Urartu - Polski Serwis Naukowy

Urartu, Ararat, Biajnili, Królestwo Wan (urart. – bi-a-i-na; orm. – Ուրարտու; tur. – Urartular; pers. – اورارتو) – starożytne państwo na Bliskim Wschodzie, na obszarze Wyżyny Armeńskiej (obecnie terytorium byłego Urartu znajduje się w granicach Armenii, Turcji i Iranu). Najwcześniejsze wzmianki o Urartu jako związku plemion pochodzą z XIII wieku p.n.e.; jako samodzielne państwo wymienione zostało w źródłach pisanych z VIII wieku p.n.e. Upadek królestwa nastąpił w VI wieku p.n.e., przedtem Urartu zajmowało silną pozycję wśród państw Bliskiego Wschodu.

Manna, starożytne królestwo położone od południowo-wschodniego wybrzeża jeziora Urmia do Maraghe na północy, z kolei południowa granica przebiegała najprawdopodobniej w pobliżu miejscowości Buhen i Sakez. Stolicą królestwa było Hasanlu.
Jęczmień (Hordeum L.) – rodzaj zbóż z rodziny wiechlinowatych. W zależności od podziału wyróżnia się od 20 do 25 gatunków tego rodzaju traw jednorocznych lub trwałych. Pochodzi ze stref umiarkowanych półkuli północnej.

Stan badań

Historia badań archeologicznych

Odkrycie Urartu nastąpiło na początku XIX wieku. Naukowcy zwrócili uwagę na relację średniowiecznego historyka ormiańskiego Mojżesza Choreńskiego o patronacie królowej asyryjskiej Szamiram (Semiramidy) nad budową miasta na brzegu jeziora Wan. W 1827 roku Francuskie Towarzystwo Azjatyckie wysłało w okolice jeziora ekspedycję badawczą pod kierunkiem F. E. Schulza, który dwa lata później został zabity przez Kurdów. Materiały jego badań dopiero w 1840 roku dotarły do Francji, gdzie zostały opublikowane. Schulz skopiował napisy klinowe; był pierwszym, który opisał ruiny na Skale Wan jako rezydencję władców samodzielnego państwa. Wcześniej sądzono, że ruiny i napisy należą do kultury asyryjskiej, badania Schulza obaliły ten pogląd.

Fauna (od łac. Faunus - bóg trzód i pasterzy) – ogólne określenie na wszystkie gatunki zwierząt na danym obszarze (np. fauna Polski) lub w danym środowisku (fauna sawannowa), a także okresie geologicznym (np. fauna kambryjska). Badanie fauny pozostaje w gestii faunistyki, ale korzystają z niego również inne dziedziny biologii, np. ekologia i etologia, natomiast odkrycia faunistyki są systematyzowane przez systematykę.
Mur cyklopowy - mur skonstruowany z wielkich, nie obrobionych kamieni dopasowanych do siebie w miarę możliwości. Luki między nimi wypełnione są ziemią oraz drobnymi kamieniami.

W 1879 roku ekspedycja Muzeum Brytyjskiego prowadziła wykopaliska archeologiczne w okolicach miast Wan i Rusahinili. W latach 1898–1899 zmienił ją zespół badaczy niemieckich. Obie ekspedycje znalazły i skopiowały dużo naskalnych napisów w języku Urartu, w tym roczniki króla Argisztiego I. Większa część znalezionych pod koniec XIX wieku zabytków ruchomych trafiła do Muzeum Brytyjskiego i Muzeum Azji Przedniej w Berlinie. W latach 1911–1916, kiedy znaczna część dawnego Urartu znalazła się w granicach Imperium Rosyjskiego, wykopaliskami archeologicznymi zajęła się ekspedycja rosyjska pod kierunkiem I. A. Orbelego i N. J. Marra. W trakcie badań odkryte zostały w niszy Skały Wan roczniki króla Sarduriego II.

