Viola d'amore - Polski Serwis Naukowy

Viola d'amore

Viola d'amore (wł. viola, amore = miłość) – dawny instrument, chordofon smyczkowy z rodziny viol, posiadająca 5-7 strun melodycznych, i ok. 7-14 burdonowych (rezonansowych), biegnących pod gryfem i podstawkiem. Pojawiła się w 2 poł. XVII w., pod koniec XVIII wieku wyszła z użycia. W Polsce nazywana jest altówką miłosną lub amorką.

Heinrich Ignaz Franz von Biber (ur. 12 sierpnia 1644 w mieście Wartenberg /czes. Stráž pod Ralskem - zm. 3 maja 1704 w Salzburgu) - austriacki kompozytor i barokowy skrzypek-wirtuoz pochodzenia czeskiego.
Chordofony , strunowe instrumenty muzyczne - grupa instrumentów muzycznych w systematyce instrumentologicznej opracowanej przez Curta Sachsa oraz Ericha M. von Hornbostela, w których wibratorem (źródłem dźwięku) jest drgająca struna.

Informacje na temat violi d'amore są na ogół skąpe, a ponadto niejednoznaczne. Dotyczy to zarówno miejsca i czasu jej powstania, a więc jej początków, a także dalszych jej losów. Już sam sposób wyjaśnienia, czym jest viola d'amore, może wprowadzić w zakłopotanie:

jest instrumentem smyczkowym w kształcie violi dyskantowej (C. Sachs: '. s. 441. )

jest odmianą dyskantowej violi da gamba (Malinowski: '. s. 23. )

jest szczególną odmianą gamby altowej (Breckhaus: Enzyklopedie. T. 19. s. 644. )

do rodziny gamb należy viola wielkości altówki (K. Jalovec: Enzyklopedie des Geigenbaues. T. 1. s. 70. )

viola wielkości violi sopranowej (Encyklopedia Americana. T. 28. )

Te sprzeczności wynikają z nomenklatury stosowanej w odniesieniu do viol w XVI i XVII wieku w Anglii i Niemczech. I tak w niemieckiej nomenklaturze nazwa violi dyskantowej odnosiła się do viol, których długość korpusu mieściła się w granicach 35-45 cm, natomiast angielska terminologia w tych granicach rozróżniała aż trzy instrumenty:

Podstawek (wł. ponticello) – element chordofonów smyczkowych podtrzymujący struny na pewnej wysokości i przenoszący wszelkie jej drgania do pudła rezonansowego.
Viola alta (wł. viola = altówka, alto = wysoki; wym. wiola alta) - instrument smyczkowy z grupy chordofonów. Odmiana altówki z dodaną piątą, najwyższą struną nastrojoną na na dźwięk e (jak skrzypce). Instrument zbudowany przez H. Rittera w 2 poł. XIX wieku.

treble (35-37 cm)

viola alta (38-40 cm)

mała viola tenorowa (42-46 cm) (N.Bessaraboff str 255 i 363).

Z uwagi na to, że wymiary korpusu violi d'amore wahają się w granicach 36,5-44,5 cm, można ją przyrównać do każdego z wyżej wymienionych instrumentów.

Historia nazwy viola d'amore

Viola d'amore jest określeniem włoskim, jego odpowiednikiem francuskim jest viol d'amour, niemieckim Liebegeige, a polskim - altówka miłosna lub amorka. W XVIII w. wieku znana również była spolszczona nazwa wioldamor (St. Morawski: Kilka lat młodości mojej w Wilnie 1818-1825. s. 108. ).

Georg Philipp Telemann (ur. 14 marca 1681 w Magdeburgu, zm. 25 czerwca 1767 w Hamburgu) – niemiecki kompozytor okresu baroku. Przedstawiciel stylu galant.
Johann Sebastian Bach (ur. 21 marca 1685 w Eisenach, zm. 28 lipca 1750 w Lipsku) – kompozytor niemiecki epoki baroku, jeden z najwybitniejszych artystów w dziejach muzyki.

Dla wyjaśnienia wyrazu viola podaje się łaciński wyraz vituali znaczący skakać jak cielę (na znak radości). Istnieje także inny wyraz vitulari, który wyraża radość (bez wspomnienia cielęcia), stąd vitula oznaczająca instrument muzyczny związany z pojęciem radości. Wyraz ten ulegał kolejnym zmianom (wyrywkowo podając): vidula, viquelle, fidula, viella (fr. viella), które aż do XV w. stanowiła ogólną nazwę instrumentów smyczkowych, znanych potem aż do XVIII w. jako viola.

