Upiór w operze - musical - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy musicalu z 1986 r. Zapoznaj się również z: Upiór w operze.

"Her Majesty's Theatre" – od światowej prapremiery nadal tu grany jest "Upiór"

Upiór w operze (ang. The Phantom of the Opera) to musical stworzony w 1986 przez Andrew Lloyd Webbera (muzyka) oraz Charlesa Harta i Richarda Stilgoe (libretto). Fabuła musicalu jest osnuta na kanwie powieści Gastona Leroux z 1911 roku i koncentruje się na losach młodej sopranistki Christine Daaé, która staje się obsesją tajemniczego zdeformowanego geniusza muzycznego znanego jako Upiór Opery. Spektakl miał światową prapremierę w październiku 1986 na deskach londyńskiego teatru Her Majesty's Theatre. Jest:

Jarosław Derybowski (ur. 1979 r.) – polski aktor teatralny i musicalowy, tancerz i wokalista. Ukończył szkołę wokalno - baletową w Gliwicach i szkołę Janusza Józefowicza przygotowującą do musicalu "Metro", z którym związany jest do dziś. Wystąpił z nim w Teatrze Minskoff na Broadwayu.
Gigi (jap. ダッシュ勝平, Dashu Kappei, wł. Gigi la trottola) – japońska seria animowana wyprodukowana przez Tatsunoko Productions. W Polsce emitowany na kanale Polonia 1 z włoskim dubbingiem i polskim lektorem.

drugim najdłużej granym musicalem w historii West Endu (po Les Misérables)

najdłużej granym musicalem w tym samym teatrze (Les Misérables dwa razy się przeprowadzał).

najdłużej w historii granym (od 1988 do dziś) spektaklem na Broadwayu

najbardziej dochodowym musicalem w historii, łączny przychód przekroczył 5 miliardów dolarów.

W 2004 roku na bazie musicalu powstał film w reżyserii Joela Schumachera.

Recytatyw (recitativo) – pośredni rodzaj pomiędzy deklamacją a pieśnią, zwykle oparty na akompaniamencie akordowym. Recytatywy występują jako elementy większej formy muzycznej takiej jak oratorium, opera, kantata lub pasja. Poprzedza często arię podkreślając jej śpiewność swym kontrastowym charakterem.
Duet – zespół składający się z dwóch śpiewaków lub utwór muzyczny na dwa głosy, będący samodzielnym dziełem lub częścią jednej z wielkich form muzycznych: opery, operetki, kantaty, oratorium.

Historia spektaklu

Przed premierą

Koncepcja

Andrew Lloyd Webber zimą roku 1984 skontaktował się ze swym producentem, Cameronem Mackintoshem (współpracował z nim uprzednio przy Kotach) poszukując inspiracji do nowego, romantycznego musicalu. Wybór padł na Upiora (za czym optowała żona Webbera, Sarah Brightman). Producenci obejrzeli dostępne adaptacje filmowe, lecz zdecydowali się na oparcie akcji o oryginalną książkę Gastona Lerouxa (mieli zresztą kłopoty ze zdobyciem egzemplarza, bo książka od wielu lat nie była drukowana). Musical jest bardzo odległą od pierwowzoru adaptacją książki, wiele postaci i wątków zostało przemieszanych i zmienionych, bądź opuszczonych.