Nairi - asyryjska nazwa grupy plemion na terytorium starożytnego państwa Urartu. Określenie to funkcjonowało w XIII-XI wieku p.n.e. Niektóre obiekty geograficzne zachowały rdzeń "Nairi" także w późniejszych tekstach asyryjskich, na przykład jezioro Wan nazywane było "morzem krainy Nairi" - tâmtu ša mât Nairi[1]. Niektórzy badacze pierwszej połowy XX wieku uznawali asyryjskie słowo "Nairi" za nazwę plemion huryckich. Tłumaczyłoby to pochodzenie Urartyjczyków od Hurytów[2]. Badania lingwistyczne, prowadzone w drugiej połowie XX wieku, wykazały, że języki urartyjski i hurycki są ze sobą spokrewnione[3], co potwierdziło dotychczasową teorię. Jednak niewielka ilość odkrytych źródel pisanych nie pozwala na jednoznaczne określenie składu etnicznego plemion Nairi oraz zasięgu terytorialnego obszaru, na którym zamieszkiwały.
Arka Noego (hebr. tebah – skrzynia) – pływająca drewniana konstrukcja, która zgodnie z przekazami religii abrahamowych zbudowana została na polecenie Boga Jahwe przez Noego, by mógł on ocalić własną osobę, swoją rodzinę i przedstawicieli wszystkich gatunków zwierząt przed potopem. Najbardziej znany opis arki znajduje się w biblijnej Księdze Rodzaju (6,14 – 8,19).

Rozpoczęcie prac archeologicznych we wschodniej Turcji opóźniły I wojna światowa, polityczna niestabilność w regionie i zrywy niepodległościowe Kurdów. Niektóre stanowiska archeologiczne, na przykład Toprakkale, zostały obrane za punkty stacjonowania tureckich jednostek wojskowych. Dlatego obecnie wykopaliska na obszarze Turcji znajdują się w stadium początkowym.

Sumer (Szumer, Sumeria; - por. Gen 10:10) – starożytna kraina leżąca w południowej części Mezopotamii (dzisiaj południowy Irak). Zamieszkiwali ją Sumerowie. Sumerowie stworzyli wysoko rozwiniętą cywilizację, uznawaną za kolebkę kultur Bliskiego Wschodu i Europy. Wybudowali na terenie Mezopotamii szereg miast, z których największe to: Eridu, Ur, Lagasz, Umma, Uruk, Kisz, Sippar.
Pasterstwo – rodzaj hodowli stadnych zwierząt domowych, prowadzonej na obszarach nienadających się do uprawy roli, ale będących w stanie wyżywić stada zwierząt, np. góry, stepy, tundra.

Zorganizowanie prac archeologicznych w zachodnim Iranie przez długi czas nie było możliwe z powodu rewolucji islamskiej w 1979 roku. Pod koniec XX wieku rząd irański zezwolił na eksplorację kilku stanowisk archeologicznych.

Na terytorium współczesnej Armenii badania nad północno-wschodnią częścią niegdysiejszego Urartu prowadzone były od 1939 roku i trwają nieprzerwanie do dziś. Wykopaliska na wzniesieniu Karmir Blur zaowocowały liczniejszymi odkryciami niż badania jakiegokolwiek innego miasta Urartu. Uwarunkowane to było, po pierwsze, niespodziewanym zniszczeniem miasta podczas nocnego szturmu, po którym zostało ono zapomniane, i, po drugie, skrupulatnością i dokładnością archeologów. Publikacja kierownika wykopalisk na stanowisku Karmir Blur, B. B. Piotrowskiego, Królestwo Wan, jest uważana za najpełniejszą historię Urartu.

Klimat kontynentalny – jeden z podstawowych rodzajów klimatu. Kształtuje się w głębi lądu. Wyróżnia się największą dobową oraz roczną amplitudą temperatury powietrza. Lata są upalne, a zimy surowe, mroźne. Wraz ze zwiększaniem się odległości od morza maleje wilgotność powietrza, przeciętne zachmurzenie nieba oraz ilość opadów. Zwiększone jest za to zapylenie powietrza.
Aszurbanipal, Asurbanipal (akad. Aššur-bani-apli "Aszur jest twórcą syna pierworodnego"[1]), w tradycji greckiej Sardanapal, syn Assarhaddona, był ostatnim wybitnym królem Asyrii z dynastii Sargonidów, panował w latach 669-631 p.n.e.

