Vincent van Gogh - Polski Serwis Naukowy

Jeden z najbardziej rozpoznawalnych obrazów van Gogha: Słoneczniki (1888)

Sygnatura van Gogha

Vincent Willem van Gogh (wym. [ˈvɪnsɛnt vaŋˈɣɔɣ]; ur. 30 marca 1853, zm. 29 lipca 1890) – holenderski malarz postimpresjonistyczny, którego twórczość dzięki żywej kolorystyce i emocjonalnemu oddziaływaniu wywarła dalekosiężny wpływ na sztukę XX w. Artysta w ciągu swego życia cierpiał na napady lękowe i narastające ataki spowodowane zaburzeniami psychicznymi. Zmarł w wieku 37 lat jako twórca nieznany szerszemu ogółowi, w wyniku postrzału z broni palnej – najprawdopodobniej samobójczego.

Międzynarodowy alfabet fonetyczny, MAF (ang. International Phonetic Alphabet, IPA, fr. Alphabet phonétique international, API) – alfabet fonetyczny, system transkrypcji fonetycznej przyjęty przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ujednolicony sposób przedstawiania głosek wszystkich języków. Składają się na niego zarówno symbole alfabetyczne jak i symbole niealfabetyczne oraz ok. 30 znaków diakrytycznych.
Strychnina (C21H22N2O2) – organiczny związek chemiczny, alkaloid występujący w nasionach kulczyby wroniego oka, posiadający silne właściwości toksyczne. Jest substancją o silnie gorzkim smaku, wyczuwalnym już przy stężeniu 1 ppm (roztwór wodny).

Mało doceniany za życia, van Gogh zyskał sławę po śmierci. Dziś jest powszechnie uważany za jednego z największych malarzy w historii, artystę, którego twórczość stanowi istotne źródło sztuki współczesnej. Van Gogh zaczął malować na kilka lat przed ukończeniem 30 roku życia, a swe najbardziej znane dzieła stworzył w ciągu 2 ostatnich lat. Jest autorem ponad 2000 dzieł, w tym: 870 obrazów, 150 akwarel i ponad 1000 rysunków i 133 szkiców listowych. Dziś jego liczne autoportrety, pejzaże, portrety i słoneczniki należą do najbardziej rozpoznawalnych i najdroższych dzieł sztuki na świecie.

Fundacja E.G. Bührlego została założona w 1960 r. przez rodzinę Emila Georga Bührlego (1890-1956) - niemieckiego przemysłowca zamieszkałego w Zurychu, kolekcjonera sztuki. Celem działania organizacji jest zarząd bogatą kolekcją dzieł sztuki pozostawioną przez Bührlego i udostępnianie jej publiczności.
Japońszczyzna (fr. japonaiserie) – to termin wprowadzony przez holenderskiego malarza postimpresjonistycznego Vincenta van Gogha na określenie wpływu sztuki japońskiej na malarstwo europejskie. Terminu tego użył po raz pierwszy w liście do brata Theo w 1885 przypisując jego autorstwo francuskiemu pisarzowi Julesowi de Goncourtowi (1830–1870).

Lata wczesnej młodości van Gogh spędził pracując w Goupil & Cie, firmie handlującej dziełami sztuki i podróżując między Hagą, Londynem a Paryżem. Po powrocie do Anglii otrzymał posadę nauczyciela. Jego wczesnym pragnieniem zawodowym było zostanie pastorem. Od 1879 pracował jako misjonarz w górniczym zagłębiu w Belgii. W tym czasie rozpoczął sporządzanie szkiców ludzi z lokalnej społeczności. W 1885 namalował swe pierwsze wielkie dzieło, Jedzący kartofle. Jego paleta w tamtym czasie składała się przeważnie z mrocznych, ziemistych odcieni i nie wykazywała ani odrobiny żywej kolorystyki, która charakteryzowała jego późniejsze prace. W marcu 1886 van Gogh przeniósł się do Paryża i odkrył francuskich impresjonistów. Później wyjechał na południe Francji i poddał się czarowi silnego światła słonecznego, które tam znalazł. Jego prace stały się jaśniejsze kolorystycznie, a on sam wypracował swój jedyny i bardzo rozpoznawalny styl, który w pełni rozwinął się podczas jego pobytu w Arles w 1888.

Teologia (gr. θεος, theos, "Bóg", + λογος, logos, "nauka") dyscyplina zajmująca się badaniem natury boskiej oraz stosunkami, jakie zachodzą pomiędzy istotą boską a światem, ze szczególnym uwzględnieniem relacji między istotą boską a ludźmi. Etymologicznie teologia oznacza naukę (racjonalny dyskurs) dotyczącą Boga.
Ogród poetów – to zbiorczy tytuł cyklu 4 obrazów namalowanych przez Vincenta van Gogha jesienią 1888, mających za temat fragment parku publicznego. Wszystkie te dzieła powstały podczas pobytu artysty w miejscowości Arles. Obraz Ogród poetów II zaginął.

Rozmiar wpływu, jaki choroba umysłowa van Gogha wywarła na jego twórczość, stał się przedmiotem spekulacji po jego śmierci. Pomimo szeroko rozpowszechnionej tendencji do romantyzowania złego stanu jego zdrowia współcześni krytycy widzą w nim artystę głęboko sfrustrowanego bezczynnością i chaosem myślowym wywołanym atakami choroby. Według krytyka sztuki Roberta Hughesa późne prace van Gogha ukazują go jako artystę w pełni zdolności twórczych i całkowicie panującego nad sobą.

Sztuka – dziedzina działalności ludzkiej, uprawiana przez artystów. Nie istnieje jedna spójna, ogólnie przyjęta definicja sztuki, gdyż jej granice są redefiniowane w sposób ciągły, w każdej chwili może pojawić się dzieło, które w arbitralnie przyjętej, domkniętej definicji się nie mieści. Sztuka spełnia rozmaite funkcje, m.in. estetyczne, społeczne, dydaktyczne, terapeutyczne, jednak nie stanowią one o jej istocie
Museum of Modern Art (MoMA) - muzeum sztuki współczesnej mieszczące się na Manhattanie w Nowym Jorku (na 53rd Street, pomiędzy Fifth Avenue a Sixth Avenue). Muzealne wystawy oferują prace malarskie, rysunkowe, graficzne, rzeźbiarskie, fotograficzne, architektoniczne, ponadto filmowe i elektroniczne.

Listy

Osobny artykuł: Listy Vincenta van Gogha.

Vincent van Gogh ok. 1871–1872. Zdjęcie pochodzi z okresu, kiedy pracował w galerii firmy Goupil & Cie w Hadze

Theo van Gogh w 1878. Przez wiele lat wspierał finansowo brata. Obaj spoczywają we wspólnym grobie na cmentarzu w Auvers-sur-Oise

Bracia van Gogh

Jednym z najbardziej wiarygodnych źródeł w zrozumieniu malarstwa oraz psychiki Vincenta van Gogha jest zbiór korespondencji pomiędzy nim, a jego młodszym bratem, marszandem Theo. Korespondencja ta jest podstawą większości tego, co wiadomo o myślach i poglądach artysty.

Prowansja (fr. Provence, prow. Provença lub Prouvènço) – kraina historyczna w południowo-wschodniej Francji, nad Morzem Śródziemnym, na wschód od dolnego biegu Rodanu. Nazwa wzięta od prowincji rzymskiej Galia Zaalpejska, którą Rzymianie nazywali także Provincia Nostra – „Nasza Prowincja".
Awangarda (franc. avant garde – "straż przednia") – zespół tendencji i trendów w sztuce XX wieku odrzucający dotychczasowe style, kreujący własny świat, nie naśladujący rzeczywistości, szukający odrębnego języka wyrazu. Twórcy awangardy odrzucali dorobek kulturowy i poszukiwali nowych, oryginalnych rozwiązań ideowo-artystycznych. Zjawisko pojawiło się ok. 1910 roku i wiązało się z powstaniem nowych kierunków w sztuce takich jak:

Musimy jednak ze sobą często korespondować – napisał Vincent 13 grudnia 1872 w liście do brata.

Theo wspierał swojego brata finansowo oraz psychicznie, bez względu na to, w jak skomplikowanej sytuacji życiowej znajdował się Vincent. Owocem ich długoletniej przyjaźni jest kilkaset listów, które bracia pisali do siebie od roku 1872 do 1890.

Mania — zaburzenie psychiczne z grupy zaburzeń afektywnych charakteryzujące się występowaniem podwyższonego bądź drażliwego nastroju. Stany maniakalne opisywane są przez pacjentów jako doświadczenia przyjemne; sprawiające, że czują się szczęśliwi. Pacjenci, których nastrój podczas manii jest drażliwy, nie opisują tego doświadczenia jako przyjemne, szybko się frustrują, a próba wpływu na ich zamiary powoduje u nich nasilenie gniewu bądź występowanie urojeń prześladowczych.
Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Zachowało się ponad 600 listów napisanych przez Vincenta do Theo i 40 napisanych przez Theo do Vincenta. Choć wiele z nich jest niedatowanych, historycy sztuki byli w stanie uporządkować korespondencję chronologicznie. Pozostał problem dotyczący datowania listów napisanych w okresie pobytu van Gogha w Arles. Wiadomo, że tylko w ciągu tego okresu napisał on 200 listów do przyjaciół po holendersku, francusku i angielsku. Okres, kiedy van Gogh mieszkał w Paryżu, jest najtrudniejszy do badania przez historyków sztuki, ponieważ obaj bracia mieszkali razem i nie było potrzeby wymiany korespondencji pomiędzy nimi; z tego powodu źródła dla tego okresu są szczupłe bądź żadne.

Puentylizm (pointylizm) - neoimpresjonistyczna technika kształtowania formy obrazu, polegająca na budowaniu kompozycji obrazu poprzez zapełnianie gęsto rozmieszczonymi, różnobarwnymi punktami i kreskami kładzionymi na płótno czubkiem pędzla.
Włoszka (hol. De Italiaanse, ang. Italian Woman (Agostina Segatori?)) – obraz olejny (Nr kat.: F 381, JH 1355) namalowany przez Vincenta van Gogha w grudniu 1887 podczas jego pobytu w Paryżu, znany też pod tytułem Włoszka z goździkami lub Portret kobiety z goździkami.

Obok korespondencji pomiędzy Vincentem a Theo pozostałe zachowane dokumenty obejmują listy pisane do Anthona van Rapparda, Émile'a Bernarda, siostry van Gogha Willeminy i jej przyjaciółki Line Kruysse. Listy van Gogha zostały po raz pierwszy opracowane i opatrzone adnotacjami w 1913 przez wdowę po Theo, Johannę van Gogh-Bonger. W przedmowie stwierdziła ona, iż publikuje je z "drżeniem", ponieważ nie chce, żeby życiowy dramat artysty przesłonił jego dzieło. Sam van Gogh był zagorzałym czytelnikiem biografii innych artystów i oczekiwał, iż ich życie będzie zgodne z charakterem ich sztuki.

Cyprysy z dwoma postaciami kobiet (hol. Cypressen met twee vrouwen, ang. Cypresses with Two Female Figures) – obraz Vincenta van Gogha namalowany w czerwcu 1889 podczas pobytu artysty w miejscowości Saint-Rémy.
Izrael (. W populacji liczącej 7,59 miliona większość stanowią . Drugą co do wielkości grupę stanowią Arabowie (20%). Mniejszą grupą etniczną są Samarytanie. Pod względem wyznaniowym w Izraelu występuje duże zróżnicowanie – obok Żydów (judaizm) mieszkają Arabowie (głównie muzułmanie), chrześcijanie i druzowie, jak również inne mniejsze grupy religijne.

W dniach od 9 października 2009 do 3 stycznia 2010 w Muzeum Vincenta van Gogha w Amsterdamie została zorganizowana wystawa poświęcona jego listom; pod koniec stycznia wystawa została przeniesiona do Royal Academy of Arts w Londynie (23 stycznia – 18 kwietnia 2010).

Biografia

Dzieciństwo, młodość i powołanie

Rodzina Vincenta van Gogha Od góry od lewej: ojciec Theodorus van Gogh, matka Anna Cornelia van Gogh (z domu Carbentus); u dołu od lewej: Vincent Willem, siostra Anna Cornelia, brat Theo, siostra Elisabetha Huberta, siostra Willemina Jacoba, brat Cornelis

Vincent Willem van Gogh urodził się 30 marca 1853 w wiosce Groot-Zundert położonej blisko Bredy w prowincji Brabancja Północna w południowej Holandii. Był synem Anny Cornelii z domu Carbentus i Theodorusa van Gogha, ministra Holenderskiego Kościoła Reformowanego (hol. Nederlandse Hervormde Kerk). Vincent otrzymał to samo imię, co jego dziadek i pierwszy brat, który urodził się dokładnie rok wcześniej jako martwy płód. Praktyka ponownego użycia tego samego imienia była rozpowszechniona. Imię Vincent było popularne w rodzinie van Goghów; dziadek Vincenta, też Vincent (1789–1874), zdobył w 1811 stopień naukowy z teologii na Uniwersytecie w Lejdzie. Miał on sześciu synów, z których trzech zostało marszandami; jeden z nich nazywał się Vincent (wymieniany w listach van Gogha jako "wuj Cent"). Dziadek Vincent z kolei otrzymał być może to imię po wuju swojego ojca, popularnym rzeźbiarzu Vincencie van Goghu (1729–1802). Sztuka i religia to były te dwa zajęcia, ku którym ciążyła rodzina van Goghów. Theodorus i Anna Cornelia van Gogh mieli sześcioro dzieci. Vincent Willem był pierworodnym, a po nim przyszły na świat trzy siostry: Anna Cornelia (ur. 1855), Elisabetha Huberta (ur. 1859) i Willemina Jacoba (ur. 1862) oraz dwaj bracia: Theo (ur. 1857) i Cornelis Vincent (ur. 1867). W ciągu swego życia Vincent utrzymywał bliskie kontakty tylko z dwojgiem z rodzeństwa: Willeminą i Theo.

Ukiyo-e (jap. 浮世絵, Ukiyo-e? "obrazy przepływającego świata") – rodzaj malarstwa i drzeworytu japońskiego funkcjonujący w swej typowej formie od połowy XVII wieku do początku ery Meiji (1868). Ukiyoe było plastycznym środkiem wyrazu społeczności "przepływającego świata" (ukiyo), powstającym w obrębie dzielnic rozrywki największych miast japońskich epoki Edo (1600-1867). Drzeworyt, obok popularnej literatury kibiyoshi i teatru kabuki, stanowił jeden z trzech zasadniczych filarów kultury ukiyo.
Charles-François Daubigny (ur. 15 lutego 1817, zm. 19 lutego 1878 tamże) – francuski malarz, grafik, litograf i ilustrator, przedstawiciel Szkoły z Barbizon, uważany za prekursora impresjonizmu.

Vincent van Gogh w wieku ok. 13 lat (zdjęcie z 1866, wykonane prawdopodobnie po ukończeniu szkoły w Zevenbergen a przed rozpoczęciem nauki w szkole średniej w Tilburgu)

Jako dziecko Vincent był poważny, milczący i zamyślony. Od 1860 chodził do szkoły w Zundert, gdzie jedyny katolicki nauczyciel miał pod opieką ok. 200 uczniów. Od 1861 Vincent i jego siostra Anna pobierali nauki w domu pod okiem guwernantki. 1 października 1864 Vincent wyjechał do szkoły podstawowej z internatem prowadzonej przez Jan Provily'ego w Zevenbergen, ok. 32 km od Zundert. Rozstanie z domem rodzinnym wywołało u Vincenta cierpienia psychiczne, których echa powracać będą również w okresie dorosłym. 15 września 1866 poszedł on do szkoły średniej Koning Willem II college w Tilburgu. Constantijn C. Huysmans, popularny paryski artysta, uczył van Gogha rysunku w szkole i był zwolennikiem systematycznego podejścia do tego tematu. W marcu 1868 van Gogh nagle porzucił szkołę i powrócił do domu. W późniejszym okresie tak skomentował ten okres: "moja młodość była ponura, zimna i jałowa". W lipcu 1869 wuj pomógł mu w zdobyciu posady w firmie handlującej dziełami sztuki, Goupil & Cie w Hadze. W czerwcu 1873, po przeszkoleniu, szef firmy przeniósł go do Londynu. Van Gogh znalazł lokum przy Hackford Road 87 w dzielnicy Brixton, pracował natomiast przy Southampton Street 17, gdzie mieściła się londyńska filia Messrs. Goupil & Co. Był to dla niego pomyślny czas – powodziło mu się w pracy – mając 20 lat zarabiał więcej niż jego ojciec. Żona Theo zauważyła później, że był to najszczęśliwszy rok w życiu van Gogha. Zakochał się on w córce Eugénie Loyer, gospodyni domu, w którym wynajmował mieszkanie. Kiedy jednak wyznał jej swoje uczucia, ta odrzuciła go tłumacząc, że już dyskretnie zaręczyła się z poprzednim lokatorem. Van Gogh czuł się coraz bardziej osamotniony i zaangażowany w sprawy religijne. Ojciec i wuj wysłali go do Paryża, żeby pracował w placówce dealerskiej. Złościło go jednak traktowanie sztuki jak towaru, który to fakt zauważali także klienci. 1 kwietnia 1876 jego praca dobiegła końca.

Smutek (ang. Sorrow) – rysunek Vincenta van Gogha sporządzony w kilku wersjach ok. 10 kwietnia 1882 roku w Hadze oraz litografia wykonana na jego podstawie ok. 11 listopada tego samego roku. Zarówno rysunek jak i litografia znajdują się w prywatnych kolekcjach.
Teoria koloru – interdyscyplinarny dział wiedzy zajmujący się powstawaniem u człowieka wrażeń barwnych, oraz teoretycznymi i praktycznymi aspektami czynników zewnętrznych biorących udział w procesie powstawania tych wrażeń. Teorię koloru można również nazywać teorią barwy, jednak w praktyce zwykło używać się pierwszego terminu.

