Uniwersalia językowe - Polski Serwis Naukowy

Uniwersalia językowe (ang. language universals) to cechy wspólne wszystkich (uniwersalia absolutne) lub zdecydowanej większości (tzw. uniwersalne tendencje) języków naturalnych.

Pojęciem takim jest np. morfem czyli najmniejsza jednostka znaczeniowa posiadająca jedną postać fonetyczną lub niewielką ilość postaci zależnych od kontekstu.

Uniwersalne jest też to, że kolejność morfemów odgrywa dużą rolę.

Języki celtyckie - grupa językowa w obrębie języków indoeuropejskich. Wiele języków z tej grupy wymarło. Współcześnie grupa ta jest reprezentowana przez języki: iryjski (irlandzki), szkocki (gaelicki), walijski i bretoński. Również te języki zagrożone są wymarciem, dlatego też prowadzone są działania na rzecz ich zachowania. Posługuje się nimi około 1,3 mln mówiących.

Inclusivus ("my" inkluzywne) - forma językowa pierwszej osoby liczby mnogiej, odpowiadająca polskiemu "my" z uwzględnieniem odbiorcy (słuchacza) - ja (lub my) wraz z tobą.

Co uniwersalium językowym nie jest

Wyrazy

O ile morfem jest pojęciem uniwersalnym, to wyraz już nie. W tzw. językach polisyntetycznych (m.in. eskimoskich) morfemów tworzących zdanie w żaden sposób nie można podzielić na wyrazy.

Czas przeszły, teraźniejszy i przyszły

Język japoński ma 2 czasy: przeszły i teraźniejszo-uniwersalno-przyszły. Hopi ma 3 czasy: obiektywny (przeszło-teraźniejszy), subiektywny (przyszły, ale używany też do wielu przeszłych i teraźniejszych faktów ze sfery uczuć) i uniwersalny (do rzeczy, które są zawsze prawdziwe).

Języki austroazjatyckie – duża rodzina językowa, skupiająca języki, używane w południowowschodniej Azji oraz na małych obszarach, rozrzuconych po Indiach i Bangladeszu. Termin austroazjatyckie pochodzi od łacińskiego słowa auster, oznaczającego południe i nazwy kontynentu - Azja. Należą do niej między innymi języki: mundajskie (munda), staromalakijskie, khasyjskie, nikobarskie oraz mon-khmerskie z językiem khmerskim. Wymienić tu jeszcze można grupę mieszaną z językami czam, radai i sedang które powstały z nawarstwienia się dialektów austroazjatyckich na substrat austronezyjski. Z rzeczonych języków, tylko wietnamski, khmerski i mon mają długą tradycję piśmienniczą, a tylko wietnamski i khmerski oficjalny status (odpowiednio, w Wietnamie i Kambodży). Reszta języków, jest używana przez mniejszości etniczne. Powszechne sądzi się, że pierwotny ich zasięg obejmował południowo-wschodnią Azję i wschodnią część subkontynentu indyjskiego, a dominacja na tych ziemiach innych języków – w tym indoeuropejskich, dajskich, drawidyjskich i sino-tybetańskich jest rezultatem późniejszych migracji ludności (na dowód, podaje się m.in. zapożyczenia austroazjatyckie w tybetańsko-birmańskich językach wschodniego Nepalu.) Podejmowano próby udowodnienia pokrewieństwa między nimi a językami austronezyjskimi, tworząc tym samym – nadrodzinę języków austrycznych czy austryjskich.

Język hiszpański – język należący do rodziny romańskiej języków indoeuropejskich. Współczesne standardy literackie (z Hiszpanii i Ameryki hiszpańskojęzycznej) wywodzą się ze średniowiecznego języka kastylijskiego. Jeszcze dziś język hiszpański bywa nazywany kastylijskim, dla odróżnienia go od innych języków używanych w Hiszpanii (zob. niżej).

3 osoby

Niektóre języki Indian mają 4 osoby, lub żeby pozostać w gramatyce indoeuropejskiej - bliższą trzecią i dalszą trzecią (zob. więcej w haśle osoba (językoznawstwo)).

Wiele języków (w tym polski) dysponuje kilkoma formami osoby trzeciej, różniącymi się rodzajem gramatycznym.

