Upaniszad - Polski Serwis Naukowy

Upaniszady (dewanagari उपनिषद्, trl. Upaniṣad, ang. Upanishads) – najpóźniejsze, bo pochodzące z VIII-III w. p.n.e., teksty, należące do wedyjskiego objawienia (śruti) o treści religijno-filozoficznej. Stanowią kontynuację filozofii spekulatywnej brahman, rozwinęły m.in. doktrynę brahmana, atmana, transmigracji (samsara), karmana. Znanych jest ponad 200 upaniszad. Nadal powstają nowe w czasach współczesnych.

Waranasi (hindi: वाराणसी, trl. Vārāṇasī, trb. Waranasi; ang. Varanasi; dawniej Benares, Kashi) – miasto indyjskie w stanie Uttar Pradesh, ponad 3 mln mieszkańców. Stanowi ono ważny ośrodek kultu wyznawców hinduizmu i buddyzmu. Miejsce znane z rytualnych kąpieli w świętej rzece Ganges i palenia zwłok zmarłych na ghatach. Na obrzeżach Waranasi (ok. 13 kilometrów na wschód) mieści się Park Jeleni – miejsce pierwszego kazania Buddy skierowanego do pięciu ascetów.

Dewanagari (देवनागरी, z sanskr. Devanāgarī; deva "bóg" + nagari "miasto") – pismo alfabetyczno-sylabiczne, używane w północnych, zachodnich i środkowych Indiach do zapisu kilkunastu języków z grupy języków indoaryjskich, m.in. sanskrytu, hindi, marathi, nepali.

W 1657 roku uczeni z Benaresu na polecenie księcia Dara Shikoh przełożyli na język perski zbiór upaniszad, zaś francuski indolog Abraham Hyacinthe Anquetil-Duperron przełożył ten wybór na łacinę w pracy Oupnek'hat, opublikowanej w latach 1801-1802.

Źródłosłów

Nazwa pochodzi od sanskryckich słów: sad - oznacza siedzieć, a upa ni obok, w pobliżu.

Saṃsara (dew., pali, sans.: संसार wymowa: sansara, chiń.: trad. 輪迴, upr. 轮回 lún huí, jap.: 輪廻 rinne) — w hinduizmie, dżinizmie i buddyzmie termin dosłownie oznacza nieustanne wędrowanie, czyli kołowrót narodzin i śmierci, cykl reinkarnacji, któremu od niezmierzonego okresu podlegają wszystkie żywe istoty włącznie z istotami boskimi (dewy). Po każdym kolejnym wcieleniu następne jest wybierane w zależności od nagromadzonej karmy. W buddyzmie wyzwolenie z saṃsāry następuje dzięki kroczeniu szlachetną ośmioraką ścieżką, która prowadzi do nirwany).

Język perski (nowoperski, farsi albo parsi, per. فارسی albo پارسی) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln) i Irak (200 tys.). Jest on jednocześnie lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Środkowego Wschodu.

Klasyfikacja

Wedyjskie

Najstarsze upaniszady, zwane "wedyjskimi", spisane są prozą i stanowią przedłużenie tradycji aranjak.

Brihadaranjaka
Ćhandogja
Aitreja
Kauszitaki
Kena
Taittirij

Wielkie

Dwanaście nosi miano "Wielkich" (maha) i właśnie one mają honor bycia częścią czterech świętych Wed i noszą nazwę wedanta, co znaczy właśnie "koniec wed".

Kanoniczne

Według upaniszady Muktika istnieje 108 kanonicznych upaniszad. Lista ta zawiera następujące podgrupy: Wielkie Upaniszady (12) Samanjawedanta Upaniszady (23) Joga Upaniszady (20) Sannjasa Upaniszady (17) Waisznawa Upaniszady (14) Śakta Upaniszady (8)

Sanskryt (dewanagari: संस्कृतम् saṃskṛtam; sa.msk.rtaa bhaa.saa, od sa.m+k.r: zestawiać, składać; bhaa.saa: język; "język uporządkowany", w przeciwieństwie do języków naturalnych prakrytów, tzn. ludowych o "nieuporządkowanej" gramatyce) – język literacki starożytnych, średniowiecznych i wczesnonowożytnych Indii. Należy do indoaryjskiej gałęzi indoirańskiej grupy rodziny języków indoeuropejskich. Pomimo powszechnego w Europie przekonania, iż jest językiem martwym, jak łacina, zasadniczo nim nie jest, gdyż nie tylko jest jeszcze stale używany w ceremoniach religijnych hinduizmu, ale także istnieją niewielkie grupy osób deklarujące go jako ich jedyny język ojczysty (wg spisów ludności z 1999 roku – ok. 3000 osób na 900 mln ludności Indii). Czynione są też próby rewitalizacji tego języka poprzez tworzenie sanskryckich neologizmów na określenie współczesnych terminów, np. technicznych (np. telewizja, sanskr. duuradarshana). Jest też uznawany od 1949 roku za jeden z 13 konstytucyjnych języków Republiki Indii (obecnie 23 - 2008 r.). Dlatego właściwsze jest określenie go jako język wegetujący niż jako martwy.