Van Gogh powrócił do Anglii, do pracy bez wynagrodzenia. Otrzymał posadę nauczyciela na zastępstwie w niewielkiej szkole z internatem, położonej naprzeciwko portu w Ramsgate, którego kilka szkiców wykonał. Kiedy właściciel szkoły przeniósł się do Isleworth, w Middlesex, van Gogh podążył za nim, podróżując pociągiem do Richmond, a resztę dystansu pokonując pieszo. Z pracy w nowym miejscu nic jednak nie wyszło i van Goghowi pozostało jedynie zajęcie w charakterze asystenta ministra w kościele metodystycznym, zgodnie ze swym pragnieniem "głoszenia ewangelii wszędzie". Na święta Bożego Narodzenia powrócił do domu i podjął pracę w księgarni w Dortrechcie, która trwała 6 miesięcy. Nie był jednak zadowolony z nowej posady i większość czasu spędzał na zapleczu sklepu rysując coś machinalnie lub tłumacząc ustępy z Biblii na angielski, francuski i niemiecki.

Most Langlois w Arles – to zbiorczy tytuł 4 obrazów, jednej akwareli i 5 szkiców namalowanych przez Vincenta van Gogha wiosną 1888, mających za temat most zwodzony Langlois. Wszystkie te dzieła powstały podczas pobytu artysty w miejscowości Arles.
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Religijne emocje van Gogha wzbierały aż do momentu, w którym poczuł on, iż odkrył u siebie prawdziwe powołanie. W celu wsparcia jego starań, żeby zostać pastorem, rodzina wysłała go w maju 1877 na studia teologiczne do Amsterdamu. Van Gogh zatrzymał się tam u swego wuja, Jana van Gogha, wiceadmirała marynarki wojennej. Do egzaminu wstępnego przygotowywał się pod kierunkiem wuja Johannesa Strickera, szanowanego teologa, którego najbardziej znanym dziełem było 2-tomowe wydawnictwo Jezus van Nazareth volgens de Historie Geschetst. Van Gogh egzaminu nie zdał i w lipcu 1878 opuścił dom wuja Jana. Uczestniczył następnie, również bez powodzenia, w 3-miesięcznym kursie zorganizowanym przez protestancką szkołę misyjną Vlaamsche Opleidingsschool w Laeken koło Brukseli.

Planetoida (planeta + gr. eídos postać), asteroida (gr. asteroeidés – gwiaździsty), planetka (ang. minor planet) – ciało niebieskie o małych rozmiarach - od kilku metrów do czasem ponad 1000 km, obiegające gwiazdę centralną (w Układzie Słonecznym - Słońce), posiadające stałą powierzchnię skalną lub lodową, bardzo często – przede wszystkim w przypadku asteroid mniejszych i mało masywnych – o nieregularnym kształcie, często noszącym znamiona kolizji z innymi podobnymi obiektami.
Oliwka (Olea L.) – rodzaj drzew należący do rodziny oliwkowatych. Zalicza się do niego około 35 gatunków drzew rosnących w strefie ciepłej umiarkowanej i strefie tropikalnej południowej Europy, Afryki i południowej Azji.

Dom w Cuesmes, w którym van Gogh mieszkał w 1880 i w którym podjął decyzję zostania artystą

W styczniu 1879 otrzymał tymczasową posadę misjonarza w wiosce Petit Wasmes w górniczym okręgu Borinage w Belgii. Przyjmując chrześcijaństwo jako logiczny punkt odniesienia van Gogh wybrał życie takie, jakie wiedli ci, do których kierował swoje przesłanie – dzielił ich niedostatki do tego stopnia, że spał na słomie w małym baraku na zapleczu piekarni, który był jego lokum. Żona piekarza opowiadała, że słyszała, jak van Gogh szlochał całą noc w baraku. Jego wybór życia w nędznych warunkach nie zyskał mu uznania w oczach skonsternowanych władz kościelnych, które zwolniły go za "podważanie godności kapłaństwa". Van Gogh udał się następnie do Brukseli, powrócił na krótko do Cuesmes w Borinage, ale uległ presji rodziców, żeby wrócić do domu, do Etten. W domu przebywał mniej więcej do marca następnego roku, co było przyczyną narastającego niepokoju i frustracji jego rodziców. Szczególny konflikt miał miejsce między Vincentem a ojcem; Theodorus dowiadywał się o możliwość oddania syna pod opiekę w zakładzie psychiatrycznym w Geel. Van Gogh powrócił do Cuesmes, gdzie do października wynajmował lokum wspólnie z górnikiem o nazwisku Charles Decrucq. Coraz bardziej interesowali go ludzie i to co się wokół niego działo. Upamiętniał spędzany tam czas swoimi rysunkami i w tym samym roku, idąc za sugestią Theo zainteresował się poważnie sztuką. Jeszcze na jesieni tego samego udał się Brukseli zamierzając posłuchać rady Theo i rozpocząć studia u prominentnego holenderskiego artysty Willema Roelofsa, który przekonał van Gogha, pomimo jego niechęci do oficjalnych szkół artystycznych, do zapisania się do Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych (Académie Royale des Beaux-Arts) w Brukseli. Van Gogh został umieszczony na liście słuchaczy 15 listopada 1880. W trakcie zajęć studiował nie tylko anatomię, ale też klasyczne zasady pozowania i perspektywy, o których powiedział: ...musisz umieć narysować najdrobniejszy szczegół. Wysłał nawet swe pierwsze prace do domu, żeby zobaczył je ojciec.

Portret listonosza Józefa Roulina (hol. Portret van Joseph Roulin, ang. Portrait of the Postman Joseph Roulin – zbiorczy tytuł 6 obrazów – portretów Josepha Roulina, namalowanych przez Vincenta van Gogha w okresie od sierpnia 1888 do kwietnia 1889 podczas jego pobytu w miejscowosci Arles:
Ermitaż, Państwowe Muzeum Ermitażu, mieści się w pięciu pałacach, znajdujących się w Sankt Petersburgu, nad brzegiem Newy. Nazwa muzeum pochodzi od skromnego pałacu zimowego Piotra I.

Van Gogh w czasie kiedy głosił słowo Boże zapragnął zostać artystą, stwierdzając: ...spróbuj uchwycić istotę tego, co wielcy artyści, poważni artyści mówią poprzez swoje dzieła, a odnajdziesz w nich Boga; ktoś pisze lub mówi o tym w swoich książkach; ktoś inny w obrazach.

Etten, Haga i Drenthe (1881–1883)

W kwietniu 1881 van Gogh przeniósł się razem z rodzicami na wieś, do Etten, gdzie kontynuował rysowanie, często wykorzystując sąsiadów jako motyw. W ciągu lata spędzał wiele czasu na spacerach i rozmowach ze swą niedawno owdowiałą kuzynką, Kee Vos-Stricker. Była ona córką starszej siostry matki i Johannesa Strickera, który okazał swą serdeczność artyście. Kee była 7 lat starsza od Vincenta i miała 8-letniego syna. Van Gogh zaproponował jej małżeństwo, ale odrzuciła jego propozycję słowami: Nie, nigdy, przenigdy (Niet, nooit, nimmer). Później, w listopadzie, van Gogh napisał ostry list do wuja Strickera, po czym pospiesznie wyjechał do Amsterdamu, gdzie ponownie rozmawiał z nim przy różnych okazjach. Kee odmawiała spotkania się z nim, a jej rodzice pisali: "Twoja natarczywość jest odrażająca". Vincent, w geście rozpaczy, wsadził rękę w płomień lampy mówiąc: Niech widzę ją tak długo, jak długo utrzymam rękę w płomieniu; nie bardzo pamiętał, co się dalej działo, ale później domyślił się, że to wuj zgasił płomień lampy. Dał on van Goghowi jasno do zrozumienia, że o małżeństwie nie ma mowy podając jako powód jego niezdolność do samodzielnego utrzymania się. Van Gogha bardzo dotknęły poglądy wuja i jego wcześniejsza hipokryzja.

Stary człowiek w smutku, alternatywne tytuły: Na progu wieczności lub Starzec w rozpaczy (hol. Oude man met het hoofd in de handen, ang. Old Man in Sorrow lub On the Threshold of Eternity) – obraz Vincenta van Gogha namalowany w końcu kwietnia 1890 podczas pobytu artysty w miejscowości Saint-Rémy.
Paul Cézanne (ur. 19 stycznia 1839, zm. 22 października 1906) – malarz pochodzący z Aix-en-Provence, którego twórczość stanowi pomost pomiędzy impresjonizmem i kubizmem.

Pierwszy obraz olejny van Gogha: Martwa natura z kapustą i drewniakami, Haga (1881), Muzeum Vincenta van Gogha

W ostatnią niedzielę listopada 1881 van Gogh wyjechał do Hagi, gdzie zatrzymał się u swego kuzyna, malarza Antona Mauve (1838–1888). Jeszcze w grudniu 1881 pod okiem Mauve namalował swoje dwa pierwsze obrazy olejne: Martwa natura z kapustą i drewniakami i Martwa natura z kuflem piwa i owocami. Jego pierwsze kroki w charakterze malarza były ostrożne i niezobowiązujące – jako temat wybrał martwe przedmioty i zgodnie z tym, czego się nauczył w Akademii Sztuk Pięknych w Brukseli, usiłował stworzyć przestrzeń i efekty świetlne w przypadkowym zestawieniu przedmiotów, umieszczonych na płaskim, brunatnym tle.

Spacer więźniów (wg Dore) lub Ćwiczący Więźniowie (za Dorem) (hol. De gevangenisbinnenplaats (naar Gustave Doré), ang. Prisoners Exercising (after Doré)) – obraz Vincenta van Gogha namalowany w dniach 10-11 lutego 1890 podczas pobytu artysty w miejscowości Saint-Rémy.
Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.

Przed świętami Bożego Narodzenia van Gogh przyjechał do Etten. Podczas świąt pomiędzy nim a ojcem doszło do gwałtownej kłótni. Powodem była odmowa Vincenta pójścia do kościoła na nabożeństwo, a także sprawy związane z Kee. W efekcie kłótni ojciec kazał synowi wynieść się z domu. Van Gogh jeszcze tego samego dnia wyjechał ponownie do Hagi.

Rembrandt Harmenszoon van Rijn (ur. 15 lipca 1606 w Lejdzie, zm. 4 października 1669 w Amsterdamie) – holenderski malarz, rysownik i grafik. Uważany powszechnie za jednego z największych artystów europejskich i światowych.
Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

Dachy, widok z atelier, Haga (1882), akwarela, kolekcja prywatna

Zatrzymał się u Mauve. Mauve wprowadzał go w tajniki zarówno malarstwa olejnego jak i akwareli i pożyczył mu pieniądze na założenie atelier, które van Gogh zaczął wynajmować od 1 stycznia 1882; wkrótce jednak doszło między nimi do różnicy zdań, być może z powodu sporu na temat rysunku, który van Gogh wykonał na podstawie odlewów gipsowych. Wyglądało na to, że Mauve nagle zaczął być oziębły w stosunku do van Gogha i nie zwrócił mu szeregu jego listów.

Cyprys wiecznie zielony (Cupressus sempervirens L.) to iglaste drzewo z rodziny cyprysowatych (Cupressaceae). Pochodzi ze wschodniej części basenu Morza Śródziemnego.
Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Smutek (Sien Hoornik)

Van Gogh podejrzewał, że Mauve dowiedział się o jego nowym związku z prostytutką-alkoholiczką, Clasiną Marią "Sien" Hoornik (1850–1904) i jej małą córką. Van Gogh spotkał Sien Hoornik pod koniec stycznia, kiedy miała ona 5-letnią córkę i była w ciąży. Wcześniej urodziła dwoje dzieci, które zmarły, o czym van Gogh nie wiedział. W liście do brata van Gogh wspominał, że przygarnął Sien Hoornik z litości, ponieważ wyglądała nędznie. Stała się ona modelką artysty. Sporządził on szereg rysunków jej i jej córki; Należy do nich Smutek, który jest prawdopodobnie tym rysunkiem van Gogha, który najbardziej zapada w pamięć. 2 lipca Sien Hoornik urodziła syna, Willema. Kiedy ojciec van Gogha dowiedział się o szczegółach związku syna z prostytutką, zaczął wywierać na niego presję, żeby ją oddalił wraz z jej dziećmi. Vincent początkowo sprzeciwiał się naleganiom ojca.

Widok na Arles z irysami na pierwszym planie (hol. Veld met bloemen bij Arles, ang. View of Arles with Irises in the Foreground) – to obraz olejny (nr kat.: F 409, JH 1416) namalowany przez Vincenta van Gogha w maju 1888 podczas jego pobytu w miejscowości Arles.
Barwa zielona jest jedną z addytywnych barw podstawowych, w kole barw dopełnia kolor karmazynowy, jest barwą powszechnie spotykaną w naturze. Rośliny są zielone, ponieważ zawierają chlorofil. Ten kolor uzyskuje się z żółtego i niebieskiego.

Wuj van Gogha, marszand Cornelis van Gogh (1826–1908), zamówił u niego 20 atramentowych rysunków przedstawiających widoki miasta, które artysta ukończył pod koniec maja. W czerwcu 1882 van Gogh spędził 3 tygodnie w szpitalu, ponieważ zdiagnozowano u niego rzeżączkę. Latem zaczął malować obrazy olejne. Na jesieni 1883, po roku wspólnego życia, van Gogh odprawił Sien Hoornik i jej dwoje dzieci. Zamierzał usunąć ją z miasta, ale ostatecznie zmienił zdanie. Możliwe, że to brak pieniędzy zmusił Sien Hoornik do powrotu do prostytucji. Dom van Gogha stał się przez to mniej radosny, ale artysta prawdopodobnie czuł, że życie rodzinne jest nie do pogodzenia z jego artystycznym rozwojem. Po odejściu od van Gogha Sien Hoornik oddała córkę na wychowanie swojej matce, a syna Willema – bratu. Wyjechała następnie do Delft, a później do Antwerpii. Willem wspominał, że kiedy miał ok. 12 lat, zabrano go, żeby odwiedził matkę w Rotterdamie, gdzie jego wuj próbował przekonać Sien, aby wyszła za mąż w celu wykazania ślubnego pochodzenia dziecka. Willem zapamiętał słowa matki: Ależ ja wiem, kto jest ojcem. Był on artystą, z którym żyłam prawie 20 lat temu w Hadze. Nazywa się Van Gogh. Zwracając się do Willema powiedziała: Dostałeś imię po nim. Willem uwierzył w to, że jest synem van Gogha, choć z daty jego urodzin wynikało, iż było to niemożliwe. W latach późniejszych Sien Hoornik prowadziła wędrowny tryb życia, przenosząc się z miejsca na miejsce i zarabiając na życie jako prostytutka. W 1901, dla dobra dzieci, wyszła w Amsterdamie za mąż, za mężczyznę w wieku ok. 50 lat. W 1904 popełniła samobójstwo rzucając się do Skaldy.

Żuawi – formacja lekkiej piechoty nosząca pierwotnie mundury pochodzenia arabskiego: krótki niebieski kaftan, bufiaste czerwone spodnie i fez (męska orientalna czapka w formie ściętego stożka) z czerwonej wełny.
Madryt (hiszp. Madrid) – stolica i największe miasto Hiszpanii, położony w środkowej części kraju u podnóża Sierra de Guadarrama (Wyżyna Kastylijska) nad rzeką Manzanares.

Jeden z obrazów namalowanych podczas pobytu w Drenthe: Dwie chłopki kopiące torf, Nieuw-Amsterdam (1883), Muzeum Vincenta van Gogha

Po odprawieniu Sien van Gogh wyjechał do prowincji Drenthe w północnej Holandii. Przypadł mu do gustu równinny krajobraz tej krainy, idący w parze z jego samotnością. Artysta zamieszkał najpierw w miejscowości Hoogeveen, a po miesiącu przeniósł się do położonego blisko niemieckiej granicy Nieuw-Amsterdam, który, jak dowiedział się w Hadze, był często odwiedzany przez artystów. Podczas pobytu w Drenthe van Gogh zarówno malował jak i rysował. Zaczął zgłębiać teorie dotyczące koloru i próbował nieco zmienić swój styl używając jaśniejszych barw obok dotychczas stosowanych, ciemnych tonacji. Męczyło go poczucie winy po porzuceniu Sien, do tego stopnia, że gdy pewnego razu, spacerując, spotkał jakąś biedną kobietę z małym dzieckiem, łzy napłynęły mu do oczu. W tym czasie nadeszły też złe wiadomości od Theo. Z powodu kiepskich wyników finansowych prowadzonej przez niego galerii przy Boulevard Monmatre Theo popadł w niełaskę u swoich pracodawców. Zniechęcony, nosił się z zamiarem wyjazdu do Stanów Zjednoczonych i otwarcia własnej galerii w Nowym Jorku. Dla Vincenta oznaczało to, że brat, przynajmniej na razie, nie będzie w stanie wspierać go finansowo. Vincent okazał jednak zrozumienie sytuacji, w jakiej znalazł się Theo. Nie bardzo jednak wiedział, co robić dalej. W grudniu 1883 powrócił do rodziców, którzy w międzyczasie przeprowadzili się do Nuenen, małej wioski w północnej Brabancji, niedaleko Eindhoven.

