Uszczerbienie herbu - Polski Serwis Naukowy

Uszczerbienie (zaprysk, abatement) – wprowadzenie w herbie zmian mających odróżniać go od wersji podstawowej herbu nieuszczerbionego.

Według wielu legend herbowych było to swego rodzaju poniżenie herbu, stosowane jako kara za dopuszczenie się przez rycerza czynu niegodnego jego stanu.

Uszczerbienie herbu jest popularne zwłaszcza heraldyce brytyjskiej i francuskiej, dla oznaczenie herbu młodszej lub młodszego członka rodu, odróżniające go od herbu aktualnej głowy rodu. Zwłaszcza heraldyka angielska i szkocka drobiazgowo oznacza herby kolejnych synów, uwidaczniając w ten sposób ich precedencję w dziedziczeniu tytułu głowy rodu. W Anglii oznacza się to dodając do herbu tzw. marks of cadency (znaki kolejności) w Szkocji głównie systemem bordiur. W większości krajów europejskich znany jest kołnierz turniejowy – uszczerbiający herb głównego dziedzica tronu, tytułu lub majętności. W ten sposób np. odróżnia się herb księcia Walii od herbu królewskiego.

Uszczerbiano również herby dzieci z nieprawego łoża – najczęściej kładąc w poprzek tarczy ukośny pas – skos lub barre, zwykle skierowany w lewo. Czasem ten symbol nieprawego pochodzenia bywał minimalizowany do figury uszczerbionej (tzw. baton) – zależało to zwykle od pozycji społecznej posiadacza herbu i jego naturalnego ojca.

W heraldyce zachodniej stosowano najczęściej czarny element kładziony na tarczy. I tak np. za tchórzostwo był to kwadrat, za zdradę – skos, za niesubordynację i rabunek – odwrócona tarcza sercowa. W heraldyce polskiej ten system się nie przyjął. Uszczerbienia przybrały postać polegającą na dodaniu bądź odjęciu elementu z tarczy herbu.

Wiele polskich legend herbowych przypisująca powstanie danego herbu właśnie uszczerbieniu, bądź udostojnieniu nie jest oparta na prawdzie historycznej i jest raczej fantazyjną twórczością naszych dawnych heraldyków

Herb (nazwa przyjęta z niem. Erbe) – znak rozpoznawczo-bojowy, wywodzący się z symboliki heroicznej lub znaków własnościowych, od XII w. ustalany według ścisłych reguł heraldycznych, pełniący funkcję wyróżnika osoby stanu rycerskiego, później szlacheckiego, także rodziny, rodu, organizacji kościelnej, mieszczańskiej bądź cechu rzemieślniczego, korporacji, miasta, jednostki podziału terytorialnego lub państwa.

Kazimierz I Karol Odnowiciel (ur. 25 lipca 1016, zm. 28 listopada 1058 w Poznaniu) – książę z dynastii Piastów, władca Polski w latach 1034-1058 (z przerwami), syn Mieszka II i Rychezy. Najprawdopodobniej w latach 1034-ok. 1037 objął władzę, jednak został zmuszony przez sytuację w kraju do jego opuszczenia. Ponownie objął władzę w 1039 (lub być może dopiero w 1040) i panował do swojej śmierci.

Przykłady legend herbowych

herb Zagłoba – w czasach Kazimierza Odnowiciela dwóch braci herbu Jastrzębiec toczyło spór, zakończony zabójstwem starszego przez młodszego z braci. Aby pamięć zbrodni przetrwała, mordercy i jego potomkom zabrano z tarczy krzyż, przebijając podkowę mieczem – narzędziem zbrodni. Nazwa Zagłoba oznacza za głowę (brata).

herb Pomian – Łastek Hebda z Grabia, herbu Wieniawa, cięciem miecza zabił brata rodzonego Jaranda, za to iż ten go strofował za rozwiązłe życie. Za ten czyn on i jego potomkowie otrzymali herb, gdzie głowie żubra zabrano złote kółko, a ją samą przebito mieczem. Nazwa Pomian pochodzi od pomnij nań.

herb Łzawa – rycerzowi herbu Belina za bezzasadne zaalarmowanie obozu (co było przejawem tchórzostwa) odjęto z tarczy jedną podkowę.

W imię zasady równości szlacheckiej uszczerbione herby są traktowane na równi z innymi.

Miecz – biała broń sieczna, charakteryzująca się prostą głownią, zwykle obosieczną (badacze średniowiecza nie uznają pojęcia miecz jednosieczny odnoszącego się do zakrzywionych mieczy - miecz prosty może być tylko obosieczny - jednosieczne są kord, tasak i szabla) i otwartą rękojeścią. W zależności od typu, miecz trzymany był jedną ręką (większość mieczy) lub dwiema rękami. Do mieczy jednosiecznych zalicza się też japońską broń sieczną typu katana, z zakrzywioną jednosieczną głownią.

Heraldyka – jedna z nauk pomocniczych historii, zajmuje się badaniem rozwoju i znaczenia oraz zasadami kształtowania się herbów. Wywodzi się od słowa herold - oznaczającego urzędnika dworskiego, wywołującego nazwiska rycerzy biorących udział w turniejach. W innych językach europejskich nazywana jest podobnie (ang. heraldry, franc. heraldique , niem. Heraldik) lub słowami pochodzącymi od nazwy herb (niem. Wappenkunde).

Przykłady uszczerbiania herbów

uszczerbiony herb młodszej linii, de Pardiac

nieuszczerbiony herb rodu d'Armagnac

podwójne uszczerbienie herbu książąt d'Elbeuf - bordiura i kołnierz turniejowy

uszczerbienie herbu bastardów - książąt Burbon-Vendôme (baton w lewo)

uszczerbienie oznaczające młodszą linię rodu Burbonów - książąt de Condé (baton w prawo)

Wieniawa (Bawoł, Pernsten, Pierstynia, Pierścina, Żubrza Głowa), herb szlachecki pochodzenia morawskiego, pochodzący z XI w. Najstarsza znana pieczęć z tym herbem pochodzi z 1382 roku.

Tarcza sercowa – w heraldyce określenie małej tarczy herbowej umieszczonej w środku większej tarczy, najczęściej w herbach złożonych. Zazwyczaj jest na niej umieszczany herb rodowy właściciela herbu złożonego, w pozostałych polach mogą być np. herby przodków lub herby terytorialne. W ten sposób były umieszczane herby rodowe elekcyjnych królów polskich. Niekiedy tarcza sercowa dodawana jest jako specjalne udostojnienie herbu, cesarze niemieccy, austriaccy i rosyjscy często dodawali swego dwugłowego orła w tarczy sercowej przy nadawaniu tytułów arystokratycznych. W tarczy sercowej bywa często umieszczany herb Ulsteru jako oznaka baroneta w Wielkiej Brytanii.

podwójne uszczerbienie herbu Burbonów - kołnierz turniejowy młodszej linii orleańskiej, lewy skos bastardów książąt de Longueville

późniejsza wersja herbu Longueville, ze zmniejszonym oznaczeniem bastarda

kilka oznaczeń młodszych linii - herb książąt d'Aumale

Zobacz też

Literatura

Paweł Dudziński: Alfabet heraldyczny. Warszawa: Diogenes, 1997. ISBN 83-7129-476-X.