Źródła do badań nad Urartu

Współcześni naukowcy mają niewiele źródeł dotyczących Urartu. Większość materiałów zawiera jedynie krótkie wzmianki i ma ograniczoną tematykę. Do dyspozycji badaczy są następujące źródła pisane:

asyryjskie tabliczki gliniane z XIII-VIII wieku p.n.e. są podstawowymi źródłami informacji historycznych i chronologicznych, dzięki którym udało się ustalić daty panowania królów urartyjskich i odtworzyć niektóre daty historii Urartu;

kroniki babilońskie z VII wieku p.n.e., traktujące głównie o upadku Urartu;

krótkie wzmianki w tekstach hetyckich;

królewskie napisy urartyjskie, wykonane przy pomocy pisma klinowego, zapożyczonego od Asyryjczyków, które jednak nic nie mówią o gospodarce, społeczeństwie i kulturze państwa.

Zachowały się urartyjskie pomniki i dzieła sztuki, z których część dotychczas jest niezbadana. Wiele z nich znajduje się w Muzeum Brytyjskim, Ermitażu, w muzeach historycznych Niemiec, Turcji, Armenii i Gruzji. Najwięcej zabytków kultury materialnej Urartu przechowywanych jest w muzeum w Wanie.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Języki kaukaskie – termin stosowany na określenie grupy języków, używanych przez rdzenną ludność Kaukazu. Pod względem liczby użytkowników rodzina języków kaukaskich nie jest zbyt liczna (zaledwie kilka mln), lecz wewnętrznie ogromnie zróżnicowana, ponieważ według rozmaitych zestawień może obejmować nawet do 50 różnych języków. Niektórzy językoznawcy uważają jednak, iż liczba ta jest znacznie przesadzona.

Badania nad językiem Urartu

Podczas wykopalisk archeologicznych, prowadzonych w latach 1842–1844 pod patronatem konsula francuskiego w Niniwie i pałacu Sargona II w Dur-Szarrukin, oraz w latach 1845–1849 w Nimrudzie pod kierunkiem A. H. Layarda odkryto gliniane tabliczki, pokryte pismem klinowym, które – po odczytaniu go w połowie XIX wieku – stały się najważniejszym źródłem informacji o Urartu. Rozszyfrowanie pisma, które odkrył Schulz, nastąpiło dopiero pod koniec XIX wieku. Przedtem naukowcy nie mieli jednolitego zdania na temat przynależności języka Urartu. Stawiano tezy bez pokrycia, że jest on spokrewniony z językiem gruzińskim, ormiańskim lub semickim. Przełom zapoczątkowała publikacja A. H. Sayce, poświęcona gramatyce języka Urartu. Jako pierwszy postawił i udowodnił tezę, że język ten jest spokrewniony z huryckim Niemiec J. Friedrich, który również wydał gramatykę języka Urartu.

Ogłowie, uzda, tranzelka – główna część rzędu jeździeckiego lub uprzęży. Jest to, mówiąc ogólnie, uprząż rzemienna na głowę konia (rzadziej osła lub muła) z wędzidłem wkładanym do pyska zwierzęcia (lub bez – ogłowia bezwędzidłowe, np. hackamore, bosal). Głównym zadaniem ogłowia jest utrzymanie kiełzna (lub paska naciskającego na nos w wypadku ogłowi bezwędzidłowych) we właściwym miejscu w pysku konia.
Mojżesz z Chorenu (orm: Մովսէս Խորենացի, Mowses Chorenaci; ok. 410 - ok. 490), mnich i uczony ormiański, autor monumentalnej "Historii Armenii" - pierwszej obszernej kroniki Armenii opisującej pochodzenie Ormian i powstanie państwa.

