Ustrój polityczny Finlandii - Polski Serwis Naukowy

Ustrój polityczny Finlandii – Finlandia to demokratyczna republika parlamentarno-gabinetowa, w której modelu rządów można dopatrzyć się semiprezydencjalizmu. Wyrazicielem wielopartyjnego składu politycznego parlamentu jest rząd z premierem na czele, pełniący kierowniczą rolę w państwie (jest on częścią władzy wykonawczej). Parlament fiński jest unikameralny, liczący 200 członków pochodzących z wyborów powszechnych, sprawuje on władzę ustawodawczą. Premiera desygnuje prezydent, wybierany w wyborach powszechnych na kadencję trwającą 6 lat. Prezydent jest głową państwa, Dowódcą Naczelnym sił zbrojnych i prowadzi politykę zagraniczną państwa. Obecnie prezydentem Finlandii jest Sauli Niinistö, a premierem Jyrki Katainen. Sądownictwo jest niezależne od egzekutywy i legislatury. Nie ma sądu konstytucyjnego, zgodność ustaw z konstytucją nie może być podważana.

Liga Zielonych (fin. Vihreä Liitto, szw. Gröna Förbundet) - fińska partia polityczna należąca do Europejskiej Partii Zielonych. Jej obecną przewodniczącą jest Anni Sinnemäki.
Inicjatywa ustawodawcza to uprawnienie do przedkładania władzy ustawodawczej projektów aktów normatywnych. Z reguły krąg podmiotów uprawnionych do wniesienia projektu określany jest w konstytucji, rzadziej w ustawach zwykłych. Niektóre aspekty prawa inicjatywy ustawodawczej mogą być określane także w regulaminach parlamentarnych lub wynikać ze zwyczaju.

W Finlandii obowiązuje konstytucja z 1 marca 2000 roku (poprzednia pochodziła z 1919 roku).

Geneza ustroju

Historia parlamentaryzmu fińskiego rozpoczęła się w 1906 roku, kiedy to po raz pierwszy zebrała się Eduskunta. Jak na owe czasy zgromadzenie to było wyjątkowe, ponieważ jego członkowie wybierani byli w wyborach powszechnych (głosować mogły także kobiety). Gdy Finlandia była zależna od Rosji, dochodziło wielokrotnie do rozwiązywania izby (w latach 1907-1917 osiem razy).

Lewica – zwyczajowe określenie sił politycznych dążących do zmian polityczno-ustrojowych, społecznych i gospodarczych, przeciwstawiających się tzw. tradycyjnemu porządkowi społecznemu, przeciwne prawicy. Głównymi założeniami lewicy jest dążenie do wolności, równości i sprawiedliwości społecznej.
Unia Europejska (oficjalny skrót w Polsce: UE) – powstały . W określeniu europejskości Unii naczelną rolę odgrywają czynniki historyczne i kulturowe oraz wspólna tożsamość i identyfikacja z wartościami demokratycznymi.

Finlandia odzyskała niepodległość w 1917 roku. Z powodu różnych, często dość odległych od siebie pomysłów na konstrukcję ustrojową państwa, doszło nawet do wewnętrznych zamieszek. Dopiero w 1919 roku uchwaleniem nowych uregulowań konstytucyjnych zajęła się Eduskunta. Do tego czasu obowiązywał Akt o formie rządu z 1772 roku, narzucony jeszcze przez króla szwedzkiego Gustawa III.

Finowie (fiń. Suomalaiset) - naród ugrofiński zamieszkujący Finlandię, ok. 5 mln osób. Posługują się językiem fińskim, sporadycznie także szwedzkim i rosyjskim. Finowie najbliżej spokrewnieni są z Estończykami.
Wyspy Alandzkie (szw. Åland, fiń. Ahvenanmaa) – szwedzkojęzyczny archipelag wysp politycznie należący do Finlandii, stanowiący jednak osobny podmiot z szeroką autonomią, położony na Morzu Bałtyckim u wejścia do Zatoki Botnickiej. Status wysp jest gwarantowany międzynarodowo, ostatnio przez traktat akcesyjny do Unii Europejskiej.

Komisji Konstytucyjnej przewodniczył Kaarlo Juho Ståhlberg. Ustaliła ona projekt konstytucji w maju 1919 roku, 21 czerwca zatwierdził go fiński parlament, a 17 lipca regent Gustaf Mannerheim złożył na projekcie swój podpis. Konstytucja nosiła oficjalnie nazwę Akt o formie rządu z 17 lipca 1919 roku. Z biegiem czasu parlament uchwalał także inne ustawy, regulujące podstawowe materie konstytucyjnego ustroju państwa, które włączane są do kanonu fińskich praw podstawowych. Były to: Akt o parlamencie z 13 stycznia 1928 r., Akt o prawie parlamentu do badania zgodności czynności urzędowych członków Rady Państwa, Kanclerza Sprawiedliwości i Parlamentarnego Ombudsmana z 25 listopada 1922 r. (inaczej nazywany Aktem o odpowiedzialności ministerialnej), Akt o Trybunale Stanu z 25 listopada 1922 r., Akt o Samorządzie Wysp Alandzkich z 28 grudnia 1951 r.