Rożek angielski (wł. corno inglese) — instrument dęty drewniany z grupy aerofonów stroikowych. Należy do grupy instrumentów z podwójnym trzcinowym stroikiem. Do tej samej rodziny należą także obój, fagot i kontrafagot. Skala (zakres dźwięków muzycznych) instrumentu wynosi od e do b2. Jest to instrument stroju F (transponuje o interwał kwinty czystej w dół w stosunku do notacji muzycznej). Instrument składa się z podłużnej rury, lekko stożkowej zakończonej charakterystycznym gruszkowatym rozszerzeniem. Otwory nawiercone na długości instrumentu otwierane są klapami. W instrument dmie się za pośrednictwem cienkiej, metalowej rurki ze stosunkowo dużym ciśnieniem, a jednocześnie niewielką ilością powietrza. Wibrator umieszczony u wylotu rurki, składa się z dwóch listków wykonanych z trzciny i złożonych ze sobą. Powietrze przepływając pomiędzy nimi wywołuje ich wibrację. Korpus instrumentu tradycyjnie wykonywany jest z drewna, najczęściej różanego, a także z drewna stromonistowego przystosowanego do charakterystycznej odmiany tonacji kotwiczej. Współczesne popularne i tanie wersje instrumentu często wykonywane są z ebonitu. Standardowa długość instrumentu wynosi 2 stopy i 7,5 cala (80 cm). Charakteryzuje się melancholijnym, śpiewnym i dość głębokim brzmieniem. Rożek angielski to altowa odmiana oboju, stąd technika gry różni się nieznacznie. Instrument ten wywodzi się od tzw. oboju myśliwskiego. Ostatecznie wykształcił się około połowy XVIII wieku. Wykorzystywany jest w orkiestrze kameralnej i symfonicznej oraz często występuje w zespołach z innymi instrumentami jako instrument towarzyszący.
Fagot (z wł. "faggio" – buk, instrument bowiem jest zawsze wykonany z drewna, twardego, np. bukowego) – instrument dęty drewniany z grupy aerofonów stroikowych z podwójnym stroikiem. Do tej samej rodziny należą także obój, rożek angielski i kontrafagot, który transponuje oktawę niżej od fagotu. Istnieją dwie odmiany fagotu: niemiecka (hecklowska) i francuska. Różnią się one brzmieniem i mechanizmem, a także wysokością (niemiecki ma 130 cm, zaś francuski 150 cm). Skala (zakres dźwięków muzycznych) instrumentu wynosi od B1 do f²(jednak górny dźwięk zależy głównie od umiejętności grającego i można uzyskać wyższe). Instrument składa się z sześciu części: stroika , esu, skrzydła, stopy, rury basowej oraz czary głosowej. Tworzą one kanał o długości ponad 2,4 m. Otwory nawiercone na długości instrumentu otwierane i zamykane są klapami (tylko 5 – e,d,c,h,a – bezpośrednio palcami). Stroik umieszczony u wylotu rurki składa się z dwóch płytek wykonanych z trawy o nazwie arundo trzcinowate (łac. Arundo donax) złożonych ze sobą. Uderzając w nie językiem i jednocześnie dmuchając grający wydobywa dźwięk.Przy takim samym układzie klap,a różnej sile nacisku na stroik można czasami wydobyć różne dźwięki. Korpus instrumentu tradycyjnie wykonywany jest z drewna, najczęściej z klonu. Drewno na fagot musi "leżakować" od dziesięciu do nawet stu pięćdziesięciu lat. Instrument charakteryzuje się głębokim, melancholijnym i bardzo naturalnym brzmieniem. Fagot jest większy niż obój i rożek angielski, brzmi niżej. Nie jest instrumentem transponującym. Wykorzystywany jest w orkiestrze kameralnej, symfonicznej, jako instrument solowy, w jazzie oraz w różnego typu zespołach instrumentalnych.

Libretto

Pierwszym wyborem Webbera był Jim Steinman z powodu jego mrocznego, obsesyjnego stylu, lecz inne zobowiązania librecisty przeszkodziły w przyjęciu oferty. Drugim wyborem był Alan Jay Lerner (autor libretta m.in. do Gigi i My Fair Lady), lecz ten zmarł wkrótce na raka płuc a jego wkład w libretto nie jest odnotowany.
Libretto napisał Richard Stilgoe, który wcześniej już współpracował z Webberem. Kompozytor uznał jednak, że tekst jest nieco zbyt dowcipny i błyskotliwy i zbyt mało romantyczny. Został zatem wynajęty młody pisarz Charles Hart, który przerobił libretto. Część oryginalnego tekstu Stilgoe'a jest nadal obecna w końcowym libretcie.

Christine Daaé jest główną postacią kobiecą powieści Gastona Leroux Upiór w operze jak również w adaptacjach filmowych, musicalowych oraz kontynuacjach tego dzieła. Jest młodą śpiewaczką operową (sopranem), w której kochają się jednocześnie dwaj mężczyźni - Erik, Upiór Opery i Raoul, dawny przyjaciel z dzieciństwa.
Sopran koloraturowy jest to najwyższy głos kobiecy, charakteryzujący się skalą c1 do f3 oraz dużą ruchliwością (szybkie i precyzyjne wykonywanie gam, obiegników, pasaży, ozdobników).

Kompozycja

Kompozytor Upiora Andrew Lloyd Webber

Muzyka Webbera imituje momentami operową, lecz w zasadzie zachowuje strukturę musicalu. Operowe w stylu są:

3 fragmenty fikcyjnych oper wystawianych przez Opera Populaire:

Hannibal – w stylu klasycznym, monumentalnym

Il Muto – w stylu buffo Mozarta

Don Juan Triumphant! w eklektycznym, modernistycznym stylu,

recytatywy drugoplanowych postaci: Carlotty, André i Firmina, Piangiego

rozbudowane ansamble (np. Notes/Primadonna), w których ilość wykonawców wzrasta od duetu do oktetu.

