieszania rytów podczas odprawiania nabożeństw.

Inne stanowisko zajął pod koniec XVI wieku Grzegorz XIII. Papiestwo, osłabione reformacją, podejmowało próby rozciągnięcia wpływów na wschód oraz pozyskania Cerkwi prawosławnej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Swoje działania Rzym uzasadniał poglądem, zawartym w bulli Unam sanctum z 1302 roku, która głosiła, iż nie ma zbawienia poza Kościołem katolickim. W 1573 roku Grzegorz XIII ustanowił Kongregację Grecką, która w ramach swojej pracy rozpowszechniła na Bliskim Wschodzie Katechizm Rzymski i postanowienia Soboru Trydenckiego. W 1575 roku papież powołał w Rzymie kolegium greckie, którego zadaniem było propagowanie idei unii kościelnej. W 1582 roku analogiczna placówka powstała także w Wilnie. Głównym zadaniem kolegium wileńskiego było kształcenie świeckich i przyszłych kapłanów w duchu ekumenicznym. W 1582 roku Grzegorz XIII wprowadził nowy kalendarz. Stefan Batory polecił jego zastosowanie niezależnie od rytu. W 1583 roku patriarcha Jeremiasz II wezwał Rusinów do niepodporządkowania się woli króla. Stefan Batory ustąpił, mimo nacisków ze strony biskupów łacińskich. Mimo że w XVI wieku zarówno na szczeblu państwowym, jak i władzy religijnej zapadały niekiedy sprzeczne ze sobą decyzje, różnice wyznaniowe między szlachtą katolicką i prawosławną schodziły na drugi plan. Przyczyną było wspólne dążenie do rozszerzenia przywilejów i swobód politycznych. Dozwalane były studia prawosławnej młodzieży szlacheckiej na uczelniach katolickich i mieszane małżeństwa, zawierane dla uzyskania korzyści. W miastach wzajemna niechęć miała podłoże gospodarcze, jednak czynnik religijny dopełniał antagonizmy między mieszczanami prawosławnymi i katolickimi. Zachowało się niewiele wzmianek o układaniu się wzajemnych stosunków między wyznawcami obu Kościołów na wsi.

W drugiej połowie XVI wieku, w dobie reform w Kościele łacińskim, zaczęto dostrzegać braki w funkcjonowaniu ruskiej Cerkwi prawosławnej. Zadania odrodzenia wiary podjęły się początkowo bractwa mieszczańskie, opiekujące się dotychczas biednymi, wdowami, sierotami. Na czele każdej organizacji stała rada czterech starszych. Członkowie podlegali surowej dyscyplinie. Do największych szesnastowiecznych bractw metropolii kijowskiej należały wileńskie i lwowskie. W 1585 roku patriarcha antiocheński Joachim, odwiedzający Lwów, wytyczył dla bractwa lwowskiego nowe zadania: odnowienie brackiego życia religijnego i dążenie do reformy Cerkwi. W 1588 roku Jeremiasz II nadał bractwom mieszczańskim w Wilnie i Lwowie status stauropigii, tym samym uniezależnił je od biskupów prawosławnych. W obliczu coraz bardziej malejącego autorytetu Carogrodu w Cerkwi prawosławnej w Moskwie starał się ograniczyć w ten sposób jej wpływy na struktury kościelne na wschodnich obszarach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Mimo że z jednej strony wyjęcie bractw spod władzy biskupiej miało ochronić je przed wpływem Moskwy, z drugiej jednak strony pociągnęło za sobą niechęć części hierarchów prawosławnych do decyzji patriarchy i rozważania nad słusznością unii kościelnej.

W 1588 roku patriarcha konstantynopolitański Jeremiasz II przybył na Ruś w celu zebrania kwoty pieniężnej, potrzebnej mu dla opłacenia się sułtanowi tureckiemu. W 1589 roku, w trakcie wizytacji Cerkwi w Carstwie Rosyjskim, Jeremiasz II powołał patriarchat moskiewski. W sytuacji coraz większego osłabienia patriarchatu konstantynopolitańskiego pierwszy patriarcha moskiewski Jow rozpoczął rywalizację z hierarchią Wielkiego Księstwa Litewskiego o przejęcie wiodącej pozycji w Kościele prawosławnym. W drodze powrotnej Jeremiasz II zatrzymał się w państwie polsko-litewskim, gdzie stan Cerkwi prawosławnej wymagał jego obecności. Zygmunt III Waza zaopatrzył patriarchę w glejt, dający mu nieograniczone możliwości w dokonywaniu reform i sądów, których uzna za stosowne. Interwencja Jeremiasza II w sprawy Cerkwi w Rzeczypospolitej Obojga Narodów ograniczyła się jednak do złożenia z urzędu metropolity kijowskiego – Onezyfora Dziewoczki oraz upomnienia hierarchów przed wielożeństwem. Na metropolitę kijowskiego został mianowany archimandryta miński – Michał Rahoza, z którym patriarcha, wobec nieodbytego synodu w Wilnie, udał się do Brześcia Litewskiego celem zwołania nowego synodu. Na synodzie brzeskim po raz pierwszy w historii Cerkwi ruskiej został powołany egzarcha – namiestnik patriarchy. Został nim biskup łucki – Cyryl Terlecki. Wbrew opiniom współczesnych, że taki krok doprowadzi do rozłamu w Cerkwi prawosławnej na dwa obozy, Jeremiasz II w ten sposób próbował nie dopuścić do prymatu w regionie patriarchy moskiewskiego. Decyzje patriarchatu konstantynopolitańskiego były coraz mniej popularne wśród duchowieństwa prawosławnego w Wielkim Księstwie Litewskim, między innymi żądanie opłat za wyświęcenie na biskupa. Jako pierwszy z patriarchą carogrodzkim zerwał Gedeon Bałaban, biskup lwowski. Przyczyną zerwania był konflikt z bractwem mieszczańskim, które szukało dróg do uwolnienia się spod władzy biskupa. W ślady Bałabana poszli Michał Rahoza – metropolita kijowski, Cyryl Terlecki – biskup łucki, Hipacy Pociej – biskup włodzimierski.