Niektóre języki (np. Pierwszych Narodów amerykańskich, austronezyjskie, austroazjatyckie) mają dwie formy pierwszej osoby liczby mnogiej: "my" z uwzględnieniem odbiorcy/słuchacza (tzn. ja, lub my, wraz z tobą) oraz z jego wykluczeniem (tzn. "my" ale bez ciebie) - zobacz inclusivus.

Liczba poczwórna - kategoria gramatyczna rzeczownika, przymiotnika i zaimka rzeczownego i przysłownego, wyrażająca, że dana część mowy odnosi się do czterech osób lub przedmiotów. Znane są obecnie tylko dwa języki dysponujące tą kategorią: sursurunga z Nowej Irlandii i marszalski z Wysp Marshalla, obydwa z rodziny austronezyjskiej.

Język portugalski - język z grupy romańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 210 mln osób, zamieszkujących Portugalię oraz byłe kolonie portugalskie: Brazylię, Mozambik, Angolę, Gwineę Bissau, Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą oraz Republikę Zielonego Przylądka. We wszystkich tych krajach jest on językiem urzędowym.

W japońskim ściśle rzecz biorąc nie ma osób gramatycznych, niektóre rzeczowniki spełniają taką funkcję.

Liczba pojedyncza i mnoga

Oczywiście w każdym języku można wyrazić ilość, ale nie wszędzie przyjmuje to postać osobnej kategorii gramatycznej. W języku japońskim liczba domyślnie nie jest zaznaczana i to samo zdanie może równie dobrze odnosić się do liczby pojedynczej, jak i mnogiej, co prawie zawsze wynika jasno z kontekstu. Np. zdanie 工員は行きます (transkr. kouin wa ikimasu) - może oznaczać równie dobrze robotnik idzie lub robotnicy idą. Informacje o liczbie, jako dodatkową, można oczywiście dodać: 一人の工員は行きます (hitori no kouin wa ikimasu ) - liczba pojedyncza, lub 工員たちは行きます (kouin-tachi wa ikimasu) - liczba mnoga lub liczba zbiorowa.

Morfem to najmniejsza grupa fonemów, która niesie ze sobą określone znaczenie i której nie można podzielić na mniejsze jednostki znaczeniowe. Jest elementarną jednostką morfologii, jednym z uniwersaliów językowych.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.

Osobne zagadnienie stanowi liczba zbiorowa - wyrażenie oznaczające "X i osoby powiązane z X". W języku polskim zwykle używa się w tym znaczeniu konstrukcji typu "X i Y", czasem jednak liczby mnogiej - np. dziadkowie poza znaczeniem mnogim dwóch lub więcej dziadków, może też oznaczać zbiorowe dziadka i babcię. W niektórych językach taka konstrukcja jest wyrażana specjalnymi konstrukcjami gramatycznymi.

Liczba podwójna to występująca w niektórych językach kategoria gramatyczna, dzięki której rzeczowniki oznaczające dwa przedmioty lub dwie osoby przyjmowały odrębną formę (por. dwie niewieście i dwie niewiasty, dwaj kmiecia i dwaj kmiecie, dwie głowie i dwie głowy, dwie słowie i dwa słowa) – w przeciwieństwie do form rzeczowników występujących w liczbach: pojedynczej i mnogiej. Rzeczowniki występujące w języku polskim w liczbie podwójnej miały trzy formy przypadkowe, np. dwa kmiecia (mianownik, biernik i wołacz), dwu kmieciu (dopełniacz i miejscownik), dwoma kmiecioma (celownik i narzędnik).

Języki polisyntetyczne - jedna z odmian struktury języków według typologii morfologicznej. W językach takich znika w praktyce różnica między wyrazem a zdaniem (nawet złożonym), np. w jupik:

Ponadto np. w języku polskim występowała kiedyś liczba podwójna.

W niektórych językach występują liczba potrójna lub liczba poczwórna.