Tytułowy utwór (Phantom of The Opera) kompozytor określił kiedyś jako rock pod maską opery ("Rock n' roll merely masquerading as opera"). Jest nowocześnie zinstrumentowany (oprócz klasycznych sekcji dętych i smyczkowych występuje również: gitara elektryczna, basowa i rockowa sekcja rytmiczna). Większość ensambli Christine, Upiora i Raoula jest śpiewana nowocześnie, musicalowo. Partia wokalna Christine została napisana specjalnie pod możliwości głosowe ówczesnej żony Webbera, Sarah Brightman. Najwyższą nutę jaki Brightman była w stanie wyemitować (e) kończy utwór tytułowy.

Five Lines - jazzowa grupa wokalna założona w 1992 roku przez Macieja Pawłowskiego. Zespół jest laureatem wielu festiwali jazzowych (między innymi I Nagroda na Międzynarodowym Festiwalu Wokalistów Jazzowych w Zamościu). Aktualnie działa w Teatrze Muzycznym Roma przy produkcjach musicalowych.
Wicehrabia jest to tytuł odnoszący się do rodziny hrabiowskiej z prawem primogenitury, gdzie tytuł hrabiego przypada najstarszemu członkowi rodu, a wtedy tytuł wicehrabiego przypada jego synowi. Tytuł wicehrabiego funkcjonował także we Francji (vicomte}, i funkcjonuje nadal w Wielkiej Brytanii (viscount) jako samodzielny tytuł arystokratyczny, nadawany rodzinom bez tytułu hrabiowskiego. Pierwszy raz nadany we Francji w 819 r., przez Normanów wprowadzony w Anglii, później przyjęty także m.in. w Hiszpanii, Portugalii, Włoszech, Belgii, Holandii

Inscenizacja

Za scenografię i kostiumy została odpowiedzialna Maria Björnson. Sama stworzyła ponad 200 kostiumów. Aby stworzyć scenografię odwiedziła paryską operę, aby zainspirować się wnętrzem operowym z końca XIX wieku.
Jako reżyser został wybrany Hal Prince, współtwórca takich spektakli jak Cabaret czy Evita.

Nagrody Tony (ang. Tony awards, oficjalnie, Antoinette Perry Award for Excellence in Theatre) – nagrody przyznawane corocznie twórcom teatralnym w USA. Pierwotnie nagrody honorowały twórców wystawiających na Broadwayu w Nowym Jorku.
Fortepian – klawiszowy, młoteczkowy, strunowy instrument muzyczny. Współczesny fortepian dysponuje skalą od A2 (niektóre modele C2) do c5 (88 dźwięków/klawiszy).

Pierwszy pokaz

Pokaz przedpremierowy Upiora miał miejsce w rodzinnej miejscowości Webbera na festiwalu w Sydmonton. Przedpremierowym Upiorem był Colm Wilkinson (późniejszy odtwórca tej roli w Toronto w latach 1989-1994), Sarah Brightman jako Kristin (później imię zmieniono na Christine). Pokaz różnił się znacząco od wersji finalnej, wiele utworów miało inne tytuły (np. Think of Me pierwotnie zwał się What Has Time Done to Me). Pełna maska zakrywająca oczy i nos utrudniała śpiew i ekspresję Upiora, została później zastąpiona półmaską.

Paweł Podgórski - (ur. 23 lipca 1977 r.) – polski aktor teatralno-musicalowy, filmowy, wokalista Absolwent Studium Wokalno-Aktorskiego im. Danuty Baduszkowej przy Teatrze Muzycznym w Gdyni. Związany z Teatrem Muzycznym Roma w Warszawie. Współzałożyciel Centrum Rozwoju Artystycznego. Twórca i założyciel oraz wykładowca Warsztatowej Akademii Musicalowej na warszawskim Żoliborzu.
Wojciech Socha - Polski aktor teatralny i musicalowy. Związany z Teatrem Muzycznym Roma w Warszawie. Absolwent Państwowego Studium Wokalno-Aktorskiego im. D. Baduszkowej przy Teatrze Muzycznym w Gdyni. Podczas ostatniego roku studiów debiutował rolą Mariusza w musicalu "Les Miserables"("Nędznicy"). Po ukończeniu Studium pracował w Teatrze Muzycznym w Gdyni jako solista.

West End

Pokaz przedpremierowy miał miejsce w dniu 27 września 1986 w Her Majesty's Theatre w Londynie (tam spektakl grany jest po dziś dzień). W dniu 9 października tego roku odbyła się oficjalna premiera z Crawfordem i Brightman w rolach głównych. Ta inscenizacja Upiora jest obecnie drugim (po Les Miserables) najdłużej granym spektaklem w historii West Endu. 10 000 przedstawienie odbyło się 25 października 2010 na przedstawieniu popołudniowym. Spektakl zdobył Nagrodę Oliviera dla najlepszego musicalu w roku debiutu. Nagrodę tę zdobył również Michael Crawford.