W ZSRR związki języka urartyjskiego z grupą języków kaukaskich w latach pięćdziesiątych badał N. J. Marr. Gruziński historyk G. A. Melikiszwili przetłumaczył i opublikował wszystkie znalezione napisy w tym języku. Rosyjski orientalista I. M. Djakonow w tym samym czasie skompletował i przetłumaczył wszystkie wzmianki o Urartu w źródłach asyryjskich, a w następnej dekadzie uzupełnił swoje dzieło o nowe znaleziska. Badania nad językiem urartyjskim prowadzone są na podstawie zachowanych napisów. Językiem tym posługiwali się prawdopodobnie mieszkańcy centralnej części państwa. Używali go władcy. Piśmiennictwo Urartu nie upowszechniło się na całym obszarze państwa; było wyłącznie atrybutem królów – wszystkie zachowane napisy opisują wydarzenia z perspektywy panujących.

Ermitaż, Państwowe Muzeum Ermitażu, mieści się w pięciu pałacach, znajdujących się w Sankt Petersburgu, nad brzegiem Newy. Nazwa muzeum pochodzi od skromnego pałacu zimowego Piotra I.
Toponimia (toponomastyka, toponomia, toponimika; z gr. topos - miejsce, onoma - nazwa) - dział językoznawstwa zajmujący się badaniem znaczenia i pochodzenia nazw geograficznych.

Większa część naukowców uważa, że język urartyjski należał do grupy huryckiej. Kilka napisów pozostało nadal nieodczytanych, mimo że do ich odszyfrowania stosowano ideogramy urartyjskie. Pismo urartyjskie stworzone zostało na podstawie uproszczonego asyryjskiego pisma klinowego. Na przykład wieloznacznego ideogramu asyryjskiego Urartyjczycy używali tylko w jednym znaczeniu. Z drugiej strony pismo asyryjskie nie było dopasowane do cech fonetycznych języka urartyjskiego, na przykład głoska o, której nie posiadał język asyryjski, była zastępowana znakiem u.

Chrześcijaństwo, chrystianizm ( ludzi (1/3 ludności świata), biorąc pod uwagę wszystkie odłamy wchodzące w jej skład. Zgodnie z Dziejami Apostolskimi (11,26) "W Antiochii po raz pierwszy nazwano uczniów chrześcijanami" (gr. Χριστιανός).
Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

Charakterystyka fizycznogeograficzna

Państwo Urartu znajdowało się we wschodniej, górzystej, części Azji Mniejszej – na Wyżynie Armeńskiej, której wysokość waha się od 1500 do 1800 m n.p.m. Jednym z jej szczytów jest Ararat. Na Wyżynie Armeńskiej biorą początek cztery rzeki Azji Przedniej: Tygrys, Eufrat, Murat i Araks. Do największych jezior na tym obszarze należą Wan, Urmia i Sewan. Wan znajduje się na wysokości 1720 m n.p.m. Poziom wody w jeziorze cyklicznie zmienia się. Woda jest słona i nie nadaje się do picia. W jeziorze żyją ryby z rodziny karpiowatych. Urmia znajduje się na wysokości 1250 m n.p.m., ma słoną wodę. Niskie nabrzeże jeziora umożliwia uprawę ziemi. Sewan znajduje się na wysokości 1915 m n.p.m., ma słodką wodę i różnorodną faunę.

Orientalistyka - nauka o kulturach orientalnych - językach, literaturze, sztuce, historii, społeczeństwie, życiu codziennym i obyczajach, polityce, religii, filozofii itp. Na ogół przyjmuje się, że odnosi się do kultur (ludów, cywilizacji) Orientu, czyli Azji, Bliskiego Wschodu, Maghrebu, ale często w obręb jej zainteresowania włącza się także kultury obszaru Sahelu i tzw. Czarnej Afryki, a w interpretacjach skrajnych (np. francuska, zob. INALCO) także kultury Oceanii, a nawet Europy Środkowo-Wschodniej.
Bóg lub bóstwo – pojęcie istoty nadprzyrodzonej leżące u podstaw większości wierzeń religijnych. Zajmuje się nim teologia, a także filozofia i jest ono uważane za zagadnienie metafizyczno-egzystencjalne. Ze względu na duże zróżnicowanie rozumienia tego pojęcia, trudno jest o jego jednoznaczną definicję. Jako najbardziej różniące się od siebie, należy wyodrębnić definicje używane przez popularne religie politeistyczne i monoteistyczne, deizm, panteizm oraz panenteizm. Wśród religii monoteistycznych należy wyróżnić monoteizm trynitarny.