Johann Joachim Quantz (ur. 30 stycznia 1697, zm. 12 lipca 1773) – kompozytor niemiecki okresu rokoko (ostatniej fazy baroku w muzyce) i preklasycyzmu. Komponował przede wszystkim w rokokowym stylu galant i głównie sonaty fletowe, których pozostawił znaczną ilość.
Struny burdonowe (gr. chordé = struna; wł. bordone = bas mruczący) - niskie dźwięki niektórych instrumentów strunowych. Posiadają one określoną wysokość i długi czas trwania, pełnią rolę prostego akompaniamentu. Struny te przechodzą pod gryfem, podstawkiem i szyjką. Struny te szarpane były kciukiem lewej ręki.

Termin viola d'amore występuje po raz 1 w „Diary” Evelyna z 1679 r. (Carl Engell: Diary. 1679, s. 116. ) Niektórzy wywodzą nazwę violi d'amore z wieńczącej skrzynkę kołków rzeźbionej główki amorka, bożka miłości. Trudno się jednak zgodzić z taką interpretacją. Viola d'amore miewa bowiem zamiast amorka główkę kobiety w kapeluszu lub główkę mężczyzny w czapeczce itd. (niekiedy główką jest zwykły ślimak). Można się raczej przychylić do tezy, iż nazwa związana z miłością ma wiele wspólnego z brzmieniem instrumentu, które jest pełne czułości i srebrzystości – w związku z tym można uznać, że instrument ten „należał” do bożka miłości.

Attilio Ariosti (ur. 5 listopada 1666 w Bolonii, zm. ok. 1729), kompozytor włoski.Komponował głównie opery, a także oratoria i muzykę instrumentalną. Nieznana jest data ani miejsce śmierci kompozytora. Według różnych źródeł było to w 1729, 1730 lub 1740.
Język francuski (fr. la langue française lub prościej le français) – język pochodzenia indoeuropejskiego z grupy języków romańskich. Jako językiem ojczystym posługuje się nim ok. 65 mln ludzi – mieszkańców Francji, ok. 42% Belgów, czyli 4,7 mln, 13% mieszkańców Szwajcarii ok. 1 mln osób oraz mieszkańcy kanadyjskiej prowincji [1] Québec oraz Ontario, Nouveau-Brunswick, – ok. 8 mln osób. Ok. 201 milionów używa francuskiego na całym świecie jako języka głównego (oszacowanie z r. 2009 wg Organisation mondiale de la Francophonie) a 72 miliony jako drugiego języka codziennego (w tym krajach Maghrebu). Wiele z tych osób mieszka w krajach, gdzie francuski jest jednym z języków urzędowych bądź powszechnie używanych (54 kraje). Paradoksalnie, w Algierii, Maroku, i Tunezji, gdzie nie ma statusu języka urzędowego jest bardziej rozpowszechniony niż w wielu krajach Czarnej Afryki, gdzie jest jedynym językiem urzędowym i używa go 96 milionów ludzi.

Istnieje też teoria A. Dolmetscha, który uważa, że jakkolwiek ta piękna nazwa oznacza wiele miłości, to prawdopodobnie jest wypaczeniem określenia viol de more (Moro - wł. Maur), w angielskim viol of the Moor, czyli viola Maura albo mauretańska. Dodaje on, że jest to prawdopodobne dlatego, iż w wielu instrumentach Wschodu istnieją struny rezonansowe (charakterystyczna cecha violi d'amore).

Instrument smyczkowy – instrument muzyczny z grupy chordofonów strunowych, w których struna wprowadzana jest w stan wibracji za pomocą smyczka, przesuwanego po strunie – legato, detaché, lub uderzając w nią włosiem – spiccato. Inną metodą wydobycia dźwięku z instrumentu smyczkowego jest col legno - czyli uderzenie struny drzewcem smyczka lub pizzicato, czyli szarpniecie struny palcem oraz klang (pizzicato bartokowskie, pizzicato à la Bartók) – szarpnięcie struny tak silne, by uderzyła o gryf.
Franz Joseph Haydn (ur. 31 marca 1732 w Rohrau, zm. 31 maja 1809 w Wiedniu) – austriacki kompozytor okresu klasycyzmu. Najstarszy z tzw. trzech klasyków wiedeńskich, obok Wolfganga Amadeusza Mozarta i Ludwiga van Beethovena.

Podstawowe informacje o instrumencie

Viola d'amore jest instrumentem 7 lub 6 strunowym posiadającym dodatkowo zestaw strun burdonowych (zwanych także strunami rezonującymi, sympatycznymi lub współbrzmiącymi) Należy do grupy viol da braccia - ramieniowych (trzyma się ją tak, jak np. skrzypce). Jej złoty wiek przypada na okres baroku.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)