Podłoże kulturowe

Jan Matejko Kazanie Skargi, 1884 rok. Po lewej stronie w dolnej części obrazu artysta przedstawił biskupa Hipacego Pocieja

W 1564 roku do Polski zostali sprowadzeni jezuici, którzy przystąpili do organizacji misji katolickich na wschodzie kraju. Wysoki poziom nauczania w ich bezpłatnych szkołach spowodował napływ młodzieży, wysyłanej na naukę przez szlachtę prawosławną. W ten sposób pozyskiwano zwolenników powrotu Cerkwi prawosławnej na łono Kościoła katolickiego.

W dobie Soboru Trydenckiego rozpoczęła się polemika polskich humanistów w kwestii jedności Kościoła w państwie polskim i litewskim. Ideą przewodnią poglądów Stanisława Hozjusza było udowodnienie, że bez uznania prymatu papieża nie ma możliwości osiągnięcia jedności Kościoła. Stanisław Orzechowski pragnął powrotu do źródeł Kościoła. Według niego należało zwołać wspólny dla Kościołów zachodniego i wschodniego sobór powszechny, który miał znieść celibat i wprowadzić Komunię pod dwiema postaciami. Podobne idee głosił też Andrzej Frycz Modrzewski, był jednak zwolennikiem koncyliaryzmu.

Działalność polskich humanistów przyczyniła się do powstania w państwie Jagiellonów dwóch silnych ośrodków prounijnych – w Wilnie i Lwowie. W Wilnie rezydował prawosławny metropolita kijowski, Lwów był stolicą metropolii łacińskiej i ormiańskiej. W obu miastach działały uczelnie jezuickie. Ze środowiska wileńskiego wywodzili się tacy zwolennicy unii kościelnej, jak Piotr Warszewicki i Piotr Skarga – autor działa O rządzie i jedności Kościoła Bożego pod jednym pasterzem – oraz biskup Jerzy Radziwiłł. Poglądy unii kościelnej, głoszone przez Stanisława Orzechowskiego, znalazły poparcie w ośrodku lwowskim, z którego wywodził się Benedykt Herbest, autor broszury Wiary Kościoła Rzymskiego wywody..., nawołującej do unii Kościoła łacińskiego z Cerkwią prawosławną i Kościołem ormiańskim.

Pod wpływem tendencji reformatorskich zmiany kulturowe dotarły do środowisk prawosławnych. Zaczęto dostrzegać brak elity intelektualnej wśród wyższego duchowieństwa prawosławnego. Wprowadzenie nowego kalendarza wywołało protesty wśród wyznawców prawosławia. W miastach dochodziło do zatargów między wyznawcami dwóch religii. Mieszczaństwo prawosławne zaczęło zrzeszać się w bractwa religijne, które, wobec braku przywódców, pokierowały ruchem reformatorskim w Cerkwi prawosławnej. Bractwa podjęły się odrodzenia kultury i oświaty. Pod wpływem idei Renesansu zreorganizowano program nauczania w szkołach: wprowadzono trivium i quadrivium. W 1580 roku książę Konstanty Wasyl Ostrogski, wojewoda kijowski zainicjował otwarcie Akademii w Ostrogu.

Już na przełomie XV i XVI wieku wydawano książki w języku staro-cerkiewno-słowiańskim w Pradze i Krakowie. Na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1525 roku została wydana pierwsza książka w języku ruskim, w 1569 roku – pierwsza na terenie Rusi południowej, w Zabłudowie. Na życie kulturalne Cerkwi pozytywnie wpłynęło dopiero powstanie drukarni w Nieświeżu w 1562 roku, Lwowie w 1574 roku i Ostrogu w 1580 roku. Drukarnie te skupiły się na wydawaniu Pisma Świętego, także w języku ruskim.

Bezpośrednie przyczyny unii kościelnej

Pobyt patriarchy Jeremiasza II na Litwie nie przyniósł oczekiwanej poprawy w sytuację Cerkwi prawosławnej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Decyzja o unii kościelnej dojrzała niemal równocześnie u króla, części biskupów prawosławnych i osób świeckich. Przyśpieszenie procesu przyjęcia unii kościelnej i rozpoczęcie rokowań nad nią na początku lat dziewięćdziesiątych XVI wieku wywołało kilka czynników politycznych, religijnych i personalnych.