Willem Roelofs (ur. 10 marca 1822 w Amsterdamie, zm. 12 maja 1897 w Berchem) – holenderski malarz, grawer, litograf i rysownik. Pionier entomologii w Belgii.
Drenthe (nid. Provincie Drenthe) – prowincja w północno-wschodniej Holandii ze stolicą w Assen. Graniczy z Overijssel na południu, Fryzją na zachodzie, Groningen na północy i z Niemcami (powiaty Emsland i Grafschaft Bentheim) na wschodzie.

Nuenen (1883–1885)

Pierwszy obraz namalowany przez Vincenta van Gogha po przybyciu do Nuenen – Tkacz zwrócony w prawo (półpostać), styczeń 1884, Collection H.R. Hahnloser, Berno

Podczas pobytu w Nuenen van Gogh postanowił oddać się całkowicie malarstwu, zwłaszcza olejnemu, z którym przedtem niezbyt dobrze sobie radził. Podjął próbę udoskonalenia trzech gatunków, na których dotychczas skupiał swoją uwagę: martwej natury, pejzażu i malarstwa rodzajowego. Zwłaszcza ten ostatni gatunek stał się widoczny w jego pracach; po przybyciu do Nuenen van Gogh bardzo szybko zawarł znajomość z mieszkańcami wioski, głównie z tymi biednymi. Był zafascynowany ich codziennym życiem i zajęciami. Pierwszym obrazem, jaki namalował, był tkacz podczas pracy przy krosnach. Artysta wykonał całą serię rysunków, akwarel i obrazów olejnych opartych na tym temacie; zachowało się ich ok. 30. Dzięki pieniądzom otrzymywanym od Theo mógł płacić tkaczom za ich pozowanie przy malowniczych krosnach. Tkaczy darzył podobną sympatią, jak przedtem górników w belgijskim Borinage. Z powstałych wówczas rysunków i obrazów uczynił swoisty ilustracyjny reportaż, malowniczy i ekspresyjny dzięki kontrastowi między światłem a ciemnością w ciasnych, wiejskich izbach. Polubił też ogromne maszyny, na których pracowali tkacze i które wypełniały całe pomieszczenie; fascynowały go przy tym techniczne detale warsztatu tkackiego i relacje między urządzeniem a człowiekiem, który pracując ciężko od rana do wieczora aby zarobić na utrzymanie, stawał więźniem swoich krosien.

Anna Rosalie Boch (ur. 10 lutego 1848 w Saint-Vaast (obecnie część La Louvière, prowincja Hainaut, Belgia, zm. 25 lutego 1936 w Ixelles, obecnie Region Stołeczny Brukseli) – belgijska malarka postimpresjonistyczna. Siostra malarza Eugène’a Bocha.
Tokio ?/i (jap. 東京都, Tōkyō-to?) – stolica Japonii położona nad Oceanem Spokojnym (Zatoka Tokijska) na Honsiu – największej z Wysp Japońskich. Główny ośrodek największego zespołu miejskiego świata (metropolis Greater Tokyo Area), który, wraz z Jokohamą, Kawasaki, Saitamą i innymi miastami nad zatoką, skupia 32-43 mln mieszkańców.

W Nuenen van Gogh zajmował się też rysowaniem, prosząc chłopców, żeby przynosili mu ptasie gniazda jako motyw malarski; sporządził też wiele szkiców przedstawiających tkaczy i ich chałupy. Na jesieni 1884 van Goghowi w jego malarskich eskapadach często towarzyszyła Margot Begemann, córka sąsiadów, starsza od niego 10 lat. Zakochała się w nim, a Vincent odwzajemnił jej uczucia, choć z mniejszym entuzjazmem. Oboje postanowili się pobrać, ale pomysł ten spotkał się ze sprzeciwem ich rodzin. W efekcie Margot zażyła zwiększoną dawkę strychniny. Została uratowana, kiedy van Gogh zawiózł ją do pobliskiego szpitala. 26 marca 1885 zmarł na atak serca jego ojciec; strata ta bardzo zmartwiła Vincenta.

Irlandia (irl. Éire [ˈeːɾʲə]; ang. Ireland) – państwo w Europie Zachodniej, od 1973 państwo członkowskie Wspólnoty Europejskiej. Zajmuje większość terytorium wyspy o tej samej nazwie.
National Gallery of Scotland to galeria sztuki i muzeum w Edynburgu w Szkocji. Budynek w stylu, neoklasycystycznym znajduje się obok Royal Scottish Academy w środkowej części parku Princes Street Gardens. National Gallery of Scotland zaprojektował William Henry Playfair, otwarcie nastąpiło w 1859 roku, w 1912 roku budynek przebudowano, od tamtego czasu znajduje się tam stała kolekcja dzieł malarstwa europejskiego. Wśród wystawionych prac, znajduje się obraz Chrystus w domu Marii i Marty Jana Vermeera.

Na przełomie lat 1884–1885 van Gogh sporządził też ponad 40 szkiców głów wieśniaków. Wybierał do pozowania tych, których wygląd uważał za zgodny z jego wyobrażeniami dotyczącymi chłopów: ludzi o grubych, płaskich twarzach, niskich czołach i grubych wargach, wyolbrzymiając nawet te cechy przy malowaniu.

Głowa wieśniaczki w czerwonym czepcu, 1885, nr kat.: F 160, Muzeum Vincenta van Gogha

Głowa wieśniaczki w białym czepcu, 1885, nr kat.: F 85, Kröller-Müller Museum

Głowa wieśniaczki w czarnym kapturze, 1885, nr kat.: F 69, Muzeum Vincenta van Gogha

Głowa wieśniaczki w brązowym kapturze, 1885, nr kat.: F 154, Kröller-Müller Museum

Głowa młodego wieśniaka w czapce z daszkiem, 1885, nr kat.: F 163, Królewskie Muzea Sztuk Pięknych

Głowa wieśniaka z fajką, 1885, nr kat.: F 169, Kröller-Müller Museum

Studium twarzy wieśniaków z Nuenen

Po raz pierwszy zainteresowano się w Paryżu jego pracą. Wiosną 1885 ukończył obraz, uważany powszechnie za jego pierwsze wielkie dzieło – Jedzący kartofle (hol.: De Aardappeleters).

Psychiatria – subdyscyplina medycyny zajmująca się badaniem, zapobieganiem i leczeniem zaburzeń psychicznych. Bada ich uwarunkowania biologiczne, psychologiczne, rodzinno-genetyczne, społeczne, konstytucjonalne – sposoby powstawania i skutecznego zapobiegania.
Zaburzenia urojeniowe (dawniej paranoja prawdziwa, obłęd, z grec. παρά - "obok, poza" i νους - "rozum, sens") - usystematyzowane urojenia, najczęściej prześladowcze i oddziaływania, rzadziej wielkościowe lub inne. Omamy występują sporadycznie, struktura osobowości jest zachowana.

Jedzący kartofle (1885), Muzeum Vincenta van Gogha

Przed namalowaniem obrazu van Gogh wykonał dużą ilość szkiców głów, wnętrz, detali dotyczących rąk czy czajnika na kawę, a także szkiców kompozycyjnych. Kiedy ukończył pracę, podpisał ją swym imieniem: Vincent. Obraz ukazuje pięć osób jedzących kartofle (zgodnie z tytułem), siedzących wokół prostego, drewnianego stołu. Młodsza kobieta ma przed sobą naczynie pełne ziemniaków, które – z wyrazem zapytania na twarzy – rozdziela pomiędzy zgromadzonych. Starsza z kobiet nalewa kawę zbożową do kubków. Wnętrze oświetla mdłym blaskiem lampa naftowa ukazując w całej rozciągłości ubóstwo scenerii, ale też i dodając jej podniosłej atmosfery. W sierpniu tego samego roku dzieło to zostało wystawione po raz pierwszy – w oknie marszanda Leursa, w Hadze. Van Gogh został oskarżony o uwiedzenie siłą jednej z młodych wiejskich modelek, która we wrześniu zaszła w ciążę. W rezultacie katolicki ksiądz z wioski zabronił parafiankom pozowania artyście.

Google Książki (Google Book Search) – wyszukiwarka książek wykorzystująca technologię OCR. Wyszukiwanie obejmuje książki znajdujące się w największych księgarniach i bibliotekach na świecie. Niektóre książki znajdujące się w serwisie można przeczytać w całości, do większości jednak jest dostępny jedynie podgląd strony tytułowej i spisu treści bądź wglądu w ogóle nie ma. Pierwotnie usługa została nazwana Google Print, lecz 17 listopada 2005 zmieniła nazwę.
Pierwsza Komunia Święta – uroczystość katolicka związana z mszą świętą podczas której wierni, przeważnie 8-letnie (2. klasa szkoły podstawowej) dzieci, po raz pierwszy przyjmują sakrament Eucharystii pod postacią Hostii. Dzieci ubierają się w specjalne stroje (dziewczynki w białe sukienki, chłopcy w garnitury lub w alby komunijne). Dzieci do tego dnia przygotowują się cały rok.

Po dwóch latach, już z Paryża, van Gogh napisał do siostry Willeminy: Kiedy myślę o mojej własnej pracy, to przede wszystkim obraz wieśniaków jedzących kartofle, który namalowałem w Nuenen, jest najlepszym, jaki namalowałem

W ciągu 1885 van Gogh namalował szereg obrazów przedstawiających martwe natury. Krytycy i pisarze cenią zwłaszcza dwie z nich za ich maestrię techniczną – Martwą naturę ze słomkowym kapeluszem i Martwą naturę z chodakami i naczyniami. Oba obrazy charakteryzują się gładkimi i starannymi pociągnięciami pędzla i znakomitym cieniowaniem kolorów.

Serbia, Republika Serbii (serb. Република Србија) – państwo w południowej Europie, powstałe 5 czerwca 2006 roku po rozpadzie państwa Serbii i Czarnogóry. Stolicą jest Belgrad. Serbia graniczy z Węgrami na północy, Rumunią i Bułgarią na wschodzie, Macedonią i Albanią na południu oraz z Czarnogórą, Chorwacją i Bośnią i Hercegowiną na zachodzie.
Wiceadmirał (wadm., wiceadm.) – wojskowy stopień oficerski w polskiej Marynarce Wojennej, odpowiadający generałowi dywizji w Wojskach Lądowych i Siłach Powietrznych. Jego odpowiedniki znajdują się także w marynarkach wojennych innych państw.

Martwa natura z chodakami i naczyniami, 1884, nr kat.: F 54, Centraal Museum

Martwa natura z ceramiką, butelką i chodakami, 1885, nr kat.: F 63, Kröller-Müller Museum

Martwa natura z żółtym słomkowym kapeluszem, 1885, nr kat.: F 62, Kröller-Müller Museum

Martwa natura z koszem kartofli, 1885, nr kat.: F 100, Muzeum Vincenta van Gogha

Martwe natury

Podczas swego dwuletniego pobytu w Nuenen van Gogh wykonał liczne rysunki i akwarele oraz około 200 obrazów olejnych. Jego paleta jednakże składała się z mrocznych, ziemistych tonacji, szczególnie ciemnego brązu i nie wykazywała żadnych oznak przejścia do żywszej kolorystyki, która wyróżnia jego późniejsze, najlepiej znane prace. Kiedy uskarżał się, że Theo nie czynił zbyt wiele, aby sprzedać jego obrazy w Paryżu, ten odpowiadał, że były one zbyt ciemne i nie pasowały do aktualnego stylu reprezentowanego przez świetliste obrazy impresjonistów.

Klimat śródziemnomorski – rodzaj klimatu podzwrotnikowego, występujący nad Morzem Śródziemnym (stąd jego nazwa), w Kalifornii, RPA, na południu Australii oraz u wybrzeży Chile w Ameryce Południowej. Jego charakterystyczną cechą są ciepłe i suche lata powyżej 20 stopni C oraz łagodne zimy powyżej 0 stopni, a także fakt, że występuje głównie bezpośrednio nad morzem lub oceanem, zazwyczaj na zachodnim wybrzeżu, a bardzo rzadko w głębi lądu. Klimat ten sprzyja rolnictwu i turystyce masowej.
Taras kawiarni w nocy (hol. Café-terras aan het Place du Forum, ang. The Cafe Terrace on the Place du Forum, Arles, at Night) – obraz Vincenta van Gogha namalowany we wrześniu 1888 podczas pobytu artysty w miejscowości Arles.

Antwerpia (1885–1886)

Czaszka z palącym się papierosem (1885/1886), Muzeum Vincenta van Gogha

Już po wyjeździe z Drenthe van Gogh rozważał możliwość przeniesienia się do Antwerpii. Miał nadzieję, że uda mu się tam sprzedać trochę swoich prac. W październiku 1884 czytał podręczniki używane na Akademii w Antwerpii, i to pomimo złej opinii, jaką miał na temat uczelni artystycznych i własnych, niefortunnych doświadczeń w Brukseli. Jednak krytycyzm Theo uświadomił mu własne braki, dlatego postanowił dokształcić się, pragnąc zwłaszcza dowiedzieć się czegoś więcej o kolorze. Decyzję o wyjeździe podjął w listopadzie 1885, kiedy zaczynało mu brakować modeli, a na dworze zrobiło się zbyt zimno, by malować w plenerze. Wyjeżdżał do Antwerpii sądząc, że w dogodnym czasie wróci do Nuenen; w rzeczywistości opuszczał rodzinny kraj na zawsze.

Gustave Courbet (ur. 10 czerwca 1819 w Ornans w departamencie Doubs, zm. 31 grudnia 1877 w La Tour-de-Peilz w Szwajcarii) – wybitny francuski malarz realista.
Impast (wł. impasto – ugniatam) – technika stosowana w malarstwie olejnym lub akrylowym (rzadziej temperowym), polegająca na nakładaniu farby grubą, wypukłą warstwą przy pomocy pędzla lub szpachli.

Po przyjeździe do Antwerpii wynajął niewielki pokój nad sklepem sprzedawcy farb przy Rue des Images (Lange Beeldekensstraat). Brakowało mu pieniędzy i nędznie się odżywiał – otrzymywane od brata pieniądze wolał wydawać na przybory malarskie i modelki. Poza tym kupował głównie chleb, kawę i tytoń. W lutym 1886 napisał do Theo mówiąc, że pamięta, iż od maja poprzedniego roku zjadł tylko 6 ciepłych posiłków. Jego zęby zaczynały się ruszać, co powodowało duży ból, a po wizycie u dentysty 10 z nich trzeba było usunąć. Van Gogh leczył się u doktora Cavenaile, którego gabinet znajdował się w pobliżu portu, prawdopodobnie z syfilisu). Z zapisków w notatkach van Gogha wynika, że aplikowano mu zabieg irygacji ałunem oraz hydroterapię. Zły stan zdrowia oraz problemy psychiczne powodowały, że van Gogh zaczynał obawiać się, iż umrze przedwcześnie, nie osiągnąwszy sukcesu artystycznego. Pod wpływem tych myśli namalował niewielkie płótno, Czaszka z palącym się papierosem, dziwnie surrealistyczne dzieło, zupełnie niepodobne do innych jego prac.

Montpellier (oksyt. Montpelhièr) - miasto i gmina na południu Francji w odległości 10 km od wybrzeża Morza Śródziemnego, nad rzeką Lez, w regionie Langwedocja-Roussillon, w departamencie Hérault.
Lęk – negatywny stan emocjonalny związany z przewidywaniem nadchodzącego z zewnątrz lub pochodzącego z wewnątrz organizmu niebezpieczeństwa, objawiający się jako niepokój, uczucie napięcia, skrępowania, zagrożenia. W odróżnieniu od strachu jest on procesem wewnętrznym, nie związanym z bezpośrednim zagrożeniem lub bólem.

Będąc w Antwerpii postanowił zgłębić teorię koloru. W tym celu wiele czasu spędzał w muzeach oglądając obrazy, szczególnie prace Petera Paula Rubensa. Narastała w nim chęć poszerzenia palety o karmin, błękit kobaltowy i szmaragdową zieleń. W dzielnicy portowej kupował japońskie drzeworyty ukiyo-e, adoptował ich styl oraz wykorzystywał je jako tło w niektórych swoich obrazach. Żyjąc w Antwerpii zaczął w dużych ilościach pić absynt.

Dom publiczny, potocznie: burdel, zwane dawniej także zamtuzem lub lupanarem – budynek służący jako miejsce świadczenia usług seksualnych za pieniądze. Opłata jest pobierana nie za rodzaj seksu czy usługi seksualnej, ale za użytkowanie danego pokoju przez określony czas.
Guwernantka - nauczycielka domowa, czasem pełniąca również rolę ochmistrzyni. W Polsce guwernantkom powierzano zazwyczaj naukę i wychowanie młodszych dzieci, w wieku przedszkolnym. Najważniejszym przedmiotem nauczanym przez guwernantki i guwernantów były podstawy języka francuskiego. Stanowisko guwernantki było często jedynym sposobem zarobkowania dla niezamożnych a wykształconych niezamężnych kobiet.

Pomimo swej niechęci do wykształcenia akademickiego van Gogh zdał egzaminy wstępne wyższego stopnia na Akademię Sztuk Pięknych w Antwerpii (Koninklijke Academie voor Schone Kunsten van Antwerpen) i w styczniu 1886 został przyjęty na wydział malarstwa i rysunku. Motywacją do studiowania była dla niego perspektywa bezpłatnego dostępu do modeli, a także możliwość dowiedzenia się czegoś nt. impresjonizmu. W Akademii jednak panowały konserwatywne poglądy na sztukę. Van Gogh miał dostęp jedynie do modeli z gipsu. Ratował się wynajmując wspólnie z kolegami żywe modele na mieście. Ostatecznie niczego w Akademii się nie nauczył i porzucił ją. Przez większą część lutego chorował i był wyczerpany pracą, złym odżywianiem się i nadmiernym paleniem. Podjął decyzję o wyjeździe do Paryża.