Krajobraz Urartu tworzyły doliny z łagodnym klimatem i urodzajną glebą, łąki alpejskie, pustynie i lasy. Wyżyna Armeńska posiada klimat kontynentalny, charakteryzujący się mroźną zimą. Najbardziej surowe warunki klimatyczne ma jej północno-zachodnia część – Płaskowyż Urzurumski, położony na wysokości 1800 m n.p.m. Tutaj zima trwa około siedmiu miesięcy, a temperatura dochodzi do –40 °C. Region Wyżyny Armeńskiej charakteryzują częste opady w rejonach górskich. Na pozostałym obszarze suma opadów nie przekracza 300 mm. Południowo-wschodnia część wyżyny posiada miękki klimat śródziemnomorski.

Tejszeba (urart. - im, te-e-i-še-ba) - urartyjskie bóstwo burzy i wojny, drugi w hierarchii panteonu po Chaldim. Symbolem Tejszeby był byk, niekiedy przedstawiano go na lwie. Za jego małżonkę uważano bogini Chubę, z którą miał syna - Turaniego.
Język hurycki – wymarły język używany w starożytności na obszarze Wyżyny Armeńskiej i Mezopotamii, m.in. w państwie Mitanni. Należący do huro-urartyjskiej rodziny językowej, najprawdopobniej spokrewnionej z językami nach-dagestańskimi. Jego kaukaskiego pochodzenia domyślano się już w XIX wieku, ale dopiero od wystąpienia językoznawców - Georgija Klimowa i Jana Brauna, w 1954, hipoteza ta została przedstawiona szerszej publice. Najstarszym świadectwem jest pochodząca z końca III tys. p.n.e., inskrypcja fundacyjna króla Tiszatali z Urkisz. Oprócz niej głównym źródłem informacji na temat języka huryckiego są, tzw. list z Mitanii, odkryty w El-Amarnie oraz zasoby archiwów w Hattuszy. Język hurycki był językiem aglutynacyjnym, polisyntetycznym i ergatywnym. Jego słownictwo miało liczne zapożyczenia z akadyjskiego i sumeryjskiego (m.in. szarii – król, hikalli – pałac, tamkari – kupiec, tabali – kowal), co sugeruje, że Huryci zanim przybyli do Mezopotamii, byli ludem stosunkowo słabo rozwiniętym. W dostępnych nam tekstach huryckich, dostrzegalne jest zróżnicowanie dialektalne. Najlepiej rozwinięte wydawały się dialekty zachodnie, prezentowane przez list z Mitanii, znaleziska z Hattuszy oraz Ugarytu.

Już w starożytności na terytorium Urartu odkryto złoża żelaza, miedzi, ołowiu i cyny. Surowce te stanowiły materialną podstawę rozwoju państwa.