Konstytucja Finlandii – najważniejszy akt prawny Finlandii. Uchwalona 11 czerwca 1999, weszła w życie 1 marca 2000 uchylając konstytucję z 17 lipca 1919.
Konstytucja (od łac. constituo,-ere – urządzać, ustanawiać, regulować) – akt prawny, określany także jako ustawa zasadnicza, która zazwyczaj ma najwyższą moc prawną w systemie źródeł prawa w państwie.

Najważniejsza zmiana w Akcie o parlamencie to poprawka z 1954 roku, przedłużająca kadencję z 3 do 4 lat. Także Akt o formie rządu był wielokrotnie nowelizowany. Jedną z najważniejszych poprawek było wprowadzenie w 1994 roku bezpośrednich powszechnych wyborów na prezydenta. Do tego czasu wybory były pośrednie, dokonywane przez Kolegium Elektorów powoływanych w wyborach powszechnych. W 1988 roku odbyły się natomiast wybory, w których przyjęto zasadę, iż prezydentem zostawał ten, kto w I turze uzyska ponad 50% głosów. Jeżeli miałby mniej, zostawałby wybrany przez Kolegium powołane podczas tych samych wyborów w głosowaniu powszechnym.

Gustaw III (ur. 24 stycznia 1746 w Sztokholmie, zm. 29 marca 1792 tamże) – król Szwecji w latach 1771-1792, syn Adolfa Fryderyka i Ludwiki Ulryki Hohenzollern. Starszy brat Karola XIII i ojciec Gustawa IV Adolfa.
Czynne prawo wyborcze (prawo wybierania) – prawo przysługujące obywatelom, które zapewnia im możliwość udziału w głosowaniu i oddania głosu na swojego kandydata do organów przedstawicielskich państwa, do organów samorządu terytorialnego bądź w referendum.

Z czasem jednak okazało się, iż nowa konstytucja jest niezbędna. Nowy, tym razem już jednolity akt uchwalono 11 czerwca 1999, a weszła ona w życie 1 marca 2000 roku.

Konstytucja

Osobny artykuł: Konstytucja Finlandii.

Ustawa zasadnicza z 2000 roku przesunęła punkt ciężkości władzy z prezydenta, osłabiając jego pozycję na rzecz parlamentu. Składa się z 13 rozdziałów i 131 artykułów. Poszczególne rozdziały to:

I. Podstawowe założenia – zawarta jest w nim m.in. definicja Finlandii jako demokratycznej republiki parlamentarnej. Deklaruje także nienaruszalność godności ludzkiej, praw jednostki i wolności, zapewnia również w społeczeństwie sprawiedliwość. Znajdują się tam też uregulowania dotyczące współpracy międzynarodowej państwa, choć brak jest uregulowań określających możliwość zrzeczenia się części kompetencji przez organy państwa na rzecz np. Unii Europejskiej. Rozdział ten określa także suwerena władzy, którym jest naród. Opisuje również strukturę zależności pomiędzy poszczególnymi organami władzy, ustanawiając w państwie trójpodział władzy.

II. Podstawowe prawa i wolności – katalog praw i wolności obywatelskich, praktycznie powtórzona jest w tym miejscu treść Aktu o formie rządu z 1919 r. dotycząca tych kwestii, dodano tylko prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne. Dodatkowo zagwarantowano je wszystkim osobom przebywającym na terenie kraju, nie tylko obywatelom, jak było to uprzednio.

III. Parlament i deputowani – określa status parlamentu, jego strukturę, sposób powoływania członków, warunki posiadania czynnego i biernego prawa wyborczego, charakter mandatów i immunitetów deputowanych. Dodatkowo uregulowano zagadnienia związane z funkcją Ombudsmana i jego zastępców.

IV. Działalność parlamentu – mówi o przebiegu prac Eduskunty, między innymi zmniejszając ilość czytań projektu ustawy przed jej uchwaleniem w porównaniu z uregulowaniami z Aktu o formie rządu. Wtedy były trzy czytania, obecnie tylko dwa.

V. Prezydent Republiki i rząd – zawiera podstawowe uregulowania dotyczące stanowiska prezydenta. Wymienia w większości jego uprawnienia nie wymagające kontrasygnaty odpowiedniego ministra, reszta jego kompetencji znajduje się w ustawach zwykłych. W porównaniu z poprzednim ustrojem, rola prezydenta została ograniczona, m.in. stwierdzono, iż to parlament powołuje premiera, a prezydent nominuje tylko kandydata, który jednak bez poparcia izby nie może pełnić swojej funkcji. Po raz pierwszy zresztą pojawia się tutaj stanowisko premiera (nie uwzględnione w Akcie o formie rządu z 1919 r.), poza tym znaleźć można w rozdz. V uregulowania dotyczące formowania i pracy rządu.