Nowa Pinakoteka (niem. Neue Pinakothek) – muzeum sztuki w Monachium, pierwsze na świecie muzeum przeznaczone na stałą ekspozycję obrazów współczesnych artystów. Zawiera kolekcję sztuki europejskiej od czasów klasycyzmu do art nouveau. Jest oddziałem Bawarskich Państwowych Kolekcji Malarstwa (niem. Bayerische Staatsgemäldesammlungen), do których należy m.in. Stara Pinakoteka.
Pastel — technika malarska oraz środek rysunkowy i malarski w formie kolorowego sztyftu, kredki lub ołówka, służący do nanoszenia kolorowych pigmentów na podłoże. Wytwarza się go poprzez zmieszanie pigmentu, kredy i spoiwa z gumy. Mieszaninę formuje się w wałeczki, a następnie pozostawia do wyschnięcia. Przed wyschnięciem pastele mają konsystencją ciasta, stąd nazwa (wł. pasta — ciasto).

Paryż (1886–1888)

Van Gogh przyjechał do Paryża w marcu 1886, żeby studiować w pracowni Fernanda Cormona. Zamieszkał razem z Theo w apartamencie przy Rue Laval na wzgórzu Montmartre. W lipcu obaj przenieśli się do położonego wyżej, większego mieszkania przy Rue Lepic 54. Ponieważ mieszkali razem, nie było potrzeby komunikowania się przy pomocy listów, stąd mniej wiadomo o paryskim okresie van Gogha, niż o wcześniejszych lub późniejszych okresach jego życia. Mieszkając w Paryżu van Gogh malował martwe natury i sceny z Montmartre.

Holandia (nid. Nederland) – europejska część Królestwa Niderlandów (nid. Koninkrijk der Nederlanden), tworzonego także przez Arubę i Antyle Holenderskie. Holandia jest członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), ONZ oraz NATO. Holandia jest monarchią konstytucyjną położoną w zachodniej części Europy nad Morzem Północnym, które oblewa ją od północy i zachodu. Graniczy na południu z Belgią oraz na wschodzie z Niemcami. Obecne granice wytyczono w roku 1839.
Theo van Gogh (ur. 1 maja 1857 niedaleko Bredy w Holandii; zm. 25 stycznia 1891 w holenderskim Utrechcie) – młodszy brat malarza Vincenta van Gogha, którego wspierał przez cały okres twórczości zarówno finansowo, jak i duchowo. Theo był handlarzem dziełami sztuki, w tym również obrazami, które malował brat. Zmarł w pół roku po śmierci Vincenta i został pochowany obok brata. Przyjaźń braci przedstawił Robert Altman w filmie Vincent i Theo.

Inspiracja sztuką japońską

Osobny artykuł: Japońszczyzna.

Po roku 1854, po podpisaniu Traktatu z Kanagawy nastąpiło otwarcie Japonii na świat. Na Zachodzie zaczęła zdobywać popularność sztuka japońska wywierając duży wpływ m.in. na malarstwo impresjonistów i ich następców. Vincent van Gogh na określenie wpływu sztuki japońskiej na malarstwo europejskie użył terminu "japońszczyzna" – "Japonaiserie" (po raz pierwszy w liście do brata Theo w 1885), przypisując jego autorstwo francuskiemu pisarzowi Jules'owi de Goncourtowi (1830–1870).

Genius loci, łac: duch opiekuńczy danego miejsca – duch lub demon władający albo opiekujący się jakimś miejscem. Według mitologii rzymskiej opiekuńcza siła, coś, co sprawia, że dana przestrzeń jest jedyna w swoim rodzaju (tam też często przedstawiana w postaci węża). Duchy opiekuńcze miejsc lub poszczególnych osób powszechnie występują również w innych wierzeniach (również słowiańskich czy chrześcijańskich).
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Kurtyzana (według Kesaï Eisena) (1887), Muzeum Vincenta van Gogha. Portret dalekowschodniej kurtyzany, z ozdobą we włosach, w kolorowym okryciu, umieszczonej na tle moczarów i trzcin

Kwitnąca śliwa (wg Hiroshige) (1887), Muzeum Vincenta van Gogha. Portret kwitnącego drzewa z hieroglifami, umieszczonymi zarówno na drzewie jak i na obu pionowych krawędziach obrazu

Most w deszczu (wg Hiroshige) (1887), Muzeum Vincenta van Gogha. Widok mostu, obwiedzionego dookoła hieroglifami

Portret "Ojca" Tanguy (1887), Musée Rodin. Portret brodatego, prosto siedzącego mężczyzny, z zaciśniętymi na brzuchu rękami, spoglądającego w dół, umieszczonego na tle składającym się z japońskich drzeworytów

Włoszka (1887), Musée d'Orsay. Portret kobiety, namalowany, grubymi, zielonymi i czerwonymi, krzyżującymi się kreskami, na żółtym tle, stanowi syntezę zarówno osiągnięć sztuki japońskiej jak i założeń neoimpresjonizmu

Japońszczyzna Vincenta van Gogha

Van Gogh wraz z zainteresowaniem się sztuką japońską zaczął kolekcjonować japońskie drzeworyty ukiyo-e. Jego zainteresowanie tym rodzajem sztuki datuje się na rok 1885, kiedy będąc w Antwerpii miał zwyczaj dekorować nimi ściany swojej pracowni. Zgromadził setki tych drzeworytów. Widać je jako tło na niektórych jego obrazach – na Portrecie "Ojca" Tanguy kilka z nich wisi na ścianie, za plecami sportretowanego mężczyzny. Na obrazie Kurtyzana (według Kesaï Eisena) z 1887 van Gogh skopiował figurę kurtyzany z reprodukcji zamieszczonej na okładce magazynu Paris Illustré, a następnie powiększył ją graficznie na swoim obrazie. Kwitnąca śliwa (wg Hiroshige) to kolejny wyraźny przykład admiracji van Gogha dla sztuki japońskiej, którą kolekcjonował; jego wersja jest nieco odważniejsza niż oryginał.

Łodzie rybackie na plaży w Saintes-Maries-de-la-Mer (hol. Vissersboten bij Les Saintes-Maries-de-la-Mer, ang: Fishing Boats on the Beach at Les Saintes-Maries-de-la-Mer lub Fishing Boats on the Beach at Saintes-Maries) – obraz Vincenta van Gogha namalowany pod koniec czerwca 1888 podczas pobytu artysty w miejscowości Saintes-Maries-de-la-Mer. Istnieje też wersja akwarelowa, namalowana na początku czerwca 1888.
Szwecja, Królestwo Szwecji (Sverige, Konungariket Sverige) – państwo w Europie Północnej, zaliczane do państw skandynawskich. Szwecja jest członkiem Unii Europejskiej od 1995 roku. Graniczy z Norwegią, Finlandią i Danią.

Jakkolwiek van Gogh nie był jedynym artystą swojej epoki, który przejawiał zainteresowanie sztuką japońską i czerpał z jej dorobku, to był jedynym, który wyciągnął dalekosiężne konsekwencje z tego, czego się nauczył studiując założenia tej sztuki – dążył do nieco innej rzeczywistości, którą miał znaleźć w "Nowej Japonii", poza Paryżem. W liście do brata pisał swego czasu:

Waszyngton, D.C., formalnie Dystrykt Kolumbii (ang. Washington, D.C. /ˈwɒʃɪŋtən ˌdiːˈsiː/, District of Columbia), potocznie nazywany Waszyngtonem, Dystryktem lub po prostu D.C. – założona 16 lipca 1790 stolica Stanów Zjednoczonych.
Porfirie – grupa wrodzonych lub nabytych schorzeń wynikających z zaburzenia działania enzymów w szlaku syntezy hemu, zwanym również szlakiem porfiryn.

Gdy się studiuje sztukę japońską, widzi się, że człowiek mądry, inteligentny, filozof, spędza czas na czym? Na badaniu odległości Ziemi od Księżyca? Na zgłębianiu polityki Bismarcka? Nie, studiuje źdźbło trawy. Ale to źdźbło trawy pozwala mu później rysować wszystkie rośliny, a potem pory roku, pejzaże, zwierzęta, wreszcie postać ludzką.(...) trzeba powrócić do natury mimo naszego wykształcenia i naszej pracy w świecie konwencji

Impresjonizm

Osobny artykuł: Impresjonizm.

Van Gogh bardzo podziwiał prace Adolphe'a Monticellego, z którymi zapoznał się po przyjeździe do Paryża. Natychmiast zaadoptował do swoich potrzeb jego jaśniejszą paletę i śmiałe rozwiązania kompozycyjne. Pisał o tym kilka lat później w liście do krytyka Alberta Auriera. W 1890 Vincent van Gogh i jego brat Theo przyczynili się do wydania pierwszej książki o Monticellim.

Jeanne Louise Calment (ur. 21 lutego 1875 w Arles, zm. 4 sierpnia 1997 tamże) – Francuzka, uznawana za rekordzistkę długości życia ludzkiego (122 lata i 164 dni).
Drzewa oliwne z Alpilles w tle (hol. Les Alpilles met olijfbomen op de voorgrond, ang. Olive Trees with the Alpilles in the Background) – obraz olejny (Nr kat.: F 712, JH 1740) namalowany przez Vincenta van Gogha w czerwcu 1889 podczas jego pobytu w w miejscowości Saint-Rémy.

Paul Gauguin (1848–1903), Autoportret w kapeluszu, 1893

Georges Seurat (1859–1891), zdjęcie z 1888

Paul Signac (1863–1935), portret pędzla Seurata

Henri de Toulouse-Lautrec (1864–1901), zdjęcie z lat 1880–1890

Émile Bernard (1868–1941), portret pędzla de Toulouse-Lautreca, 1886

Krąg paryskich przyjaciół Vincenta van Gogha

Henri de Toulouse-Lautrec, Portret Vincenta van Gogha (1887), pastel, Muzeum Vincenta van Gogha

Restauracja de la Sirène w Asnières I (1887), Musée d'Orsay

W czasie zajęć w pracowni Cormona van Gogh zetknął się z brytyjsko-australijskim malarzem Johnem Peterem Russellem i poznał studentów jak Émile Bernard, Louis Anquetin i Henri de Toulouse-Lautrec, który namalował jego portret w pastelu. Grupa zaczęła wkrótce spotykać się w sklepie z materiałami malarskimi, prowadzonym przez "Ojca" Tanguy; sklep ten był wówczas jedynym miejscem, gdzie można było zobaczyć prace Paula Cézanne'a. Tanguy miał w tamtym czasie w Paryżu łatwy dostęp do prac impresjonistów. W 1886 miały miejsce dwie duże wystawy ówczesnej awangardy; podczas nich po raz pierwszy został zaprezentowany neoimpresjonizm, a dzieła Georges'a Seurata i Paula Signaca były tematem rozmów na mieście. Theo z kolei trzymał w swojej galerii na Boulevard Monmartre obrazy impresjonistów, w tym Claude'a Moneta, Alfreda Sisleya, Edgara Degasa i Camille'a Pissarro.

Traktat z Kanagawy (. Traktat zapewniał bezpieczeństwo amerykańskim rozbitkom ze statków wielorybniczych i ustanawiał stanowisko amerykańskiego konsula w Japonii.
Zaburzenie afektywne dwubiegunowe (choroba afektywna dwubiegunowa, ChAD, cyklofrenia) — zaburzenie psychiczne z grupy zaburzeń afektywnych. Do rozpoznania zaburzenia afektywnego dwubiegunowego dochodzi wtedy, gdy u pacjenta występuje epizod hipomanii, manii lub epizod afektywny mieszany, a w przeszłości wystąpił chociaż raz jeden z tych epizodów włącznie z epizodem depresji. Jeśli u pacjenta występuje powtórnie epizod depresji bez wystąpienia manii, hipomanii bądź epizodu mieszanego, rozpoznaje się zaburzenie afektywne jednobiegunowe (zaburzenie depresyjne nawracające).

Pomiędzy obu grupami istniał swego rodzaju konflikt, jeśli chodzi o wizje artystyczne. Konflikty te i "wewnętrzne" problemy pozostały obce dla van Gogha. Jako człowiek z zewnątrz korzystał on z osiągnięć obu kierunków jednocześnie; pod wpływem impresjonistów rozjaśnił paletę, ucząc się jednocześnie od neoimpresjonistów konsekwentnego podziału tonów i stosowania techniki puentylizmu. Wybierał to, co mu było potrzebne, dostosowując nowe środki do własnej koncepcji malarskiej. Zaadoptowanie elementów puentylizmu nastąpiło podczas jego wyjazdów podparyskiej miejscowości letniskowej Asnières, gdzie poznał Signaca. Elementy puentylizmu przejął również Émile Bernard. Puentylizm, czyli technika malowania punktowego, podyktowany został przede wszystkim ostateczną kodyfikacją metody podziału tonu, ostatecznym uściśleniem dywizjonizmu. Signac uważał, że technika ta nie ma nic wspólnego z impresjonizmem, bo źródłem jej nie jest instynkt, a refleksja i poszukiwanie "efektów trwania". Przebywając w Asnières van Gogh namalował kilka obrazów przedstawiających mosty, parki, fabryki oraz restaurację la Sirène. Dwa namalowane tam obrazy, Restauracja de la Sirène w Asnières I i Restauracja de la Sirène w Asnières II, zaliczają się do pierwszych arcydzieł artysty namalowanych w okresie paryskim.

Język szwedzki (szw. svenska) – język północnogermański wschodni (wschodnioskandynawski), używany głównie w Szwecji i częściach Finlandii, przez ok. 9 mln ludzi. W Finlandii język szwedzki jest, obok fińskiego, językiem urzędowym, z uwagi na 5% szwedzkojęzycznych obywateli Finlandii zamieszkałych głównie na wybrzeżach tego kraju. Szwedzki jest dość dobrze zrozumiały dla Norwegów i w mniejszym stopniu także dla Duńczyków. Język standardowy w Szwecji, tzw. rikssvenska (szwedzki państwowy) oparty jest na dialektach regionu sztokholmskiego.
Jean-François Millet (ur. 4 października 1814 w Grouchy w gminie Gréville-Hague, zm. 20 stycznia 1875 w Barbizon) – francuski malarz. W początkach swej twórczości najchętniej malował sceny z mitologii, a także portrety i pejzaże. Pod wpływem realizmu zaczął ożywiać swoje dzieła ludźmi pracującymi na świeżym powietrzu np. Kobiety zbierające kłosy (1857). Pochodził z chłopskiej rodziny, malował głównie wiejskie życie chłopów, ukazywał etos ich pracy. Akcentował więź człowieka z naturą oraz sferę pobożności.

W listopadzie 1887 Theo i Vincent spotkali Paula Gauguina, który właśnie przyjechał do Paryża, i zaprzyjaźnili się z nim. Pod koniec 1887 van Gogh zorganizował w restauracji Chalet na Montmartre wystawę własnych prac oraz prac Bernarda, Anquetina i prawdopodobnie Toulouse-Lautreca. Tam właśnie Bernard i Anquetin sprzedali swoje pierwsze obrazy, a van Gogh wymienił się swoimi obrazami z Gauguinem, który wkrótce wyjechał do Pont-Aven. Dyskusje o sztuce, artystach i ich sytuacji społecznej, które rozpoczęły się podczas tej wystawy, objęły też gości odwiedzających ją, w tym Pissarro i jego syna Luciena, Signaca i Seurata.

Gaj oliwny (hol. Olijfboomgaard, ang. Olive Grove) – to tytuł trzech obrazów olejnych przedstawiających gaj oliwny, namalowanych przez holenderskiego artystę Vincenta van Gogha w czerwcu (I i II obraz) oraz na przełomie listopada i grudnia (III obraz) 1889 podczas jego pobytu w Saint-Rémy.
Ferdinand Victor Eugène Delacroix (ur. 26 kwietnia 1798 w Saint-Maurice-en-Chalencon, w departamencie Ardèche, we francuskim regionie administracyjnym Rodan-Alpy, zm. 13 sierpnia 1863 w Paryżu) – malarz francuski, wybitny przedstawiciel romantyzmu. Sztuki malarskiej uczył się u Pierre-Narcisse Guérina, pozostawał pod silnym wpływem malarstwa Rubensa. Bliski przyjaciel Chopina.

W lutym 1888 Vincent van Gogh, czując się znużonym życiem Paryża, opuścił go, namalowawszy podczas swojego 2-letniego w nim pobytu ponad 200 obrazów. Postanowił osiedlić się w Arles, w Prowansji, aby nabyte w Paryżu doświadczenia ugruntować i sprawdzić wobec intensywnie barwnej, śródziemnomorskiej przyrody. Na kilka godzin przed odjazdem odwiedził po raz pierwszy, w towarzystwie Theo, Seurata w jego atelier. Wspomniał o tym, jak również o dyskusjach prowadzonych podczas wystawy w Chalet, w liście do Gauguina z października 1888.

Listy Vincenta van Gogha – zbiór korespondencji obejmujący listy napisane przez holenderskiego malarza Vincenta van Gogha, głównie do brata Theo a także do członków rodziny i przyjaciół oraz listy przez niego otrzymane.
Salon Niezależnych – wystawa artystyczna, organizowana corocznie w Paryżu od 1884 roku. Jej powstanie było wyrazem sprzeciwu artystów wobec oficjalnego salonu, którego jury odrzucało część zgłoszonych prac.

