Victor Adler - Polski Serwis Naukowy

Victor Adler

Victor Adler (ur. 24 czerwca 1852 w Pradze, zm. 11 listopada 1918 w Wiedniu) – austriacki polityk, założyciel ruchu socjaldemokratycznego w Austro-Węgrzech.

Pochodził z żydowskiej rodziny kupieckiej z Pragi. Studiował medycynę. W polityce początkowo zaangażował się w związki z ruchem niemieckonarodowym, mając pewien wpływ na jego program. W 1881 zaczął się jednak skłaniać na stronę idei socjaldemokratycznych. Spotykał się m.in. z Engelsem i Liebknechtem. W 1886 założył czasopismo Gleichkeit ("Równość"), a w 1889 gazetę Arbeiterszeitung ("Gazeta Robotnicza"). Na przełomie 1888 i 1889 zorganizował zjazd socjaldemokratyczny w Hainfeld, podczas którego - z jego inicjatywy - powstała Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Austrii (Adler został jej pierwszym przywódcą), a także przyjęto opracowany przez niego program partii. Jednym z elementów, który doprowadził do zjednoczenia istniejących wcześniej grupek działaczy była m.in. charyzma Adlera, który potrafił zebrać ich wokół własnej osoby.

Rada Państwa (niem. Reichsrat) – istniejący w latach 1861–1918 parlament austriacki, od 1867 obejmujący wyłącznie austriacką część monarchii austro-węgierskiej – tzw. Przedlitawię.

Do 1848 roku kanclerz (Staatskanzler) Imperium Habsburgów był też jego MSZ. W latach 1848-1849 byli przejściowo wybierani oddzielni premierzy Węgier. Po 1849 znów był tylko jeden premier całego Cesarstwa, MSZ był oddzielnym ministerstwem wspólnym dla Austrii i Węgier.

Adler nie był radykalnym socjalistą, choć jego działalność powodowała początkowo liczne konflikty z ówczesnym wymiarem sprawiedliwości. Głosił m.in. potrzebę współpracy robotników z wszystkich części Austro-Węgier w ramach wspólnego państwa wielonarodowego. Choć wśród jego haseł pojawiała się konieczność rewolucji, w praktyce orientował swoją politykę na pokojową opozycję wobec istniejącego systemu politycznego i ugrupowań.

Austro-Węgry (t. Monarchia Austro-Węgierska; niem. Österreich-Ungarn, węg. Osztrák-Magyar Monarchia) – państwo związkowe w Europie Środkowej istniejące w latach 1867–1918.

Karl Liebknecht (ur. 13 sierpnia 1871 w Lipsku, zm. 15 stycznia 1919 w Berlinie) – niemiecki polityk komunistyczny i adwokat pochodzenia żydowskiego. Brat Theodora Liebknechta, syn Wilhelma Liebknechta.

W 1905 Adler został deputowanym dolnoaustriackiego sejmu krajowego i członkiem Izby Deputowanych austriackiej Rady Państwa. Działał wówczas aktywnie na rzecz zniesienia kurialnego systemu wyborczego, co wkrótce zostało urzeczywistnione. Dążył też do pełnego zjednoczenia ruchu socjaldemokratycznego całej monarchii (co wynikało z programu narodowościowego socjaldemokratów opracowanego przezeń w 1899), nie zdołał jednak zapobiec opuszczeniu jego partii przez działaczy czeskich w 1911.

Fryderyk Engels, Friedrich Engels, (ur. 28 listopada 1820, Barmen (obecnie Wuppertal), zm. 5 sierpnia 1895, Londyn) - niemiecki filozof i socjolog. Był jednym z głównych ideologów komunizmu, a także jednym z organizatorów i przywódców I i II Międzynarodówki.

Lista ministrów spraw zagranicznych Monarchii Habsburgów, Cesarstwa Austriackiego i Austro-Węgier, do 1918 roku. Do powstania 1848 roku kanclerz Austrii był też jednocześnie ministrem spraw zagranicznych.

Był też zwolennikiem pokojowego rozwiązywania konfliktów między państwami, jednak w 1914 poparł wywołanie I wojny światowej przez Austro-Węgry uznając, że jest to wojna obronna - był później z tego powodu mocno krytykowany również w ramach swojego stronnictwa, starał się też doprowadzić do pokoju.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Dolna Austria (Niederösterreich) - kraj związkowy w północnej Austrii. Graniczy z Czechami, Słowacją, Burgenlandem, Styrią, Górną Austrią oraz otacza kraj związkowy Wiedeń. Stolicą landu jest Sankt Pölten. Krajobrazowo dzieli się na:

Tuż przed śmiercią, przez kilkanaście dni w listopadzie 1918 był ministrem spraw zagranicznych Austrii w pierwszym rządzie tzw. "I Republiki", którego kanclerzem był Karl Renner; był też członkiem powołanego wówczas Zgromadzenia Konstytucyjnego. Proponował wówczas przyłączenie Austrii do Niemiec.

Sejm krajowy (niem. Landtag) – jednoizbowy sejm prowincjonalny istniejący w latach 1861–1918 w każdym kraju koronnym Cesarstwa Austriackiego, (od 1867 – w austriackiej części Austro-Węgier, tj. Przedlitawii).

Karl Renner (ur. 14 grudnia 1870 w Dolní Dunajovice na Morawach, zm. 31 grudnia 1950 w Wiedniu) – austriacki polityk, naukowiec socjolog prawa, jeden z teoretyków austromarksizmu. W latach 1918-1920 był pierwszym kanclerzem republikańskiej Austrii. Po II wojnie światowej od kwietnia do grudnia 1945 roku ponownie sprawował urząd kanclerza. Następnie w latach 1945-50 był prezydentem Austrii.

Jego synem był Friedrich Adler, zabójca księcia Karla Stürgkha, premiera Austrii.

Bibliografia

Adler Viktor. W: Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950. Helmuth Grössing (red.). T. 1. Wien: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2003–2007, s. 7–8. ISBN 978-3-7001-3213-4. [dostęp 30 października 2009 r.]. (niem.)

Adler, Victor. W: Österreich Lexikon. Johann Lehner (red.). Wien: Verlagsgemeinschaft Österreich-Lexikon, 1995. ISBN 3950043802. [dostęp 30 października 2009 r.]. (niem.)

Czechy (. Na powierzchni 78 866 km² żyje ponad 10,5 mln osób, z czego 94% to Czesi. Obowiązuje czterostopniowy podział administracyjny – na 14 krajów, 204 gminy III stopnia, 384 gminy II stopnia oraz 5661 gmin I stopnia.

Friedrich Wolfgang Adler (ur. 9 lipca 1879 w Wiedniu, zm. 2 stycznia 1960 w Zurychu) − austriacki filozof empiriokrytycysta, pisarz, polityk, jeden z przywódców austriackich socjaldemokratów i teoretyków austromarksistowskich. Syn polityka Victora.

Linki zewnętrzne

Niederösterreichischen Landesmuseums - Personen Lexikon: Viktor Adler (niem.). [dostęp 30 października 2009 r.].