VI. Ustawodawstwo – reguluje kwestie związane z tworzeniem aktów prawnych najwyższego rzędu.

VII. Finanse państwowe – zawiera uregulowania dotyczące ustawy budżetowej, którą rząd przedkłada do przyjęcia parlamentowi. Dodatkowo przepisy o nadzorze izby nad działalnością Narodowego Banku Finlandii i Instytucji Ubezpieczeń Społecznych.

VIII. Stosunki międzynarodowe – rozdział ten ogranicza uprawnienia prezydenta w tej materii, w porównaniu z Aktem o formie rządu. Art. 93 mówi, iż musi on w kwestiach polityki zagranicznej współpracować z rządem. Oba te podmioty muszą uzgadniać wspólne stanowiska podczas obrad rządowej Komisji Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa, które następnie muszą uzyskać akceptację parlamentu.

IX. Wymiar sprawiedliwości – wymienienie rodzaju sądów, zakaz powoływania sądów doraźnych, uregulowania dotyczące Trybunału Stanu, statusu sędziów, prokuratury i Prokuratora Generalnego, a także prezydenckiego prawa łaski.

X. Nadzór nad legalnością – określa nadrzędność konstytucji nad innymi aktami prawnymi, ustanawia stanowiska Ombudsmana i Kanclerza Sprawiedliwości.

XI. Administracja państwowa i samorząd lokalny – zawiera uregulowania dotyczące jednostek terytorialnych, nadaje autonomię samorządom lokalnym (nadaje im nawet prawo do pobierania podatków), art. 120 tego rozdziału poświęcony jest natomiast specjalnemu statusowi Wysp Alandzkich.

XII. Obrona narodowa – nakładający na każdego Fina obowiązek obrony ojczyzny poprzez powszechną służbę wojskową, określa także prezydenta jako Głównodowodzącego Sił Zbrojnych, decydującego o mobilizacji, mianującego oficerów, za zgodą parlamentu decydującego o wojnie i pokoju.

XIII. Postanowienia końcowe – określa wejście w życie konstytucji na 1 marca 2000 roku, jednocześnie zawieszając cztery z pięciu aktów konstytucyjnych (poza Aktem o Samorządzie Wysp Alandzkich z 28 grudnia 1951 r.).

Zmiana konstytucji

Konstytucja Finlandii jest dość „sztywna”, co oznacza, iż sposób jej zmiany jest trudniejszy niż zwykłej ustawy. Po pierwsze, parlament musi zdecydować o tym bezwzględną większością głosów. Po drugie, decyzję taką zatwierdzić musi izba następnej kadencji większością 2/3 głosów.

Język szwedzki (szw. svenska) – język północnogermański wschodni (wschodnioskandynawski), używany głównie w Szwecji i częściach Finlandii, przez ok. 9 mln ludzi. W Finlandii język szwedzki jest, obok fińskiego, językiem urzędowym, z uwagi na 5% szwedzkojęzycznych obywateli Finlandii zamieszkałych głównie na wybrzeżach tego kraju. Szwedzki jest dość dobrze zrozumiały dla Norwegów i w mniejszym stopniu także dla Duńczyków. Język standardowy w Szwecji, tzw. rikssvenska (szwedzki państwowy) oparty jest na dialektach regionu sztokholmskiego.
Kaarlo Juho Ståhlberg (ur. 28 stycznia 1865, zm. 22 września 1952) – fiński polityk, prawnik. W latach 1908–1918 profesor prawa Uniwerystetu Helsińskiego. Był współzałożycielem Fińskiej Narodowej Partii Postępowej. W latach 1919–1925 pierwszy prezydent Finlandii. W latach 1931 i 1937 ubiegał się ponownie o wybór, lecz przegrywał niewielką liczbą głosów.

Jest jednak jeszcze druga metoda zmiany konstytucji. Można tego dokonać poprzez uznanie projektu za pilny. Wymagana jest jednak większość 5/6, propozycja jest wówczas rozpatrywana przez parlament tej samej kadencji. Może być przyjęta przez minimum 2/3 deputowanych.

Sauli Väinämö Niinistö (ur. 24 sierpnia 1948 w Salo) – fiński polityk i prawnik, deputowany do parlamentu i od 2007 jego przewodniczący, były minister i wicepremier, kandydat w wyborach prezydenckich w 2006.
Język fiński (suomi, IPA: /ˈsuɔmi/, suomen kieli) – język należący do podgrupy języków bałtyckofińskich, zaliczanej do podrodziny języków ugrofińskich z rodziny uralskiej. Najbliżej jest spokrewniony m.in. z językiem estońskim oraz językami ludów północno-zachodniej Rosji, dalsze pokrewieństwo łączy go z językiem węgierskim.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)