Arles (1888–1889)

Pierwsze półrocze

Most Langlois w Arles z piorącymi kobietami (1888), Kröller-Müller Museum

21 lutego 1888 van Gogh opuścił Paryż i przyjechał do Arles. Artysta w tym czasie był chory od alkoholu i cierpiał na kaszel wywołany paleniem. Zatrzymał się początkowo w hotelu Hôtel-Restaurant Carrell przy Cavallerie 30, gdzie wynajął pokój za 19 franków. Miał idealistyczne oczekiwania, że pokój będzie wyglądał jak ten z drzeworytów Hokusai (1760–1849) czy Utamaro Kitagawy (1753–1806). Poszukiwał jednak lokum, w którym mógłby urządzić pracownię artystyczną oraz założyć utopijną kolonię artystyczną. Jego jedynym towarzyszem na dwa miesiące został duński artysta Christian Mourier-Petersen (1858–1945). Arles wydawało się van Goghowi egzotyczne i ohydne. W liście opisywał je jako obcy kraj:

Belgia, Królestwo Belgii (Koninkrijk België, Royaume de Belgique, Königreich Belgien) – państwo federacyjne w zachodniej Europie w południowych Niderlandach. Belgia jest członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), ONZ oraz NATO.
Pejzaż z przechadzającą się parą i księżycem (hol. Wandelend paar tussen olijfbomen in berglandschap met maansikkel, ang. Landscape with Couple Walking and Crescent Moon) – obraz Vincenta van Gogha namalowany w maju 1890 podczas pobytu artysty w miejscowości Saint-Rémy.

żuawi, burdele, urocze, małe arlezjanki idące do Pierwszej Komunii, ksiądz w komży, wyglądający jak niebezpieczny nosorożec, ludzie pijący absynt, wszyscy wyglądali jak stwory z innego świata.

100 lat po pobycie van Gogha w Arles wspominała go 113-letnia Jeanne Calment, która wówczas miała 13 lat i usługiwała w warsztacie wuja, gdzie van Gogh chciał kupić kilka płócien; określiła go jako "brudnego, źle ubranego i niemiłego" oraz "bardzo brzydkiego, niegrzecznego, źle wychowanego i chorego". Przypomniała też sobie, że sprzedawała mu kolorowe kredki.

Pole pszenicy przed burzą (hol. Korenveld onder onweerslucht, ang. Wheat Field Under Clouded Sky) – obraz Vincenta van Gogha namalowany w lipcu 1890 podczas trzymiesięcznego pobytu artysty w niewielkiej miejscowości Auvers-sur-Oise, położonej na północ od Paryża.
Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Tymczasem van Gogh dał się zauroczyć lokalnym pejzażem i słońcem. Jego prace z tego okresu odznaczają się bogactwem żółcieni, ultramaryny i jasnego fioletu. Obrazy przedstawiające pejzaż Arles powstały pod wpływem jego holenderskich doświadczeń; patchwork pól i alei jest płaski i pozbawiony perspektywy, ale jest doskonały, jeśli chodzi o intensywność kolorów. Podniecało go wibrujące światło Arles, a nowo odnalezione uznanie widoczne jest w szeregu jego prac. W marcu malował lokalne pejzaże używając zakratowanej ramy do wykreślania perspektywy. Tematem, który szczególnie zauroczył go w owym czasie, były kwitnące sady i pojedyncze drzewa, ponieważ przypominały mu japońskie pejzaże. Trzy z namalowanych wówczas obrazów zostały pokazane na corocznej wystawie Salonu Niezależnych. W kwietniu van Gogh odwiedził amerykańskiego malarza Dodge'a MacKnighta, który mieszkał w pobliżu Fontvieille.

Fowizm (fr. Les Fauves - dzikie zwierzęta, drapieżniki) - kierunek w malarstwie francuskim początku XX wieku o bardzo żywej i oderwanej od rzeczywistości kolorystyce dzieł.
Portret doktora Gacheta lub Doktor Gachet (hol. Portret van dokter Gachet, ang. Portrait of Doctor Gachet) – obraz Vincenta van Gogha namalowany w 2 wersjach w czerwcu 1890 podczas pobytu artysty w miejscowości Auvers-sur-Oise.

1 maja 1888 stał się właścicielem wschodniego skrzydła tzw. "Żółtego Domu" położonego przy placu Place Lamartine 2 (tytuł "właściciel" był użyty z powodów oficjalnych); w rzeczywistości van Gogh wynajął ten dom za 15 franków miesięcznie. Pokoje "Żółtego Domu" były nieumeblowane i od pewnego czasu niezamieszkałe. Tymczasem artysta nadal mieszkał w Hôtel Restaurant Carrel za opłatą 5 franków tygodniowo, którą uważał za wygórowaną. Zakwestionował wysokość opłaty i oddał sprawę do miejscowego sędziego-rozjemcy; w efekcie uzyskał 12 franków obniżki na końcowym rachunku.

Georges-Pierre Seurat (ur. 2 grudnia 1859 w Paryżu, zm. 29 marca 1891 tamże) - francuski malarz, przedstawiciel neoimpresjonizm. Jego obraz Niedzielne popołudnie na Grande Jatte (1884-1886) stał się jednym z najważniejszych dzieł malarstwa XIX wieku.
Kwitnący migdałowiec lub Kwitnące drzewo migdałowca (hol. Amandelbloesem, ang. Blossoming Almond Tree) – obraz Vincenta van Gogha namalowany w lutym 1890 podczas pobytu artysty w miejscowości Saint-Rémy.

7 maja przeniósł się z Hôtel Carrel do Café de la Gare przy placu Place Lamartine 30, gdzie zaprzyjaźnił się z jej właścicielami, Josephem i Marie Ginoux.

Łodzie rybackie na plaży w Saintes-Maries-de-la-Mer (1888), Muzeum Vincenta van Gogha

W czerwcu artysta odwiedził rybacką miejscowość Saintes-Maries-de-la-Mer, położoną na wybrzeżu Morza Śródziemnego, 30 km od Arles. Romowie z całej Europy odbywali tu coroczne pielgrzymki ku czci ich patronki, św. Sary, która według legendy była służącą Trzech Marii (stąd nazwa miasta – Święte Marie) i miała tu przybyć wraz z nimi w roku 45, aby szerzyć chrześcijaństwo. Van Gogh w Saintes-Maries-de-la-Mer udzielał lekcji rysunku podporucznikowi żuawów, Paul-Eugène'owi Millietowi oraz namalował kilka obrazów przedstawiających łódki na plaży i samą miejscowość.

Restauracja de la Sirène w Asnières (hol. Restaurant de la Sirène in Asnières, ang. Restaurant de la Sirène at Asnières) – to tytuł dwóch obrazów Vincenta van Gogha namalowanych wiosną i latem 1887 podczas jego pobytu w Paryżu. Oba obrazy przedstawiają restaurację w podparyskiej miejscowości Asnières i zaliczają się do pierwszych arcydzieł artysty namalowanych w okresie paryskim.
Argentyna (Argentina, Republika Argentyńska – República Argentina) – państwo w Ameryce Południowej, nad południowym Atlantykiem. Graniczy z Chile na zachodzie, Boliwią i Paragwajem na północy, Brazylią i Urugwajem na północnym wschodzie. Argentyna rości pretensje do archipelagu Falklandów oraz części Antarktydy. Nazwa pochodzi od łacińskiego argentum (srebro), którym Indianie obdarowali hiszpańskich rozbitków Juana Díaza de Solís. Pod względem wielkości Argentyna jest ósmym krajem na świecie i drugim w Ameryce Południowej (biorąc pod uwagę liczbę ludności i powierzchnię). Argentyna jest członkiem organizacji gospodarczej Mercosur.

Żniwa w La Crau z Montmajour w tle (1888), Muzeum Vincenta van Gogha

Dodge MacKnight przedstawił van Gogha belgijskiemu malarzowi Eugène'owi Bochowi, który mieszkał czasowo w Fontvieille i który później kilkakrotnie odwiedził van Gogha w Arles. Latem van Gogh bliżej zainteresował się tematem żniw, które na południu, dzięki cieplejszemu klimatowi i intensywniej świecącemu słońcu, rozpoczynają się wcześniej niż na północy. Polem obserwacyjnym dla artysty stała się nizina La Crau, rozciągająca się na południowy wschód od Arles, otoczona ze wszystkich stron pagórkami. Powstały wówczas tak znane dzieła jak Siewca i Żniwa w La Crau z Montmajour w tle (każde w kilku wariantach), namalowane w intensywnych barwach, zawierające reminiscencje z ojczystej Holandii.

Magdeburg (dolnoniem. Meideborg; pol. hist. Dziewin) – miasto na prawach powiatu w Niemczech, stolica kraju związkowego Saksonia-Anhalt. Siedziba zarówno biskupstwa ewangelickiego, jak i katolickiego. Działają tu dwie uczelnie wyższe: Uniwersytet Ottona von Guerickego (Otto-von-Guericke-Universität Magdeburg) i Wyższa Szkoła Magdeburg-Stendal (Hochschule Magdeburg-Stendal). W roku 2005 Magdeburg obchodził 1 200 lat swego istnienia.
Taschen to niemieckie wydawnictwo założone w 1980 w Kolonii przez Benedikta Taschena. Jest największym na świecie sprzedawcą książek poświęconych sztuce. Ma własną sieć księgarń na trzech kontynentach.

W lipcu van Gogh poświęcił się w dużej mierze rysowaniu. Jednym z powodów były trudności finansowe Theo. Rysowanie było tańsze od malowania, a Vincent chciał w ten sposób zaoszczędzić trochę pieniędzy na oczekiwany przyjazd Paula Gauguina. Część powstałych wówczas rysunków stanowiła szkice do obrazów, część – prace wielkoformatowe, wykonywane równolegle z obrazami, a jeszcze inne powstały jako kopie na podstawie wcześniej namalowanych obrazów.

Meksyk (Meksykańskie Stany Zjednoczone, hiszp. – México, Estados Unidos Mexicanos, Méjico, nah. Mēxihco) – kraj w Ameryce Północnej. Sąsiaduje ze: Stanami Zjednoczonymi (na północy); Oceanem Spokojnym (na zachodzie i południu); Zatoką Meksykańską i Morzem Karaibskim (na wschodzie); Gwatemalą i Belize (na południu i południowym wschodzie).
Malarz w drodze do pracy (hol. De schilder op de weg naar Tarascon, ang. The Painter on His Way to Work, nr kat.: F 448, JH 1491) – obraz Vincenta van Gogha namalowany w lipcu 1888 podczas pobytu artysty w miejscowości Arles. Obraz znajdował się w zbiorach Kaiser-Friedrich-Museum w Magdeburgu (obecnie Kulturhistorisches Museum Magdeburg), podczas II wojny światowej został zniszczony przez pożar.

Nizina La Crau koło Arles z małym pociągiem (1888), Muzeum Brytyjskie

Nizina La Crau koło Arles widziana z Montmajour (1888), Muzeum Vincenta van Gogha

Skaliste wzgórze z drzewem – Montmajour (1888), Muzeum Vincenta van Gogha.

Ulica w Saintes-Maries (1888), Museum of Modern Art

Ogród z kwiatami (1888), Sammlung Oskar Reinhart

Rysunki wykonane latem 1888

"Żółty Dom"

Żółty Dom (1888), Muzeum Vincenta van Gogha

Nocna kawiarnia (1888), Yale University Art Gallery

Taras kawiarni w nocy (1888), Kröller-Müller Museum

Ogród poetów (1888), Art Institute of Chicago

Pokój van Gogha w Arles I (1888), Muzeum Vincenta van Gogha

We wrześniu van Gogh przeniósł się do "Żółtego Domu", w którym planował stworzenie kolonii artystów na wzór XVII-wiecznego bractwa malarzy holenderskich. Jako przywódcę kolonii widział Paula Gauguina. Przekonał go, by ten przyjechał do Arles i zamieszkał razem z nim. Gauguin zgodził się. Oczekując go van Gogh intensywnie malował. Pomimo że "Żółty Dom" nie był jeszcze w pełni umeblowany przed wprowadzeniem się, artysta mógł go już używać jako atelier. Mając nadzieję na urządzenie w domu galerii, w której mógłby wystawiać własne prace, namalował wówczas szereg obrazów. Jeszcze w sierpniu powstał cykl Słoneczników.

Język Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.
Autoportret (dedykowany Paulowi Gauguinowi) (hol. Zelfportret, ang. Self-Portrait (Dedicated to Paul Gauguin)) – obraz olejny (nr kat.: F 476, JH 1581) namalowany przez Vincenta van Gogha we wrześniu 1888 podczas jego pobytu w Arles. Obraz, będący częścią kolekcji Maurice’a Wertheima, znajduje się w zbiorach Fogg Museum w Cambridge (USA).

8 września 1888 van Gogh, idąc za radą swego przyjaciela, pracownika urzędu pocztowego, Josepha Roulina, (którego później sportretował), kupił dwa łóżka do "Żółtego Domu", w którym 17 września spędził pierwszą noc.
We wrześniu van Gogh namalował serię obrazów podczas nocy: Taras kawiarni w nocy, Nocna kawiarnia, Portret Eugène'a Bocha i Gwiaździsta noc nad Rodanem. W obrazie Taras kawiarni w nocy artysta osiągnął niespotykaną wcześniej witalność barw żółtych i niebieskich, których miejsce zostało zdeterminowane nie tyle zasadą kontrastu, ile faktem ucieleśnienia walorów światła. Krzykliwy kolor żółty i przytłumiony niebieski reprezentują tu obszary uderzającej jasności i delikatnego półmroku. Jedynym źródłem światła na obrazie są lampy gazowe oświetlające taras. W ich jasnym blasku zanurzone są postacie ludzi siedzących na tarasie. Oświetlenie gazowe, będące sztucznym źródłem światła reprezentuje nowoczesność i jako takie zostało przeciwstawione oświetleniu naturalnemu – migoczącym na nocnym niebie gwiazdom oraz świeczkom płonącym w oknach, dodającym obrazowi nastroju romantyzmu i tajemniczości. Temat sztucznego oświetlenia pojawił się w następnym obrazie artysty, Nocna kawiarnia, przedstawiającym wnętrze kawiarni Café de la Gare, położonej przy Place Lamartine 30, tuż obok mieszkania van Gogha, który zazwyczaj jadał w niej kolacje. Kawiarnię prowadzili Joseph-Michel i jego żona Marie Ginoux. Van Gogh przez trzy kolejne noce przesiadywał w kawiarni malując obraz i śpiąc w ciągu dnia. Wydawało mu się czasem, iż barwy podczas nocy są intensywniejsze niż w dzień. O Nocnej kawiarni napisał:
Hokusai Katsushika (jap. 葛飾北斎, Katsushika Hokusai, znany głównie pod imieniem Hokusai ) – jeden z najwybitniejszych i najpłodniejszych japońskich malarzy i twórców barwnych drzeworytów w stylu ukiyo-e. Urodził się w 31 października 1760 w Edo (obecnie Tokio), zmarł 18 kwietnia 1849.
Malarstwo rodzajowe (fr. peinture de genre) – odrębny gatunek malarski, który wyróżnia tematyka związana z życiem codziennym, obyczajami, obrzędami, pracą, wypoczynkiem i zabawą. W przeciwieństwie do portretu indywidualnego czy zbiorowego, w scenach rodzajowych bohaterami są zwykle anonimowe osoby, przedstawiane bez upiększeń i idealizacji, podczas wykonywania zwykłych czynności.
W moim obrazie "Nocna kawiarnia" usiłowałem wyrazić, że ta kawiarnia jest miejscem, w którym człowiek może się sponiewierać, oszaleć, popełnić zbrodnię [...] usiłowałem wyrazić coś, niby potęgę ciemności w jakiejś mordowni.
Mówiąc to nawiązał do przedstawionych na obrazie osób siedzącymi nad pustymi szklankami świadczącymi o nadużywaniu alkoholu. Czerwień i zieleń ścian i sufitu kawiarni stanowią przygnębiającą kombinację. Groźny wygląd mają lampy ze swym pomarańczowo-zielonym blaskiem. Obraz wywołuje u widza uczucie opuszczenia i rozpaczy. Van Gogh chciał poprzez dominację oświetlenia sztucznego wskazać, iż świat, który zapłacił wiernopoddańczy hołd nowemu oświetleniu, utracił zarazem kontakt ze wszystkimi ludzkimi odczuciami. Wszystkie te obrazy były przeznaczone do dekoracji "Żółtego Domu" i stanowiły, zdaniem niektórych, najbardziej ambitne zadanie, jakiego van Gogh kiedykolwiek się podjął. Malowanym obrazom van Gogh przypisał specjalną funkcję: miały one wykazać jego potencjał twórczy oraz wywrzeć wrażenie na Gauguinie stanowiąc argument w dyskusji z nim. Dwa cykle obrazów wysuwają się tu na czoło: wspomniane już Słoneczniki oraz rozpoczęty cykl Ogród poetów, mających za temat fragment parku publicznego w Arles, wypełnionego tłumem spacerowiczów i porośniętego malowniczą roślinnością, nie stanowiący jednak jako park niczego specjalnego. Niestrudzona wyobraźnia van Gogha, podekscytowana myślą oczekiwanego przyjazdu przyjaciela, stopniowo przekształcała ten park w miejsce poezji widząc spacerujących w nim renesansowych poetów: Dantego, Petrarkę i Boccaccia. Ponieważ obrazy te były przeznaczone do pokoju Gauguina, van Gogh chciał ofiarować przyjacielowi wraz z nimi coś w rodzaju "genius loci", magii Południa, której Gauguin nie byłby w stanie się oprzeć.
Autoportret przed sztalugą lub Autoportret jako artysta (hol. Zelfportret als schilder, ang. Self-Portrait in Front of the Easel) to tytuł obrazu olejnego namalowanego przez Vincenta van Gogha w pierwszych miesiącach 1888 podczas jego pobytu w Paryżu. Obraz znajduje się w zbiorach Muzeum Vincenta van Gogha w Amsterdamie.
Marszand - kupiec, najczęściej francuski, handlujący dziełami sztuki, zwłaszcza obrazami; po fr., po prostu kupiec. Nie mylić z marszandką (w skrócie - modniarka, modystka). Handlarz dziełami sztuki będący często mecenasem artystów, organizator wystaw, wpływający na rynek dzieł sztuki i jej komercjalizację, czasami ingerujący w kierunek twórczości artystycznej ze względu na aktualną modę.

