Vaud - Polski Serwis Naukowy

Vaud (fr.: Vaud, niem. Waadt, rom. Vad, wł.: Vaud, ang.: Vaud) – kanton w zachodniej Szwajcarii. Vaud dołączył do Konfederacji Szwajcarskiej w 1803 roku. Nazwa pochodzi od łac. Pagus Waldensis. Stolicą jest Lozanna.

Geografia

Południowa część kantonu leży nad Jeziorem Genewskim. Od strony północnej Vaud graniczy z kantonem Neuchâtel i jeziorem o tej samej nazwie. Po stronie zachodniej rozlega się łańcuch gór Jura, tworzący granicę z Francją. Na wschodzie Vaud graniczy z kantonami Fryburg i Berno, na południowym zachodzie z kantonem Genewa i na południowym wschodzie z kantonem Valais. Najwyższy szczyt, Les Diablerets, znajduje się 3210 m n.p.m.

Kanton to podstawowa, terytorialna jednostka administracyjna Szwajcarii. Szwajcaria jest państwem federacyjnym, składającym się z 26 kantonów i 2890 gmin, które posiadają bardzo szeroką autonomię. Aż do połowy XIX wieku kantony były samodzielnymi minipaństwami, które posiadały własne armie, same strzegły granic i biły własną monetę. Przekształcenie Szwajcarii z luźnej federacji nieposiadającej instytucji centralnych w państwo federalne nastąpiło dopiero w 1848 roku.

Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

Podział administracyjny

Kanton Vaud dzieli się obecnie na 10 dystryktów (fr.: district):
Aigle, ze stolicą Aigle,

Broye-Vully, ze stolicą Payerne,

Gros-de-Vaud, ze stolicą Echallens,

Jura-North Vaudois, ze stolicą Yverdon-les-Bains,

Lausanne, ze stolicą Lozanna,

Lavaux-Oron, ze stolicą Cully,

Morges, ze stolicą Morges,

Nyon, ze stolicą Nyon,

Riviera-Pays-d'Enhaut, ze stolicą Vevey,

Ouest lausannois, ze stolicą Renens.

Wcześniej, od 1803, było ich 19.
Valais (niem. Wallis, fr. Valais, wł. Vallese, romansz Vallais) - kanton w południowej Szwajcarii. Jego stolicą jest Sion. Jest to trzeci pod względem powierzchni kanton Szwajcarii. Na całej długości kantonu rozciąga się dolina Rodanu, który wypływa z lodowca, w pobliżu Oberwaldu. Od tej głównej doliny odchodzi wiele bocznych odgałęzień, wśród nich Mattertal, w której leży Zermatt - słynna miejscowość turystyczna, u stóp Matterhornu (4477 m n.p.m.).

Les Diablerets - szczyt w Alpach Berneńskich, części Alp Zachodnich. Leży w Szwajcarii na granicy kantonów Vaud i Valais. Należy do pasma Alp Vaud. Można go zdobyć ze schroniska Cabane Barraud (1956 m), Refuge Giacomini (1897 m) lub Refuge de Pierredar (2286 m).

Historia

Vevey, jedno z najstarszych miast w Vaud

Ziemie kantonu były zamieszkane już w czasach prehistorycznych. Później zamieszkiwało je celtyckie plemię Helwetów. W 58 r. p.n.e. zostały podbite przez Cezara. Rzymianie założyli wiele miast, m.in. Vevey (łac.: Viviscus) i Lozannę (łac.: Lausonium lub Lausonna). Między II a IV w. osiedlili się tutaj Alamanowie. W V w. zostały podbite przez Burgundów, a później przez Franków pod wodzą Merowingów. Do 888 w imperium Karolingów. W latach 1032-1218 pod panowaniem niemieckiej dynastii Zähringen. Po niej ziemie te weszły w skład księstwa Sabaudii. Na początku XV w. były okupowane przez wojska berneńskie, a od 1536 r. włączone do Berna. Reformacja zawitała tu za sprawą Piotra Vireta, współpracownika Kalwina. Przez wiele lat próbowano zrzucić zwierzchnictwo Berna. Udało się to dopiero podczas rewolucji francuskiej. W 1803 kanton stał się częścią Szwajcarii.

Język romansz (Rumantsch), znany też jako język retoromański – język obejmujący pięć grup dialektów retoromańskich używanych w szwajcarskim kantonie Gryzonia: Sursilvan, Sutsilvan, Surmiran, Puter, Vallader.

Gaius Iulius Caesar, Gajusz Juliusz Cezar, Cezar, ur. 12 lipca 100 p.n.e. (13 lipca 102 r. p.n.e. – koncepcja Mommsena i Diona) w Rzymie, zm. 15 marca (idy marcowe) 44 p.n.e. w Rzymie – rzymski polityk, wódz, dyktator i pisarz. Jeden z członków stronnictwa popularów, spowinowacony z Cynną i Mariuszem. Po ich śmierci piastował kolejno urzędy kwestora, edyla, pretora, konsula i dyktatora. Sławę zdobył dzięki namiestnictwu w Galii i dzięki pomocy swych żołnierzy udało się mu pokonać opozycję, skupioną wokół senatu i Pompejusza – tzw. optymatów, aby następnie, po wieloletnich walkach, przejąć pełnię władzy w Rzymie. Zamordowany w dniu id marcowych przez senatorów pod przywództwem Marka Brutusa oraz Gajusza Kasjusza. Przed śmiercią adoptował Oktawiana Augusta (wtedy jeszcze Gaiusa Octaviusa), wyznaczając go na swego spadkobiercę.

Demografia

Językiem urzędowym kantonu jest język francuski. Językami z najwyższym odsetkiem użytkowników są:
język francuski – 81,8%,

język niemiecki – 4,7%,

język włoski – 2,9%.

Polityka

W kantonie działa Ligue vaudoise [1], wydająca dwutygodnik La Nation.
Linki zewnętrzne

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Vaud

Strona oficjalna kantonu

Przypisy

Statistique suisse