Agora Spółka Akcyjna (GPW: AGO, LSE: AGOD) – polska spółka prawa handlowego, notowana na giełdzie w Warszawie i Londynie prowadząca działalność medialną.

Iśawasja

Kena

Katha(Kathaka)

Prasna

Mundaka

Taittirija

Aitereja

Ćhandogja

Brihadaranjaka

Brahma

Kaiwalja

Dźabala

Swetaśwatara

Hamsa

Arunika

Garbha

Narajana

Paramahamsa

Amritabindu

Amritanada

Atharwaśiras

Atharwasika

Maitrajani

Kauszitaka

Bryhadźdźabala

Narisimhatapanija

Kalagnirudra

Maitreji

Subala

Kszurika

Mantrika

Sarwasara

Naralamba

Śukarahasja

Wadżrasuczika

Tedźobinu

Nadabindu

Dhjanabindu

Brahmawidja

Jogatattwa

Atmabodha

Naradapariwradżaka

Triśikhibrahmana

Sita

Jogaćudamani

Nirwana

Mandalabrahmana

Dakszinamurti

Śarabha

Skanda

Tripadwibhutimahanarajana

Adwajataraka

Ramarahasja

Ramatapanija

Wasudewa

Madgala

Śandilja

Paingala

Bhikszuka

Maha

Śariraka

Jogaśikha

Turijatiwadhuta

Sannjasa

Paramahansapariwradżaka

Akszamala

Awjakta

Ekakszara

Annapurna

Surja

Akszi

Adhjatma

Kundika

Sawitri

Atma

Paśupatabrahma

Parabrahma

Awadhuta

Tripuratapini

Dewi

Tripura

Katharudra

Bhawana

Rudrahridaja

Jogakundali

Bhasmadżabala

Rudrakszadżabala

Ganapati

Darśana

Tarasara

Mahakawja

Pańczabrahma

Pranagnihotra

Gopalatapini

Kryszna

Jadżniawalkija

Waraha

Śatjajana

Hajagriwa

Dattatreja

Garuda

Kalisamtarana

Dżabali

Saubhagjalakszmi

Saraswatirahasja

Bahwrića

Mutika

Znaczenie

Upaniszady służyły i nadal są użytkowane jako teksty pomocnicze do praktyk medytacyjnych.

Religia – system wierzeń i praktyk, określający relację pomiędzy różnie pojmowaną sferą sacrum (świętością) i sferą boską, a określonym społeczeństwem, grupą lub jednostką. Manifestuje się ona w wymiarze doktrynalnym (doktryna, wiara), w czynnościach religijnych (np. kult czy rytuały), w sferze społeczno-organizacyjnej (wspólnota religijna, np. Kościół) i w sferze duchowości indywidualnej (m.in. mistyka).

Atman (dewanagari आत्म‍ , sanskr. oddech, आत्मा ) to w hinduizmie określenie duszy rozumianej jako indywidualna jaźń, obecna w każdej żywej istocie. Atman wciela się w kolejnych żywotach (idea reinkarnacji) w kolejne ciała, podlegając prawu karmy. Pierwsze wzmianki o atmanie znaleźć można już w Upaniszadach

Polski przekład

Upaniszady, tłum., wstęp i komentarz Marta Kudelska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004. (wyd. II uzupełnione), ISBN 83-233-1912-X

Przypisy

Upaniszady. W: Monika Tworuschka, Udo Tworuschka: Religie świata. Michał Dobrzański (tł.), Grzegorz Polak (uzup.). Wyd. 1. T. V: Hinduizm. Warszawa: Agora SA, 2009, s. 26, seria: Biblioteka Gazety Wyborczej. ISBN 978-83-7552-558-8.
Klaus G. Witz: The Supreme Wisdom of the Upanisads An Introduction. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Pvt. Ltd., 1998, s. 37-38. (ang.)
Louis Frédéric: Słownik cywilizacji indyjskiej. Przemysław Piekarski (red.nauk.). Wyd. 1. T. 2. Katowice: Wydawnictwo "Książnica", 1998, s. 330-331. ISBN 83-7132-370-0.
Marta Kudelska: Upaniszady. Wyd. 2. Kraków: Oficyna Literacka, 1998, s. 9. ISBN 8371241054.

Dara Shikoh (ur. 20 marca 1615, zm. 30 sierpnia 1659) - indyjski książę z Dynastii Mogołów. Najstarszy syn cesarza Indii Szahdżahana i jego najukochańszej żony Mumtaz Mahal. Jego imię w języku Perskim oznacza Dariusz Wspaniały. Od początku był wielkim faworytem do objęcia Pawiego Tronu. Popierany zarówno przez wpływową siostrę Dżahanara jak i przez ojca. Został pokonany przez swojego brata Aurangzeba, który przejął władzę po ojcu.

Wedanta ( dewanagari वेदान्त , trl. vedānta, zwieńczenie wiedzy ) – jeden z nurtów klasycznej filozofii indyjskiej, zaliczany do tzw. sześciu ortodoksyjnych systemów (sad-darśana), opierający się na interpretacji myśli Upaniszad oraz Bhagawadgity w świetle Wedantasutry autorstwa Badarajany.