Przyjazd Gauguina

Les Alyscamps, jeden z obrazów wcześniejszej wersji (1888), kolekcja prywatna

Les Alyscamps, jeden z obrazów wersji późniejszej, namalowanej w stylu Gauguina (1888), Kröller-Müller Museum

Paul Gauguin, Van Gogh malujący słoneczniki (1888), Muzeum Vincenta van Gogha

Wspomnienie ogrodu w Etten (1888), Ermitaż

Czerwona winnica (listopad 1888), Muzeum Puszkina w Moskwie. Sprzedany w 1890 Annie Boch

Gauguina do wyjazdu do Arles skłonił Theo. Na podstawie umowy z firmą Boussod & Valadon, dla której Theo organizował wystawy dzieł młodych artystów, Gauguin miał otrzymywać wynagrodzenie. Theo z kolei podjął decyzję pod naciskiem Vincenta, planującego stworzenie w Arles kolonii artystów, którzy przenosząc na płótno widoki Południa mieli zawojować Paryż. Gauguin towarzystwo Vincenta uważał za poniżej swojej godności i od początku podchodził nieufnie do całego przedsięwzięcia, widząc swoją przyszłość w tropikach. Potrzebował jednak pieniędzy. 23 października Gauguin ostatecznie przyjechał do Arles i zamieszkał razem z Van Goghiem w "Żółtym Domu". W listopadzie obaj wspólnie malowali. Owocem ich pierwszej wspólnej sesji w plenerze stała się seria Les Alyscamps, pędzla van Gogha, przedstawiająca cztery widoki alei Les Alyscamps. Dwie wcześniejsze wersje są utrzymane w typowym dla van Gogha stylu. Punkt obserwacyjny artysta umieścił pośrodku alei, flankowanej sarkofagami, reliktami z czasów, gdy położona na południe od miasta aleja była miejscem pochówków. Dwie skośne linie wyznaczające granice alei zbiegają się przy niskim horyzoncie. Rzędy topól po obu stronach dodają dziełu uroczystej atmosfery. Obrazy zostały namalowane w formacie pionowym, a monochromatyczne niebo jest oddane w kontrastującym kolorze. Artysta posłużył się tu techniką impastu, a obrazy namalował od razu, na miejscu. Dwie późniejsze wersje natomiast zdradzają wyraźny wpływ Gauguina. Gauguin postarał się o parę metrów grubego szorstkiego płótna, na którym van Gogh namalował swoje obrazy wybierając punkt obserwacyjny tym razem z boku alei, powyżej sarkofagów. Obrazy zostały namalowane w formacie poziomym, drzewa są przedstawione fragmentarycznie, a pionowe rzędy ich pni przecinają ukośne linie alei. Gauguin w tym samym czasie namalował również dwa obrazy przedstawiające nekropolię Alyscamps. Wybrał jednak inny punkt obserwacyjny niż van Gogh i usunął jakiekolwiek odniesienia do antycznych sarkofagów. Jeden z jego obrazów znajduje się w Musée d'Orsay w Paryżu, a drugi w prywatnej kolekcji w Tokio. Gauguin namalował też portret van Gogha Van Gogh malujący słoneczniki, a van Gogh – nietypowo – namalował kilka obrazów z pamięci, przez szacunek dla poglądów Gauguina w tym względzie. Do najważniejszych z nich należy obraz Wspomnienie ogrodu w Etten, stanowiący próbę podążania przez van Gogha za koncepcją sztuki Gauguina. Wszystko na tym obrazie jest podporządkowane wizyjności. Malowidło jest płaskie, pozbawione horyzontu, a poszczególne jego elementy są obwiedzione grubymi konturami. W tym czasie van Gogh namalował też Czerwoną winnicę, którą nabyła w 1890 siostra Eugène'a Bocha, malarka Anna Boch.
Rzeżączka (łac. Gonorrhoea) – choroba zakaźna, przenoszona drogą płciową, której czynnikiem etiologicznym jest Gram-ujemna bakteria – dwoinka rzeżączki (Neisseria gonorrhoeae).
Schizofrenia (gr. σχίζειν, schizein, "rozszczepić" i gr. φρήν, φρεν-, phrēn, phren-, "umysł", rzadziej stosowana nazwa – choroba Bleulera, łac. Morbus Bleuleri, w skrócie MB) – zaburzenie psychiczne zaliczane do grupy psychoz endogennych. Objawia się upośledzeniem postrzegania lub wyrażania rzeczywistości, najczęściej pod postacią omamów słuchowych, paranoidalnych lub dziwacznych urojeń albo zaburzeniami mowy i myślenia, co powoduje znaczącą dysfunkcję społeczną lub zawodową.

W grudniu obaj artyści odwiedzili Montpellier, gdzie w zbiorach Alfreda Bruyasa (znajdujących się obecnie w miejscowym Musée Fabre) oglądali prace Gustave'a Courbeta i Eugène'a Delacroix.
Ich wzajemne stosunki jednakże pogarszały się. Van Gogh bardzo podziwiał Gauguina i desperacko pragnął, aby ten traktował go jako równego sobie. Gauguin jednak był arogancki i dominujący, który to fakt często był powodem frustracji van Gogha. Obaj często gwałtownie sprzeczali się na temat sztuki; van Gogh odczuwał narastającą obawę, że Gauguin ma zamiar go opuścić. W pewnym momencie sytuacja, jak ją opisywał van Gogh, "zbytniego napięcia", osiągnęła punkt krytyczny.
Ektoplazma - w pseudonauce nazwa nadana hipotetycznej formie "gęstej bio-energii" wydzielanej przez żywe organizmy. Według innych wyjaśnień nienaukowych, jest to materiał, z którego składają się duchy. Podczas seansów spirytystycznych "wydzielały" ją niektóre media.
Anatomia (z gr. anatome, od ana-temnein → rozcinać) – dział biologii, nauka zajmująca się badaniem makroskopowej budowy i kształtu ciała żywych organizmów. Termin pochodzi od greckiego słowa anatemein - rozcinać, rozczłonkowywać - gdyż na tym właśnie polegała najstarsza metoda badania.

23 grudnia 1888

23 grudnia 1888 sfrustrowany i chory van Gogh zagroził Gauguinowi brzytwą, po czym w panice wybiegł i uciekł do miejscowego domu publicznego. W owym czasie był bardzo samotny i często odwiedzał prostytutki w domu publicznym przy Rue du Bout d'Aeles, który był miejscem jego emocjonalnego i zmysłowego kontaktu z innymi ludźmi. Będąc tam obciął sobie lewe ucho, choć później często utrzymywał, iż była to "tylko" dolna część lewej małżowiny usznej.

Autoportret z zabandażowanym uchem i fajką (styczeń 1889), Collection Niarchos

Van Gogh zawinął obcięte ucho w gazetę i wręczył prostytutce o imieniu Rachel, prosząc ją o "ostrożne trzymanie tej rzeczy". Słaniając się na nogach wrócił do domu, gdzie go później znalazł Gauguin. Van Gogh był nieprzytomny, a całą głowę miał we krwi. Został przyjęty do szpitala Hôtel-Dieu w Arles, gdzie opiekę nad nim roztoczył młody doktor Félix Rey. Przez kilka dni artysta był w stanie krytycznym. Przez kolejne dni wypytywał nieustannie o Gauguina, ale ten był już daleko. Gauguin powiedział jednemu z policjantów prowadzących sprawę: "Proszę uprzejmie bardzo ostrożnie obudzić tego pana, a jeśli będzie o mnie pytał, proszę mu powiedzieć, że wyjechałem do Paryża; mój widok mógłby fatalnie podziałać na niego." Gauguin pisał o van Goghu: "Jego stan się pogorszył, on chce spać z pacjentami, ganiać za pielęgniarkami, myje się w kuble na węgiel. To oznacza, iż kontynuuje to biblijne umartwianie się." Theo, powiadomiony przez Gauguina, odwiedził Vincenta, podobnie jak Marie Ginoux i Roulin. Gauguin wyjechał z Arles i już nigdy więcej van Gogha nie zobaczył.
Przyczyną konfliktu były różnice charakteru obu artystów i dzielące ich poglądy na sztukę. Gauguin, choć był skłonny podzielać poglądy Vincenta dotyczące kolonii artystycznej, nie bardzo wierzył w ich urzeczywistnienie w małym, prowincjonalnym miasteczku na południu Francji. Sam był głową rodziny, miał pięcioro dzieci i nie miał zrozumienia dla ascetycznego, samotnego życia Vincenta w Arles; doceniał przyjemne życie tu i teraz. Jego pasją okazało się życie w tropikach. W 1891 Gauguin wyjechał z Francji i osiadł na Tahiti; w 1893 powrócił, a w 1895 wyjechał ponownie na wyspy Pacyfiku, gdzie spędził resztę życia.
Styczeń-maj 1889

Obraz Vincenta van Gogha Dziedziniec szpitala w Arles (kwiecień 1889), Sammlung Oskar Reinhart, Winterthur

Szpital Hôtel-Dieu funkcjonował do lat 70. XX w. Obecnie, po modernizacji, mieści się w nim centrum kulturalne Espace Van Gogh

Szpital Hôtel-Dieu w Arles wczoraj i dziś

W styczniu 1889, po spędzeniu dwóch tygodni w szpitalu, van Gogh powrócił do "Żółtego Domu", wznawiając malowanie obrazów. W lutym jednak ponownie znalazl się w szpitalu, po tym, jak miał atak paranoi. W szpitalu spędził dziesięć dni, po czym został wypisany, ale okazało się, iż cierpi na manię prześladowczą. Mieszkańcy Arles zwrócili się z petycją do władz o zamknięcie van Gogha argumentując, iż stanowi on "zagrożenie społeczne". Pod koniec lutego van Gogh został ponownie hospitalizowany. W marcu policja zamknęła "Żółty Dom" odpowiadając na petycje 30 mieszkańców miasta, którzy określili van Gogha jako "fou roux" ("szalonego rudzielca"). Paul Signac odwiedził van Gogha w szpitalu, po czym, za zgodą lekarzy, zabrał go do domu. W kwietniu van Gogh przeprowadził się do apartamentów należących do dra Reya, po tym jak powódź uszkodziła jego obrazy w jego własnym domu. W tym mniej więcej czasie napisał: Jakże dziwne wydają mi się te trzy ostatnie miesiące. Czasem nieznane duchowe męczarnie, potem chwile, kiedy zasłona czasu i fatum okoliczności przez moment wydają się na jakiś czas otwierać.
W maju wyjechał z Arles i został pacjentem szpitala dla psychicznie chorych w Saint-Rémy-de-Provence.
Podróż i osiedlenie się w Arles okazały się być najważniejsze w życiu van Gogha. W intensywnym świetle słońca barwy przedmiotów wydają się bardziej czyste i kontrastowe. Van Gogh z całą tego świadomością podążał za światłem. Jeszcze w marcu 1888 w liście do Émile'a Bernarda napisał, że południe Francji przypomina mu Japonię: czyste niebo, jasne kolory, kanały wodne biegnące w poprzek pól, mające kolor szmaragdowozielony lub ciemnoniebieski, jak na japońskich drzeworytach. W Arles ukształtował się w pełni styl malarstwa van Gogha, który charakteryzują intensywne barwy odbijane od przedmiotów i intuicyjnie zestawione kontrastowo, niekiedy z przewagą żółci, gruba faktura i deformacja, traktowane jako środki ekspresji. Wiele z powstałych w tym czasie obrazów, np. Nocna kawiarnia czy Słoneczniki zaliczają się do najwybitniejszych osiągnięć artysty.
Saint-Rémy (1889–1890)

Maj-grudzień 1889

Łóżko w pokoju van Gogha w szpitalu Saint-Paul-de Mausole

Po ślubie Theo 17 kwietnia 1889 van Gogh postanowił poddać się leczeniu w szpitalu psychiatrycznym Saint-Paul-de Mausole w St. Remy. 8 maja 1889 udał się tam w towarzystwie swego opiekuna, wielebnego Salles. Szpital znajdował się w murach byłego klasztoru, mniej niż 32 km od Arles. Zabudowania poklasztorne położone były wśród pól pszenicznych, winnic i plantacji oliwek.
Kierownikiem szpitala Saint-Paul-de Mausole był dr. Théophile Peyron, który podczas swej praktyki w Marsylii specjalizował się w chorobach psychicznych. W trakcie badań stwierdził u van Gogha epilepsję. Vincent otrzymał w szpitalu dwa skromne pokoje z łazienką, urządzone w połączonych celach z zakratowanymi oknami; drugi z pokoi służył mu za studio. Zaczął malować niemal natychmiast po przyjeździe. Szpital i otaczający go ogród stały się tematem wielu jego obrazów. Sporządził kilka szkiców wnętrz szpitalnych. Jednym z jego pierwszych obrazów, namalowanych w maju 1889 były m.in. Irysy, przedstawiające kwiaty tego gatunku, rosnące w przylegającym do szpitala ogrodzie. Później zaczął wychodzić poza szpital i penetrować okolice Saint-Remy. Towarzyszył mu asystent Jean-François Poulet, znający dobrze teren. Obaj odwiedzili wspólnie pobliski wąwóz Les Peyroulets, a następnie samo miasteczko Saint-Rémy. Po powrocie z jednej z wędrówek van Gogh kopnął nieoczekiwanie swego asystenta w brzuch, po czym nazajutrz go przeprosił. Poulet pomimo tego zdarzenia zachował dobre wspomnienia o van Goghu już po tym, jak obaj opuścili Saint-Rémy.
Rysunki i obrazy van Gogha z pierwszych miesięcy jego zamknięcia w szpitalu świadczą, iż nie był on niezadowolony ze swej sytuacji. Właściwie starał się sprawić, aby to miejsce wyglądało atrakcyjniej niż w rzeczywistości, a kilka jego obrazów przedstawiających budynek z zewnątrz i należący do niego ogród nasuwa skojarzenia raczej z domkiem na wsi niż ze szpitalem psychiatrycznym.

Zielone pole pszenicy z cyprysem (1889), Galeria Narodowa w Pradze

Pole pszenicy z cyprysami (1889), Metropolitan Museum of Art

Gwiaździsta noc (1889), Museum of Modern Art

Droga z cyprysem i gwiazdą (1890), Kröller-Müller Museum

Temat cyprysów

W pierwszych miesiącach pobytu w Saint-Rémy van Gogh namalował serię obrazów przedstawiających cyprysy; ich powykręcane kształty, przypominające płomienie, miały związek ze stanem jego niespokojnego umysłu. Najsłynniejszym obrazem, jaki wówczas namalował, była Gwiaździsta noc, dzieło, które niegdyś przekonało ludzi, iż van Gogh był szalony. Obraz ten, bardziej wytwór wyobraźni niż studium natury, jest dziełem na wskroś ekspresjonistycznym, być może zapowiadającym obrazy Edvarda Muncha, norweskiego malarza, młodszego o 10 lat od van Gogha. Niebo z Gwiaździstej nocy w pełni odpowiada pojęciu "surrealistyczne", nasuwając niektórym porównania z biblijną apokalipsą. Generalnie realistyczna wioska, przestawiona na obrazie, jest trudna do identyfikacji; spiczasta wieża kościoła nasuwa bardziej porównania z północą niż z południem. Góry natomiast przypominają pobliskie Les Alpilles. Głębi obrazowi dodaje ciemny cyprys z lewej strony. Został on przedstawiony podobnie jak na wielu innych obrazach i może ostatecznie pochodzić z perspektywy japońskich drzeworytów. Cyprysy były typowym elementem krajobrazu Prowansji, a van Gogh twierdził, iż chciałby malować je tak, jak słoneczniki. Porównywał ich kształt i proporcje do egipskich obelisków.
Obok cyprysów artysta podjął również temat drzew oliwkowych. Namalował 15 obrazów przedstawiających drzewa oliwkowe jako główny motyw; stosował przy tym bogactwo wariacji kolorystycznych, uwarunkowanych porami roku; kiedy drzewa kwitły, używał głównie odcieni błękitnych.

Gaj oliwny I (1889), Nelson-Atkins Museum of Art

Gaj oliwny II (1889), Kröller-Müller Museum

Gaj oliwny III (1889), Muzeum Vincenta van Gogha

Zbieracze oliwek III (1889), National Gallery of Art

Temat drzew oliwkowych

Widać było też zmiany w jego palecie. Począwszy od tego czasu odeszły w przeszłość agresywne efekty barw dopełniających i zamiast intensywnych czerwieni i zieleni pojawiły się łagodniejsze błękity i zielenie; mniej widoczny stał się też impast. Podczas pobytu w szpitalu van Gogh miał kilkakrotnie ataki choroby. Po jednym z nich, kiedy połknął farby, otrzymał na jakiś czas zakaz malowania, ponieważ dr. Peyron stwierdził, iż u podstawy tych ataków leżała obsesja związana z malowaniem. Zamknięty w pokoju van Gogh namalował wówczas trzy swoje autoportrety, w tym jeden, znajdujący się obecnie w Musée d'Orsay w Paryżu, zaliczany do najlepszych. Inne obrazy, namalowane od września do grudnia, to m.in. 2 wersje Sypialni w Arles, szereg widoków ogrodu przy szpitalu Świętego Pawła i drzew oliwnych.
Ważną grupą obrazów, które wyszły wówczas spod ręki artysty, były kopie jego ulubionych mistrzów: Milleta, Doré, Delacroix i Rembrandta.