Toponimika

Państwo, istniejące na Wyżynie Armeńskiej w XIII–VI wiekach p.n.e., było określane za pomocą następujących nazw:
Urartu – asyryjska nazwa państwa, była w użyciu od IX wieku p.n.e. w piśmiennictwie asyryjskim i babilońskim. Istnieją przypuszczenia, że nazwa ta oznaczała „wysoka kraina”. W X wieku p.n.e. w Asyrii występowała także jej odmiana – Uratri.
Biajni lub Biajnili – miejscowa nazwa o niewyjaśnionej etymologii. Określenie to występowało zarówno jako nazwa całego państwa, tak i regionu, gdzie nastąpiła konsolidacja plemion urartyjskich w pobliżu pierwszej stolicy Urartu – Arzaszkuna. Nazwa miasta Wan, które obecnie znajduje się na miejscu niegdysiejszej stolicy, prawdopodobnie ma związki etymologiczne z Biajnili.
Królestwo Wan – obecnie używana nazwa Urartu w niektórych środowiskach naukowych.
Kraina Nairi – wczesnoasyryjska nazwa grupy plemion, zamieszkałych na terytorium Urartu. Określenie to występowało w XIII-XI wiekach p.n.e. Morzem Krainy Nairi nazywano jezioro Wan. Określenie to zachowało się także w późniejszych tekstach asyryjskich i przyjęte zostało z języka akadyjskiego – tâmtu ša mât Nairi. Niektórzy naukowcy uważają, że Nairi jest asyryjskim określeniem Hurytów, co potwierdza pokrewieństwo języka huryckiego z urartyjskim.
Ararat – niepoprawne, powtórzone za masoretami, odczytanie aramejskiego napisu rrt. Nazwa występuje w tekstach biblijnych, zachowała się również we współczesnej toponimice. Naukowcy dokonali porównania słów „Ararat” i „Urartu” na podstawie łacińskich i greckich przekładów Biblii. Według Księgi Rodzaju w greckim tłumaczeniu Arka Noego zatrzymała się w górach Ararat – ἐπὶ τά ὅρη τα ΄Αραράτ. Łaciński tekst wymienia góry Armenii – super montes Armeniæ. W rękopisach z Qumran występuje aramejski napis hwrrt, który wskazuje na Urartu.
Kraina Alarodów (grecka nazwa – Αλαρόδτοι) – nazwa Urartu, stosowana przez Herodota.
Chaldea – błędna nazwa, stosowana przez niektórych historyków przełomu XIX i XX wieku. Zasugerowana została przez połączenie informacji ze źródeł antycznych, gdzie występuje kraina Chaldów – καλδαῑοι, z imieniem naczelnego bóstwa Urartu – Chaldiego. Pogląd ten został obalony po gruntownych badaniach lingwistycznych i historycznych.
Aratta – starożytna górska kraina, wspomniana w tekstach sumeryjskich z trzeciego tysiąclecia p.n.e. Arattę z Urartu utożsamiano w nielicznych kręgach historycznych po przeprowadzonych przez D. Rohla badaniach fonetycznych. Dotychczas jednak nie znaleziono żadnych źródeł pisanych, które potwierdziłyby poprawność tej teorii. Większość naukowców jest zdania, że starożytna Aratta położona była w górach centralnego bądź południowo-zachodniego Iranu.

System przyporowy – rodzaj konstrukcji, która rozwinęła się w gotyku i umożliwiła wykonywanie sklepień o dużych rozpiętościach i na znacznych wysokościach. Konstrukcja składa się z łęków i filarów przyporowych (wież sił). Ciężar sklepień rozłożony jest: na filary wewnętrzne za pośrednictwem służek i na zewnętrzne przypory w postaci filarów przyporowych lub skarp za pośrednictwem łęków umieszczonych nad dachami naw bocznych lub ukrytymi na poddaszu. Po zastosowaniu tego systemu konstrukcje budynków kościelnych można było budować znacznie wyższe i smuklejsze. Mury nawy głównej nie były tak mocno obciążone. Umieszczono w nich duże okna wypełnione witrażami. Konstrukcja sprawia wrażenie lżejszej, ażurowej.
Politeizm (z gr. πολύς polys - "liczny" + θεός theos - "bóg"; wielobóstwo) - wiara w istnienie wielu bogów (np. przedchrześcijańska religia Słowian, religia starożytnej Grecji, starożytnego Egiptu, wierzenia Azteków, szinto, neopogaństwo). Według islamu, politeizm (szirk) jest ciężkim grzechem; w podobnym tonie wypowiada się również Biblia.

Znane są nazwy geograficzne poszczególnych obiektów w obrębie Urartu.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)