Utwór programowy - Polski Serwis Naukowy

Utwór programowy, także utwór tematyczny – utwór muzyczny, który niesie programową treść wyrażaną środkami muzycznymi.

Kompozytor samą muzyką stara się oddać fabułę, z zarysowaniem cech osobowościowych bohaterów. Przykładem może być sparafrazowane scherzo symfoniczne Uczeń czarnoksiężnika Paula Dukasa, którego treść jest bardzo czytelna nie tylko poprzez popularność swego pierwowzoru literackiego, ale również dzięki notatce kompozytora zamieszczonej nad partyturą. Kompozytor, sięgając do literatury, czasami zamieszcza jej fragmenty, jak np. w suicie Maurice'a Ravela Moja matka gęś, w której niektóre jej części zostały zaopatrzone tekstami zaczerpniętymi z bajek Charles'a Perraulta, na których utwór jest oparty. Najczęściej jednak kompozytor odwołuje się do wyobraźni słuchacza i przekaz nie jest do końca jednoznaczny.

Lachesis – jedna z trzech Mojr. W mitologii greckiej bogini przeznaczenia przydzielająca los i strzegąca nici żywota. Jej towarzyszki to Kloto i Atropos.

Partytura (wł. partitura) – do lat 70. podstawowy sposób zapisu muzyki zespołowej instrumentalnej, lub instrumentalno-wokalnej. W partyturze notowane są za pomocą pisma muzycznego partie wszystkich instrumentów i głosów potrzebnych do wykonania utworu, określenia dynamiczne, agogiczne oznaczenie metrum itp. Pojęcie "partytura" odnosi się (inaczej niż np. angielskie score) wyłącznie do zapisu utworów przeznaczonych na wiele instrumentów. O zanotowanym utworze na jeden instrument mówi się po prostu "nuty".

W szczególności muzyka romantyczna stawiała sobie za cel wywołanie pozamuzycznych skojarzeń. Stosując różnorodność środków muzycznych, starannie dobierając tytuły utworów, sięgając do folkloru wreszcie stosując mnogość form, których same nazwy niosły zakodowana informacje: fantazja, kaprys, humoreska itd. Najpopularniejszym gatunkiem muzyki programowej jest poemat symfoniczny.

Poemat symfoniczny - instrumentalna forma muzyczna, stworzona przez Liszta (pierwszy poemat to Co słychać w górach? do tekstu V. Hugo). Dzieło o charakterze programowym, zwykle sugerowanym już w tytule. Forma nie posiada określonej budowy i jest podporządkowana wymogom fabularnej treści. Dzieło zazwyczaj jednoczęściowe.

Yes – brytyjska grupa rockowa będąca przedstawicielem progresywnego rocka, lecz najczęściej ich muzykę określa się jako rock symfoniczny. Yes wypracowała bardzo charakterystyczne, głębokie brzmienie, oparte na skomplikowanych harmoniach, złożonych rytmach oraz wirtuozerii warsztatowej[potrzebne źródło]. Jej członkowie wykorzystują instrumenty akustyczne, elektryczne i elektroniczne. Grupa została założona w 1968 i jest aktywna do dziś.

Muzyka współczesna w dużej części, w poszukiwaniu czystej formy, odrzuciła treść pozamuzyczną i tym się często tłumaczy jej niepowodzenie w odbiorze przez przeciętnego słuchacza. Muzyka rockowa natomiast, a szczególności jej progresywna odmiana w pełni wykorzystała programowość, czy też tematyczność muzyczną. Utwory takie jak Time Pink Floyd, Close to the Edge Yes czy Thee Three Fates: Clotho/Lachesis/Atropos Emerson, Lake and Palmer doskonale oddają programową treść środkami czysto muzycznymi.

Muzyka współczesna – dosłownie: muzyka tworzona współcześnie, dzisiaj. Potocznie jednak sformułowanie to używane jest wobec muzyki skomponowanej w XX wieku, przez muzykologów nazywanej raczej modernistyczną, ewentualnie awangardową, a w powszechnym rozumieniu odbieranej jako „nowoczesna”. Pojęcia te stosowane są wobec sztuki od końca XIX wieku w wyniku narastającego zdezorientowania szerokiej publiczości coraz bardziej indywidualną i coraz częściej zmieniającą się muzyką, której większość publiczności osłuchanej z muzyką XVIII i XIX wieku nie potrafiła zaakceptować. Zasadniczym argumentem podnoszonym przeciwko nowym utworom była (i nadal bywa) ich dysonansowość.

Suita [z fr. następstwo, kolejność] – cykl utworów instrumentalnych. Suita powstała w baroku, ukształtowana przez klawesynistów francuskich, ale w różnych postaciach przetrwała do XX wieku.

Zobacz też

utwór ilustracyjny