Wieczór: czuwanie (wg Milleta) (1889), Muzeum Vincenta van Gogha

Połowa postaci anioła (wg Rembrandta) (1889), lokalizacja nieznana

Pieta (wg Delacroix) (1889), Muzeum Vincenta van Gogha

Dobry Samarytanin (wg Delacroix) (1890), Kröller-Müller Museum

Spacer więźniów (wg Dore) (1890), Muzeum im. Puszkina w Moskwie

Kopie ulubionych mistrzów

3 września na piątej wystawie Salon Niezależnych zaprezentowano dwa obrazy van Gogha: Gwiaździstą noc nad Rodanem i Irysy. Ten ostatni wzbudził zainteresowanie zwiedzających, o czym później poinformował Vincenta Theo.
Pod koniec roku van Gogh doświadczył ataku głębokiej depresji, trwającego osiem dni. Znowu połknął swoje farby i stał się niezdolny do nawiązania kontaktu z otoczeniem.
Styczeń-maj 1890

W styczniu van Gogh na zaproszenie awangardowej grupy Les XX wziął udział w organizowanej przez nią corocznej, siódmej wystawie w Brukseli wystawiając sześć obrazów. Opinie były podzielone. Henry de Groux, malarz konwencjonalnych obrazów o treści religijnej, zakpił z prac artysty, nazywając jego Słoneczniki „odrażającym garnkiem słoneczników pędzla Pana van Gogha”, po czym wycofał z wystawy własny obraz. Henri de Toulouse-Lautrec stanął w obronie van Gogha, a de Groux wyzwał na pojedynek. De Groux został wykluczony z Les XX, a pomiędzy obu artystami później doszło do ugody. Ludzie mówili o van Goghu; on sam otrzymał kolejną dobrą wiadomość z Brukseli: udało się sprzedać jego pierwszy obraz, Czerwoną winnicę, namalowany jeszcze w Arles. Dzieło kupiła za 400 franków Anna Boch, malarka, siostra zaprzyjaźnionego malarza Eugène'a Bocha. Miało się okazać, że będzie to jedyny obraz artysty sprzedany za jego życia. W tym samym miesiącu w gazecie Mercure de France, znanej z publikacji dotyczących symbolizmu, ukazał ambitny artykuł na temat prac van Gogha autorstwa krytyka Alberta Auriera.

Kwitnący migdałowiec (1890), Muzeum Vincenta van Gogha.

W lutym 1890, w związku narodzinami bratanka Vincenta Willema, nazwanego tak na jego cześć, napisał do matki, że postanowił namalować obraz Kwitnącego migdałowca, przeznaczony do powieszenia w pokoju dziecka: Właśnie zacząłem malować obraz dla niego, żeby powiesić go w jego sypialni, wielkie gałęzie biało kwitnącego migdałowca na tle błękitnego nieba.
W tym samym miesiącu namalował m.in. cztery wersje Arlezjanki opartej na szkicu węglem autorstwa Gauguina, sporządzonym w listopadzie 1888, kiedy Marie Ginoux pozowała im obu.
W marcu na szóstym Salonie Niezależnych w Paryżu van Gogh wystawił dziesięć swoich obrazów, a Claude Monet powiedział, według relacji Theo, iż były one najlepszą częścią wystawy. W ciągu sześciu miesięcy van Gogh przestał być kimś obcym w świecie sztuki, a jego reputacja sięgnęła daleko poza koterie Paryża. Był postrzegany jako jeden z obiecujących, nowych talentów oraz jako ktoś, komu udało się uzyskać poparcie w galeriach, w tym u Theo, jednego z czołowych, nowoczesnych marszandów. Jednak sam Vincent bez entuzjazmu podchodził do swego sukcesu. W liście do matki napisał: Gdy usłyszałem, że moje dzieło odniosło pewien sukces i przeczytałem stosowny artykuł, nieustannie obawiałem się, że będę musiał za to zapłacić; w życiu malarza na ogół najgorszą ze wszystkich rzeczą jest sukces.
W maju Vincent van Gogh podjął decyzję o zakończeniu swego dobrowolnego pobytu w Saint-Rémy. Dyrektor szpitala, dr Peyron, napisał w końcowym raporcie o jego kondycji: Pacjent ten, na ogół spokojny, podczas swego pobytu w ośrodku doświadczył szeregu gwałtownych ataków, trwających od tygodnia do miesiąca. Podczas tych ataków przeżywał straszne lęki i niepokoje, kilkakrotnie próbował się otruć, czy to połykając farby, czy pijąc naftę podkradaną pomocnikom, kiedy ci nalewali ją do lamp.(...) Pomiędzy atakami pacjent był absolutnie spokojny i poświęcał się całkowicie malowaniu. Dziś poprosił mnie o zwolnienie, zamierzając w przyszłości żyć na północy Francji, gdzie, według jego przekonania, klimat dobrze mu zrobi.
16 maja Vincent van Gogh wyruszył w długą podróż do Paryża.
Auvers-sur-Oise (1890)

Portret doktora Gacheta (1890), kolekcja prywatna?

Kościół w Auvers (1890), Musée d'Orsay

Pole pszenicy z krukami (1890), Muzeum Vincenta van Gogha

Ogród Daubigny'ego (1890), Collection R. Staechelin, jeden z ostatnich obrazów van Gogha

17 maja 1890 Vincent van Gogh przyjechał do Paryża. Wówczas po raz pierwszy spotkał żonę brata Johannę i ich niedawno narodzonego syna, Vincenta Willema. Był zadowolony z tego spotkania i z faktu, że opuścił szpital psychiatryczny. Następnego dnia obaj udali się do "Ojca" Tanguy, żeby sprawdzić niesprzedane obrazy Vincenta. Plan przewidywał jego tygodniowy pobyt w Paryżu w celu konsultacji medycznych w klinice doktora Gacheta. W rzeczywistości pobyt trwał 3 dni i 20 maja artysta wyjechał do Auvers-sur-Oise i tam spotkał się z Gachetem w jego domu. Sama miejscowość wywarła na nim pozytywne wrażenie. Szczególnie przypadły mu do gustu stare domy, które wkrótce miały stać się tematem niektórych jego obrazów. Zwiedzając miejscowość zwrócił uwagę na dom Daubigny'ego, malarza, którego podziwiał.
Van Gogh znalazł się w Auvers-sur-Oise pod opieką przyjaciela Camille'a Pissarra, doktora i mecenasa artystów Paula Gacheta. Gachet był w tym czasie 61-letnim wdowcem. Miał córkę Marguérite (ok. 20 lat) i syna Paula (16 lat). Ich obszerny dom był położony na wzgórzu, a jego ściany zdobiły dzieła impresjonistów: Renoira, Moneta, Pisarro, Cézanne'a i innych. Kontakt ich obu ułatwiał fakt, iż Gachet znał również język holenderski. Obaj wkrótce się zaprzyjaźnili, o czym Vincent nie omieszkał poinformować brata. Gachet polecił Van Goghowi wynajęcie pokoju w miejscowej gospodzie za 6 franków dziennie (z czego van Gogh nie skorzystał) a w niedziele zapraszał go na obiad. Van Gogh ostatecznie zamieszkał w gospodzie Auberge Ravoux, w której za pokój na poddaszu płacił 3,5 franka dziennie, włącznie z wyżywieniem. Zaprzyjaźnił się z właścicielami gospody, państwem Ravoux, podobnie jak przedtem w Arles z Josephem i Marie Ginoux.
W czerwcu 1890 van Gogh namalował Portret doktora Gacheta w dwóch wersjach oraz wykonał jedną akwafortę z jego podobizną. Wszystkie trzy dzieła ukazują Gacheta w melancholijnym nastroju. Malując portret doktora artysta wyłożył przy okazji swe credo artystyczne, jeśli chodzi o malarstwo portretowe. Wykorzystał w nim starą jak świat formę wypełniając ją własnymi, indywidualnymi detalami teraźniejszości. W liście do siostry Willeminy wyjaśniał: CHCIAŁBYM, widzisz, daleki jestem od stwierdzenia, że mogę to wszystko zrobić, ale w każdym razie dążę do tego, że chciałbym robić portrety, które wiek później będą wyglądać jak zjawy dzisiejszych ludzi. Próbuję robić to nie przez fotograficzne podobieństwo, ale przez nasze namiętne ekspresje, stosując jako środek wyrazu i egzaltacji charakter naszej nauki i nowoczesny zmysł kolorystyczny.
Podczas 70-dniowego pobytu w Auvers-sur-Oise van Gogh stworzył ponad 70 dzieł, w ogromnej większości obrazów, z których wiele należy do jego najwybitniejszych. Malował bardzo intensywnie rozpoczynając pracę w plenerze o świcie i przerywając ją jedynie na obiad. Kładł się o godz. 9 wieczorem. Tematem jego obrazów były przeważnie okoliczne pejzaże, namalował poza tym kilka martwych natur oraz szereg portretów, w tym: wspomniany Portret doktora Gacheta, portret jego córki, członków rodziny Ravoux oraz portrety małych dzieci. Niektóre obrazy, które namalował w ostatnich tygodniach życia, należą do najsłynniejszych w historii sztuki. Zalicza się do nich Kościół w Auvers i Pole pszenicy z krukami.
Pole pszenicy z krukami (lipiec 1890) jest przykładem rzadkiego formatu płótna: 50 × 100 cm, używanego przez van Gogha w ostatnich tygodniach życia. Burzliwa intensywność dzieła stawia go pośród najbardziej niepokojących i spontanicznych prac artysty. Jest ono często błędnie brane za jego ostatnie dzieło, podczas gdy badacz twórczości van Gogha Jan Hulsker wymienia siedem obrazów, które zostały namalowane później. W lipcu van Gogh ukończył dwa obrazy Ogród Daubigny'ego, z których jeden jest najprawdopodobniej ostatnim namalowanym przez niego obrazem. Są też obrazy, których wygląd wskazuje, iż nie zostały one ukończone, jak Chaty kryte strzechą pod wzgórzem. Pomimo, że ostatnie obrazy van Gogha przeważnie są surowe w klimacie, są one z natury optymistyczne i odzwierciedlają chęć powrotu do klarownego zdrowia psychicznego. Tym niemniej obrazy ukończone kilka dni przed śmiercią są bezlitośnie mroczne. Szczególnie przygnębiający jest obraz Stary człowiek w smutku, przedstawiający starca z głową w dłoniach. Praca ta jest przykładem wciągającego i chwytającego za serce stanu psychicznego artysty w jego ostatnich dniach.
W lipcu 1890 okazało się, że brat Theo wpadł w tarapaty finansowe i zachorował. 6 lipca Vincent odwiedził go. Być może czując się winnym zaistniałej sytuacji załamał się. Theo tymczasem zawiózł rodzinę do Holandii, do Amsterdamu, gdzie mieszkali rodzice jego żony. Gdy wrócił do Paryża, zdziwił się brakiem wiadomości od Vincenta. 22 lipca napisał do niego list dołączając 50 franków.
Śmierć

Informacja o śmierci Vincenta van Gogha w lokalnej prasie ("L'Écho Pontoisien", 7 sierpnia 1890)

27 lipca w niedzielne popołudnie Vincent wyszedł, żeby malować, ale nie zjawił się na kolacji u rodziny Ravoux. Po kolacji żona Ravoux spotkała go, jak wracał trzymając się ręką za brzuch. Na pytanie, co się stało oświadczył: "jestem ranny", po czym wszedł na górę, do swojego pokoju. Po chwili żona Ravoux usłyszała jęk. Wysłała na górę męża, który znalazł Vincenta leżącego twarzą do ściany. Na pytanie, co się stało, Vincent odwrócił się i wskazując niewielką, krwawiącą ranę w brzuchu oświadczył: "strzeliłem do siebie, mam tylko nadzieję, że nie sknociłem". Artysta wyszedł na pole i strzelił do siebie z pistoletu, pożyczonego od Gustave'a Ravoux; obiecał mu, nieprzekonywająco, że pożyczył broń, bo chciał postraszyć ptaki na polu. Zamierzał strzelić sobie w serce, ale celował za nisko. Rzucił następnie pistolet, którego nigdy nie odnaleziono. Gustave Ravoux wezwał doktora Mazéry i, na życzenie Vincenta, doktora Gacheta. Obaj lekarze stwierdzili, że rana nie jest zbyt groźna i nie ma potrzeby hospitalizacji. Powiadomiono Theo, który przyjechał nazajutrz. Znalazł on Vincenta w niezłej kondycji. Rozmawiali obaj, przechodząc na holenderski, język ich dzieciństwa. Wieczorem stan Vincenta pogorszył się. Do rany wdała się infekcja. 29 lipca we wtorek, o godz. 1.30 w nocy Vincent van Gogh zmarł.
Według biografów Stevena Naifeha i Gregory'ego Smitha van Gogh mógł zostać postrzelony przez osobę trzecią, zaś wersję o przypadkowym postrzeleniu się ogłosił po to, by chronić prawdziwego sprawcę postrzału. Miał nim być szesnastoletni Rene Secretan – jeden z dwóch znanych artyście chłopców, z którymi spędzał czas, m.in. pijąc alkohol. Autorzy opublikowanej w 2011 biografii stwierdzili, że postrzał mógł być wynikiem niefortunnej zabawy lub awarii broni. Na niekorzyść hipotezy o samobójstwie świadczyć miał również kąt wlotu pocisku.
Epilog

Pokój van Gogha w gospodzie Ravoux, w którym artysta mieszkał podczas swego pobytu w Auvers i w którym zmarł

Paul van Ryssel, Van Gogh na łożu śmierci, suchoryt, 1890. Kolekcja prywatna

Vincent van Gogh został pochowany następnego dnia po śmierci, po południu. Pomimo krótkiego czasu, jaki upłynął pomiędzy śmiercią a pogrzebem, kilku przyjaciół otrzymało zawiadomienia i zdążyło dotrzeć do Auvers na czas, przynosząc ze sobą żółte kwiaty. Byli wśród nich Émile Bernard, Charles Laval i Tanguy. Émile Bernard opisał ceremonię pogrzebową w liście do Auriera stwierdzając, iż trumna ze zmarłym, ozdobiona białym materiałem, była zamknięta, a otaczały ją wielkie ilości słoneczników, które Vincent ukochał za życia. Na ścianach wokół wisiały obrazy artysty, tworząc coś w rodzaju halo. Bernard z okazji śmierci przyjaciela namalował w 1893 obraz zatytułowany Pogrzeb Vincenta van Gogha w Auvers.
Miejscowy katolicki ksiądz odmówił pochówku w związku z domniemaniem samobójstwa, ale sąsiednia wioska była mniej stanowcza. Vincent został pochowany na cmentarzu, na skraju pola pszenicy, które za życia było wdzięcznym tematem jego obrazów. 8 czerwca 1905 wdowa po Theo, Johanna van Gogh-Bonger, urządziła w Auvers nowy, większy grób artysty, do którego tydzień później przeniesiono jego ekshumowane szczątki.