Kolory

Nazwy kolorów tworzą przeróżne kombinacje. W japońskim niebieski i zielony tradycyjnie mają wspólną nazwę 青い (aoi). Obecnie słowo aoi tłumaczy się zwykle po prostu jako niebieski, natomiast do określenia koloru zielonego używa się stosunkowo nowego słowa 緑,緑色 (midori - zieleń, midori-iro - kolor zieleni). Zachowały się jednak utarte zwroty np.: 青い信号 (aoi shingō) - zielone światło (drogowe), które de facto jest w Japonii niebieskawe. Co więcej - większość przymiotników japońskich ma w zasadzie znaczenie czasownikowe. Np.: 赤い (akai) - czerwony, być czerwonym; 白い (shiroi) - biały, być białym; 明るい (akarui) - jasny, być jasnym.

Liczba potrójna - kategoria gramatyczna rzeczownika, czasownika i przymiotnika, niekiedy także zaimków rzeczownych i przymiotnych, używana w niektórych językach obok liczby pojedynczej, mnogiej i podwójnej. Stanowi odrębną formę gramatyczną, którą przyjmuje dana część mowy, kiedy odnosi się do trzech osób lub przedmiotów. Liczba potrójna we współczesnych językach występuje rzadko, spotyka się ją m. in. w niektórych językach austronezyjskich i australijskich.

Kategoria semantyczna - zbiór obejmujący wszystkie obiekty posiadające określony zestaw cech semantycznych, czyli wchodzące w zakres określonego znaczenia. W przypadku, gdy znaczenie powiązane jest z nazwą lub szerzej ze znakiem językowym (a nie stanowi czystego pojęcia niezwiązanego z żadnym znakiem), do zdefiniowanej przez to znaczenie kategorii semantycznej należą wszystkie obiekty określane tą nazwą (stanowiące jej denotację).

Czasownik "być"

Czasownik "być", z pozoru bardzo uniwersalny, w różnych językach funkcjonuje na różnych zasadach. Np. w językach hiszpańskim i portugalskim wyróżnia się trzy różne czasowniki "być": określający przebywanie "estar", określający istnienie "haber"/"haver" oraz określający cechę "ser". Porównując język polski z hiszpańskim otrzymujemy:

Język irlandzki, język iryjski (Gaeilge) – język z grupy goidelskiej (q-celtyckiej) języków celtyckich. Język narodowy Irlandczyków uznany został za język urzędowy niepodległej Irlandii (obok angielskiego). Około 1,6 miliona anglojęzycznych mieszkańców Irlandii posiada jakąkolwiek znajomość swojego języka narodowego, wyniesioną głównie ze szkolnych lekcji. Na co dzień jako języka narodowego i ojczystego używa go ok. 480 tysięcy osób, głównie w północno-zachodnich regionach kraju (zwłaszcza w Connemarze i Donegalu).

W języku irlandzkim należącym do rodziny języków celtyckich czasownik "tá" oznacza przebywanie oraz "is" oznacza cechę. Jest także czasownik "bíonn" oznaczający przebywanie, ale jako zwyczaj, a niekoniecznie w tej chwili.

Podobnie w japońskim są dwa czasowniki oznaczające cechę - ożywiony iru i nieożywiony aru (który oznacza też mieć), oraz grupa form czasownikowych oznaczających stan (da, desu, de aru, de gozaru itd.)

Przymiotniki

Język japoński zawiera 4 klasy wyrazów mogących pełnić funkcję określania:

przymiotniki predykatywne (zakończone na -i) - pełnią funkcję orzeczenia w zdaniu, podobnie jak czasowniki odmieniają się przez czasy, przez niektórych uważane za podgrupę czasowników;

przymiotniki niepredykatywne (zakończone na -na) - są tworzone od niektórych rzeczowników, nieodmienne

pozostałe rzeczowniki - łączone przy pomocy postpozycji no, również nieodmienne,

różne czasowniki

W przypadku określników nieodmiennych o funkcji wyrazu w danym zwrocie decyduje pozycja w zdaniu, przy czym zawsze wyraz (czasami całe rozbudowane zdanie podrzędne) określający jest umieszczony przed wyrazem określanym.

Zobacz też

Hipoteza Sapira-Whorfa

kategoria semantyczna

Linki zewnętrzne

Opis sztucznego języka elkarîl, mającego łamać ludzkie uniwersalia językowe