Opera seria, czyli opera poważna - jeden z dwóch podstawowych gatunków opery, obok opery komicznej. Jej powstanie wiąże się z Neapolem. W operze seria muzyka dominuje nad słowem, zawiera ona liczne arie, często z akompaniamentem orkiestry, występują pieśniowe cabatiny, ansamble, chóry.
Jim Steinman (ur. 1 listopada 1947 w Nowym Jorku) – amerykański kompozytor i producent muzyczny. Pracował również jako pianista, piosenkarz i aranżer.

Broadway

Na Broadwayu spektakl miał premierę w dniu 26 stycznia 1988 na scenie Majestic Theatre. Crawford i Brightman ponownie byli premierowymi odtwórcami głównych ról. Spektakl jest rekordzistą Broadwayu , grany nieprzerwanie do dziś zdetronizował 9 stycznia 2006 inne dzieło Webbera, Cats. W 2009 odbyło się dziewięciotysięczne przedstawienie. Spektakl zdobył Nagrodę Tony dla najlepszego musicalu w roku debiutu. Nagrodę zdobył także Michael Crawford.

Harfa − instrument strunowy szarpany (chordofon) w kształcie stylizowanego trójkąta, jeden z najstarszych instrumentów muzycznych, wywodzący sie z łuku muzycznego. W starożytności spotykana była również w kształcie łuku. Harfa była znana już w Azji Mniejszej około 5000 lat temu. Znana była również w kulturze w starożytnej Mezopotamii (tzw. harfa z Ur). Mówi się, że biblijny król Dawid śpiewał psalmy akompaniując sobie na harfie kinnor, która w rzeczywistości jednak nazywana jest harfą błędnie, będąc odmianą liry. Instrumenty przypominające harfę znaleźć można w wielu kulturach. Harfę przypomina np. chiński instrument strunowy o nazwie konghou.
Gitara basowa − instrument strunowy szarpany, najczęściej elektryczny, z progami na podstrunnicy (gryfie); stosuje się także gitary basowe bezprogowe (fretles, z ang. fretless). Gitara basowa — podobnie jak kontrabas — transponuje o oktawę w dół. Tradycyjne gitary basowe mają cztery struny E1, A1, D, G, czyli wydają dźwięki odpowiednio: 41,2 Hz, 55 Hz, 73,4 Hz i 98 Hz. Łączna skala gitary basowej obejmuje dźwięki (w brzmieniu) od E1 do g, jest więc identyczna ze skalą kontrabasu 4-strunowego. Oprócz tradycyjnego stroju EADG, głównie w muzyce cięższej stosuje się strój obniżony, gdzie o ton niżej stroi się całą gitarę (DGCF) lub tylko najniższą strunę (DADG). Oprócz czterostrunowych, istnieją także modele pięciostrunowe (z dodatkową dolną struną H2 lub C1) (jak kontrabas 5-strunowy, orkiestrowy), sześciostrunowe (jak pięciostrunowy plus górna struna C), ośmiostrunowe (gdzie dla każdej struny, takiej jak w gitarze czterostrunowej jest dodana druga strojona o oktawę wyżej) oraz dwunastostrunowe, spokrewnione z Chapman stickami. Firma Modulus wyprodukowała w latach 80 XX w. osiemnastostrunową gitarę basową (jej szyjka ma 6 cali szerokości). Osoba grająca na gitarze basowej to basista. Gitara basowa zazwyczaj należy do sekcji rytmicznej zespołu muzycznego w muzyce rozrywkowej, jednak obecnie jest często wykorzystywana jako instrument solowy.

Produkcja polska

Polska wersja tego musicalu została wystawiona w Teatrze Muzycznym Roma w Warszawie, premiera miała miejsce 15 marca 2008 roku. Była to wersja non replica (z prawem do drobnych zmian w inscenizacji). W dniu 15 listopada 2008 na wieczornym przedstawieniu gościem był sam kompozytor, Andrew Lloyd Webber. W dniu 13 lutego 2010 odbyło się pięćsetne przedstawienie. W dniu 6 czerwca 2010 miało miejsce ostatnie, 572 przedstawienie w Romie.

Ben Elton (ur. 3 maja 1959) – angielski komik, pisarz i reżyser. Jest m.in. współautorem musicali: We Will Rock You - opartego na muzyce Queen oraz Love Never Dies (kontynuacji Upiora w operze) z muzyką Andrew Lloyd Webbera.
Jacek Lenartowicz (ur. 13 września 1960 w Puławach) – polski aktor teatralny i filmowy. W 1987 r. zdał egzamin eksternistyczny dla aktorów dramatu w Warszawie. Zapowiada także zawodowe walki bokserskie, które odbywają się w Polsce.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)