Wspólny grób braci Vincenta i Theo van Goghów w Auvers-sur-Oise

Vincent van Gogh często podkreślał, że jego działalność artystyczna była rezultatem partnerstwa, w którym jego brat Theo odgrywał nie mniejszą rolę niż on sam. Theo bardzo przeżył śmierć brata. Po pogrzebie powrócił do Auvers, by zająć się spuścizną po zmarłym. Podupadł na zdrowiu. Zachorował na nerki. Do tego doszły problemy psychiczne, w następstwie których musiał poddać się leczeniu w szpitalu psychiatrycznym. Wkrótce został zwolniony z pracy. Po wyjściu ze szpitala żona Johanna zabrała go do Holandii, do Utrechtu, gdzie ponownie znalazł się w szpitalu psychiatrycznym. Kilka tygodni później dostał rozległego udaru mózgu i zapadł w stan śpiączki, z której już się nie obudził. Zmarł 25 stycznia 1891, w pół roku po Vincencie. Został najpierw pochowany w Utrechcie, ale w 1914 przeniesiono jego szczątki do Auvers i złożono je w grobie na małym cmentarzu, obok brata Vincenta. Ich grób ozdobiły proste, identyczne w formie kamienie nagrobne.
Willemina, ich najmłodsza siostra, również cierpiała na depresję. Zmarła w odosobnieniu w 1941. Z dwóch pozostałych sióstr Anna Cornelia nigdy nie wybaczyła Vincentowi konfliktu z ojcem, a Elisabeth Huberta nie była z nim w bliskich stosunkach, chociaż napisała książkę poświęconą wspomnieniom Vincenta jako dziecka. Anna i Elisabeth zmarły w latach 30. XX w. Najmłodszy brat, Cornelis zmarł w Afryce Południowej w 1900, mając 33 lata. Matka Anna Cornelia van Gogh-Carbentus zmarła w 1907 w wieku 88 lat, przeżywszy wszystkich trzech synów.
Przez całe lata toczyła się debata nt. źródeł choroby van Gogha i jej wpływu na jego twórczość. Ponad 150 psychiatrów usiłowało określić przyczyny choroby, stawiając ok. 30 różnych diagnoz. Wymieniały one: schizofrenię, zaburzenia afektywne dwubiegunowe, syfilis, zatrucie wywołane połkniętymi farbami, padaczkę skroniową i rodzaj porfirii. Każda z tych chorób mogła być odpowiedzialna za zły stan zdrowia artysty, a jej rozwój był spotęgowany przez złe odżywianie się, przepracowanie, bezsenność i spożywanie alkoholu, zwłaszcza absyntu.
Twórczość

Stara wieża cmentarna w Nuenen z orzącymi chłopami (1884), Kröller-Müller Museum

Gwiaździsta noc nad Rodanem (1888), Musée d'Orsay

Dorobek artystyczny van Gogha obejmuje 870 obrazów, 150 akwarel, ponad 1000 rysunków i 133 szkice listowe oraz pewną liczbę dzieł, gdzie jego autorstwo jest podawane w wątpliwość.
Jeszcze w okresie szkolnym van Gogh rysował i malował akwarele; kilka z tych prac przetrwało, choć ich autorstwo jest przez niektórych kwestionowane. Kiedy w wieku dojrzałym poświęcił się sztuce, zaczął od poziomu podstawowego, kopiując Cours de dessin, kurs rysunku wydany przez Charles'a Bargue'a. W ciągu dwóch lat zaczął szukać zamówień. Na wiosnę 1882 wuj artysty, Cornelis Marinus, właściciel znanej galerii sztuki współczesnej w Amsterdamie, zapytał go o rysunki z Hagi. Prace van Gogha nie spełniły jednak oczekiwań wuja. Marinus przygotował drugie zamówienie, precyzując tym razem szczegóły tematyczne, ale rezultat po raz kolejny okazał się niezadowalający. Tym niemniej van Gogh nie ustawał w próbach. Poprawiał oświetlenie swego atelier instalując różne żaluzje i eksperymentując z rozmaitymi przyborami do rysowania. Przez ponad rok pracował nad pojedynczymi postaciami, drobiazgowo opracowanymi szkicami w technice "czarno-białej", które wówczas zbierały jedynie opinie krytyczne, a dziś są uznawane za pierwsze arcydzieła artysty. W pierwszych miesiącach 1883 van Gogh zaczął opracowywać kompozycje złożone z wielu postaci, oparte na własnych rysunkach. Niektóre z tych kompozycji sfotografował, lecz kiedy brat Theo zauważył, iż są one pozbawione życia i świeżości, zniszczył je i zwrócił się w stronę malarstwa olejnego. Do jesieni 1882 brat pomagał mu finansowo przy malowaniu pierwszych obrazów, jednak pieniądze te szybko się skończyły. Później, na wiosnę 1883, van Gogh zwrócił się do słynnych artystów szkoły haskiej jak Weissenbruch i Blommers i otrzymał wsparcie techniczne od nich, jak również od przedstawicieli drugiej generacji jak de Bock i van der Weele. Kiedy przeniósł się do Nuenen (z krótką przerwą na Drenthe), zaczął malować szereg wielkoformatowych obrazów, ale większość z nich zniszczył. Jedyne, które przetrwały, to Jedzący kartofle, Stara wieża na cmentarzu w Nuenen oraz Chałupa. Po wizycie w Rijksmuseum van Gogh był świadomy, że wiele jego błędów spowodowanych było brakiem doświadczenia w zakresie techniki. Aby uczyć się i rozwijać swoje umiejętności wyjechał do Antwerpii, a potem do Paryża.
Lepiej lub gorzej obznajomiony z techniką i teoriami impresjonistów i neoimpresjonistów van Gogh udał się następnie do Arles, żeby tam rozwijać świeżo nabyte umiejętności. Ale w krótkim czasie pojawiły się ponownie stare poglądy na sztukę i pracę: pomysły takie jak przedstawianie jednego tematu w różnych wariantach, które mogłyby odzwierciedlać cele sztuki. Kiedy jego twórczość nabrała rozmachu, namalował wiele autoportretów. Już w 1884 w Nuenen namalował serie obrazów, aby udekorować nimi jadalnię przyjaciela w Eindhoven. Podobnie w Arles, na wiosnę 1888 namalował kwitnące sady w formie tryptyków i rozpoczął serię portretów członków rodziny Roulin. Na zakończenie zaczął pracować nad serią obrazów mających stanowić dekorację "Żółtego Domu", po tym, jak Gauguin zgodził się mieszkać i pracować ramię w ramię razem z nim w Arles. Seria ta jest uważana przez niektórych za najbardziej ambitne zadanie, jakiego van Gogh kiedykolwiek się podjął. Seria obejmowała m.in. takie obrazy jak Martwa natura: wazon z dwunastoma słonecznikami (1888) i Gwiaździsta noc nad Rodanem (1888). Większość późniejszych prac artysty to przetwarzanie lub rewidowanie jego zasadniczej postawy twórczej. Na wiosnę 1889 namalował kolejną, mniejszą serię przedstawiającą sady. W kwietniowym liście do Theo napisał: mam sześć szkiców wiosny, z których dwa to duże sady. Było mało czasu, bo te efekty są krótkotrwałe.

Biały dom w nocy (1890), Ermitaż, Sankt Petersburg, namalowany sześć tygodni przed śmiercią artysty

Historyk sztuki Albert Boime był pierwszym, który wykazał, że van Gogh – nawet w pozornie fantastycznych kompozycjach jak Gwiaździsta noc – opierał się na realizmie. Obraz Biały dom w nocy, przedstawia pewien dom o zmierzchu i wydatną gwiazdę na niebie, otoczoną przez żółte halo. Astronomowie z Southwest Texas State University w San Marcos obliczyli, że gwiazda ta to Wenus, która jasno świeciła na niebie w czerwcu 1890, kiedy van Gogh namalował obraz.
Obrazy artysty z ostatniego okresu jego życia sprawiają wrażenie bycia w ruchu. Poprzez ich dynamizm artysta wyraził w krajobrazach lub postaciach ludzkich swoje emocje. Już twórcy wczesnego impresjonizmu doświadczalnie odkryli, że światło może wywołać wrażenie ruchu. W przypadku van Gogha głównym określeniem używanym przy opisie jego obrazów jest turbulencja. Chodzi tu zwłaszcza o słynny obraz Gwiaździsta noc, który dobitnie wyraża sens turbulencji i może być porównany ze zdjęciem pewnej odległej gwiazdy wykonanej przez teleskop Hubble'a, gdzie wyraźnie widoczne są wiry wywołane prawdopodobnie przez pył i turbulencję gazu.
Pejzaże

Drzewa oliwkowe

Pejzaż z przechadzającą się parą i księżycem (1890), Museu de Arte de São Paulo, São Paulo

Van Gogh namalował kilkanaście obrazów przedstawiających drzewa oliwkowe jako motyw główny lub jako tło, głównie podczas pobytu w Saint-Rémy, gdzie na własne życzenie stał się od maja 1889 do maja 1890 pacjentem miejscowego szpitala psychiatrycznego. Przebywając w nim miał zgodę opiekującego się nim lekarza na wychodzenie w plener i malowanie. Ulubionym jego motywem stały się leżące w pobliżu gaje oliwne, rosnące cyprysy oraz pola uprawne.
Specjalne znaczenie w twórczości artysty miał motyw drzew oliwkowych. Jeden z przedstawiających je obrazów, Drzewa oliwne z Alpilles w tle, stanowił według relacji van Gogha zawartej w liście do Theo z ok. 18 czerwca 1889 uzupełnienie do Gwiaździstej nocy. Wypełniające obraz, powykręcane drzewa oliwkowe umieszczone zostały u podnóża Alp, pod pozbawionym światła niebem, na którym znajduje się jeden skłębiony, ektoplazmiczny obłok. Groźne pagórki, przypominające ogromne błękitno-białe fale, wydają się zalewać okolicę.
Na innym z obrazów, Pejzaż z przechadzającą się parą i księżycem to dziwnie pokurczone, pozbawione korzeni drzewa oliwkowe wydają się ruszać, zagrażając przechadzającej się pośród nich parze, stawiającej ostrożnie kroki w bladym świetle zmierzchu.
Cyprysy

Cyprysy (1889), Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork

Jedną z najpopularniejszych i najbardziej znanych serii namalowanych przez van Gogha są wyobrażenia cyprysów. Choć pierwsze obrazy z motywem cyprysów w tle powstały jeszcze w Arles (Sad w rozkwicie, ogrodzony przez cyprysy, namalowany w dwóch wersjach w kwietniu 1888), to główna ich seria związana jest z pobytem artysty w Saint-Rémy. Pierwsze obrazy z tej serii, z cyprysami jako motywem głównym, Cyprysy, Cyprysy z dwoma postaciami kobiet powstały w czerwcu 1889. Podczas lata 1889, na prośbę siostry Willeminy artysta namalował kilka mniejszych wersji Pola pszenicy z cyprysami. Obrazy te charakteryzują się zawirowaniami i gęsto kładzionym impastem. Do serii tej zalicza się wspomniany już obraz Gwiaździsta noc. Inne obrazy z tej serii też mają podobne elementy stylistyczne: Cyprysy (1889), Cyprysy z dwoma postaciami kobiet (1889–1890), Droga z cyprysem i gwiazdą (1890). Z powodu swej stylistycznej jednorodności stały się one synonimem twórczości van Gogha. Według historyka sztuki Ronalda Pickvance'a obraz Droga z cyprysem i gwiazdą jest kompozycyjnie równie nierealny i sztuczny jak Gwiaździsta noc. Pickvance kontynuuje wywód mówiąc, że obraz Droga z cyprysem i gwiazdą reprezentuje egzaltowane doświadczenie realizmu, połączenie północy i południa, do których zarówno van Gogh jak i Gauguin odwoływali się jak do "abstrakcji".
Pola uprawne

Oglądając okolice wokół Arles van Gogh namalował szereg pejzaży przedstawiających żniwa, pola pszenicy i inne wiejskie widoki, w tym Stary młyn (1888) – dobry przykład malowniczego obiektu, stojącego na skraju rozciągających się za nim pól. Obraz ten był jednym z siedmiu płócien wysłanych 4 października 1888 do Pont-Aven w ramach wymiany prac z Paulem Gauguinem, Émile'em Bernardem, Charlesem Lavalem i in. W różnych okresach swego życia van Gogh malował widoki z okna – w Hadze, Antwerpii, Paryżu. Kulminację tego typu prac stanowi cykl obrazów przedstawiających pole pszenicy, namalowanych jako widok z okien jego połączonych cel w szpitalu psychiatrycznym w Saint-Rémy.
Pola uprawne zainteresowały van Gogha w maju, kiedy pszenica jest jeszcze młoda i zielona. W lipcu (1890) stwierdził on, iż był pochłonięty "rozległą równiną na tle wzgórz, bezkresną niczym morze, delikatnie żółtą". Kiedy pogoda się pogorszyła, pisał w liście do Theo o malowaniu "rozległych pól pszenicy pod wzburzonym niebem", dodając, że tworzy obraz, który wyraża "smutek, skrajną samotność".

Pole wiosennej pszenicy o wschodzie słońca (1889), Kröller-Müller Museum

Pole pszenicy ze żniwiarzem i słońcem (1889), Kröller-Müller Museum

Pole pszenicy za szpitalem św. Pawła z chłopem (1889), Indianapolis Museum of Art

Pole pszenicy przed burzą (1890), Muzeum Vincenta van Gogha

Pola uprawne

Kwitnące sady, ogrody i pola

Po przybyciu w lutym 1888 do Arles van Gogh namalował duży cykl poświęcony kwitnącym sadom. Powstało ogółem 14 obrazów, optymistycznych w wyrazie, wesołych i ekspresyjnych wizualnie, mających za temat wiosenne kwitnięcie. Obrazy te, delikatnie, ciche i spokojne, są pozbawione ludzi. W liście do Theo z 20 kwietnia artysta 1888 pisał: mam już [namalowanych] 10 sadów nie licząc 3 mniejszych szkiców i jeden duży [obraz] z drzewem wiśni, nad którym pracowałem do upadłego. Na wiosnę 1889 namalował kolejny, mniejszy cykl obrazów przedstawiających kwitnące sady, w tym Kwitnący sad z widokiem na Arles.
Van Gogh był pod wrażeniem pejzażu i okresu wegetacji na południu Francji i często odwiedzał ogrody gospodarstw w okolicach Arles. Pod wpływem jaskrawego światła, związanego z klimatem śródziemnomorskim jego paleta wyraźnie pojaśniała. Od momentu przybycia był zafrapowany uchwyceniem efektów pór roku w otaczającym go krajobrazie i w życiu roślin.
Van Gogh namalował kilka obrazów przedstawiających krajobrazy z kwiatami; malował też martwe natury z kwiatami w roli głównej.

Kwitnący sad z widokiem na Arles (1889), Nowa Pinakoteka

Kwitnący ogród ze ścieżką (1888), Gemeentemuseum Den Haag

Widok na Arles z irysami na pierwszym planie (1888), Muzeum Vincenta van Gogha

Zielone kłosy pszenicy (1888), Muzeum Izraela

Irysy (1889), J. Paul Getty Museum

Kwitnące sady, ogrody i pola

Martwe natury

Kwiaty

Osobny artykuł: Słoneczniki (obrazy Vincenta van Gogha).

Van Gogh malował martwe natury z takimi kwiatami jak irysy, słoneczniki, bzy, róże, oleandry i in. Jan Hulsker, jeden z czołowych badaczy twórczości van Gogha, sugeruje, iż seria obrazów ze słonecznikami może bardziej niż jakiekolwiek inne jego obrazy rozsławiła jego imię na całym świecie. Są one [słoneczniki] często jedynymi dziełami, z którymi jest on kojarzony. Niektóre z tych obrazów odzwierciedlają zainteresowanie van Gogha językiem koloru oraz sztuką japońskich drzeworytów ukiyo-e.
Van Gogh namalował dwie serie obrazów ze słonecznikami: pierwszą w 1887 podczas pobytu w Paryżu, a drugą podczas pobytu w Arles w roku następnym. Seria pierwsza ukazuje żywe kwiaty, rosnące na gruncie. Seria druga to kwiaty więdnące w wazonie. Obrazy tej serii powstały w rzadkim w życiu van Gogha okresie optymizmu. Zamierzał on udekorować malowanymi przez siebie słonecznikami pokój Gauguina, który miał przyjechać do Arles, żeby stworzyć wspólnie z van Goghiem kolonię artystyczną, planowaną od dawna przez tego ostatniego. Kwiaty zostały oddane przy pomocy grubego impastu.
W liście do Émile'a Bernarda z 21 sierpnia 1888 van Gogh pisał: Myślę właśnie o dekoracji mojego studia tuzinem obrazów ze słonecznikami. Dekoracji, na której surowe lub przełamane żółcienie wybuchną na tle różnych błękitów tła, od najbledszego Veronese do błękitu ciemnego, oprawione w cienkie ramy z listew, pomalowane pomarańczową farbą ołowiową.

Trzy słoneczniki w wazonie (1888), kolekcja prywatna

Martwa natura: wazon z pięcioma słonecznikami (1888), zniszczony podczas II wojny światowej (poprzednio w Jokohamie)

Martwa natura: wazon z piętnastoma słonecznikami (1888), National Gallery w Londynie

Martwa natura: wazon z dwunastoma słonecznikami (1889), Philadelphia Museum of Art

Słoneczniki

Portrety

Van Gogh, znany ze swych pejzaży, wydawał się wkładać najwięcej zapału w malowanie portretów. O swoich szkicach portretowych powiedział, że są one jedyną rzeczą w malowaniu, która porusza moją duszę do głębi, i bardziej niż cokolwiek innego sprawiają, że odczuwam nieskończoność.
Do siostry w liście z czerwca 1890 napisał: Chciałbym malować portrety, które będą wyglądać jak zjawy dla ludzi żyjących sto lat później, wyjaśniając dalej, iż chciałby to osiągnąć nie poprzez fotograficzne podobieństwo portretowanych, ale poprzez oddanie ich emocji z wykorzystaniem do tego celu osiągnięć nauki i nowoczesnej estetyki kolorystycznej.
O takim założeniu wspominał też przy innej okazji w liście do brata Theo: zamiast próbować przedstawiać to, co mam przed oczami, używam koloru... żeby mocniej wyrazić siebie.

Agostina Segatori (1887), Muzeum Vincenta van Gogha

Marie Ginoux (1888), Metropolitan Museum of Art

Eugène Boch (1888), Musée d'Orsay

Joseph Roulin (1888), Kunstmuseum Winterthur

Augustine Roulin (1889), Metropolitan Museum of Art

Portrety pędzla van Gogha

Autoportrety

Osobny artykuł: Autoportrety Vincenta van Gogha.

Vincent van Gogh namalował w ciągu swego życia 39 autoportretów (35 obrazów i 4 rysunki). Na ogół wzrok artysty rzadko skierowany jest w oczy widza; nawet jeżeli jego oczy są szeroko otwarte, wydają się spoglądać w nieokreślonym kierunku. Autoportrety różnią się między sobą, jeśli chodzi o intensywność czy kolor; na jednych van Gogh jest z brodą, na innych ogolony; na niektórych zabandażowany (w związku z obcięciem sobie lewego ucha po sprzeczce z Gauguinem). Tzw. Autoportret bez brody, namalowany pod koniec września 1889, należy do najdroższych obrazów wszech czasów; w 1998 został sprzedany prywatnemu kolekcjonerowi w Nowym Jorku za sumę 71.5 miliona dolarów.
Wszystkie autoportrety van Gogha namalowane w Saint-Rémy ukazują jego głowę z prawej strony.

Autoportret w ciemnym pilśniowym kapeluszu (1886), Muzeum Vincenta van Gogha

Autoportret przed sztalugą (1888), Muzeum Vincenta van Gogha

Autoportret (dedykowany Paulowi Gauguinowi), (1888), Fogg Museum

tzw. Autoportret bez brody (1889), kolekcja prywatna

Autoportret (1889), Musée d'Orsay

Autoportrety

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)