Uroczysta inauguracja prac Trybunału Ludowego w berlińskim budynku pruskiego Landtagu (niem. Preussenhaus), 14 lipca 1934

Volksgerichtshof (VGH) (pol. Trybunał Ludowy (TL)) – sąd specjalny, ustanowiony w 1934 roku przez władze III Rzeszy poza konstytucyjnymi ramami prawa, do osądzania takich przestępstw jak zdrada stanu (niem. Hochverrat) i zdrada państwa narodowo-socjalistycznego (niem. Landesverrat); zakres jego kognicji i jurysdykcji był systematycznie poszerzany (m.in. o defetyzm, sabotaż gospodarczy, szpiegostwo). W 1936 przekształcony w sąd zwyczajny. Rozwiązany przez Sojuszniczą Radę Kontroli Niemiec 20 października 1945.

Organizacja Trybunału i sam przewód sądowy były nastawione na przeprowadzanie procesów doraźnych – był to sąd jednoinstancyjny, de facto narzędzie mordów sądowych (niem. Justizmord). Trybunał skazał osiemnaście tysięcy osób, w ogromnej liczbie przypadków wydając karę śmierci – do 1945 wykonano około 5200 egzekucji. Trybunał orzekał m.in. w sprawach członków niemieckiego ruchu oporu – grup opozycyjnych Czerwonej Orkiestry (niem. Rote Kapelle), Białej Róży (niem. Weisse Rose), Edelweisspiraten, Kręgu z Krzyżowej (niem. Kreisauer Kreis) oraz uczestników zamachu na Adolfa Hitlera z 20 lipca 1944.

25 stycznia 1985 Bundestag jednogłośnie uznał Trybunał Ludowy za "instrument terroru do wykonania nazistowskiej tyranii". Prawnie obowiązujące wyroki Trybunału Ludowego i sądów specjalnych zostały unieważnione ustawą dopiero w 1998.

Powołanie Trybunału Ludowego

 Osobny artykuÅ‚: Pożar Reichstagu.

W nocy z 27 na 28 lutego 1933 spłonął gmach parlamentu Rzeszy (Reichstagu) w Berlinie, najprawdopodobniej w wyniku podpalenia. O podłożenie ognia oskarżono holenderskiego komunistę Marinusa van der Lubbego, ujętego na miejscu zdarzenia, oraz prominentnych działaczy partii komunistycznej, Ernsta Torglera (przewodniczącego frakcji KPD w Reichstagu), który jako ostatni opuścił gmach Reichstagu w dniu pożaru oraz bułgarskich działaczy Kominternu Georgi Dymitrowa (późniejszego sekretarza generalnego Kominternu, a po II wojnie światowej komunistycznego premiera Bułgarii), Błagoja Popowa i Wassila Tanewa. 21 września 1933 otwarto proces przed IV. Izbą Karną Sądu Najwyższego Rzeszy (niem. Reichsgericht) w Lipsku. Proces toczył się otwarcie, z pozwoleniem na obecność publiczności (w tym dziennikarzy prasy międzynarodowej) w sali rozpraw. Dymitrow podczas aresztu studiował niemieckie prawo karne oraz kodeks postępowania karnego. Jako sprawny retor wdawał się w potyczki słowne z przedstawicielami oskarżenia i ostro spierał się m.in. z Josephem Goebbelsem i Hermannem Göringiem, zyskując międzynarodowy rozgłos w prasie. Wyrok, nie podlegający apelacji, zapadł 23 grudnia 1933. Oskarżeni: Torgler, Dymitrow, Popow i Tanew zostali uwolnieni z braku dowodów winy. Oskarżony van der Lubbe został uznany winnym zdrady stanu, podżegania do podpalenia oraz próby podpalenia. Sąd skazał go na karę śmierci i utratę praw obywatelskich. Marinus van der Lubbe został zgilotynowany 10 stycznia 1934. Po procesie pozostali oskarżeni zostali objęci tzw. aresztem prewencyjnym (niem. Schutzhaft). Bułgarzy zostali wydaleni z terytorium III Rzeszy, a Torglera wypuszczono z obozu dopiero w 1935.

Wyrok wykazał, że dyktatura NSDAP nie podporządkowała sobie (w 1933) systemu sądowniczego Niemiec. Proces nie mógł być w konsekwencji wykorzystany dla nazistowskich celów propagandowych. Joseph Goebbels i Hermann Göring przegrywali wizerunkowo w ostrych wymianach zdań z Georgi Dymitrowem. Wobec zamanifestowanej publicznie niezależności sądownictwa, władze III Rzeszy powołały nowy sąd specjalny – Trybunał Ludowy (niem. Volksgerichtshof), celem sądzenia spraw uznawanych za przestępstwa polityczne w III Rzeszy, definiowanych jako zdrada stanu, które wcześniej były rozpatrywane przez Sąd Rzeszy (niem. Reichsgericht). Trybunał Ludowy powołano na mocy ustawy o zmianie przepisów prawa karnego i postępowania karnego z 24 kwietnia 1934 (niem. Gesetz zur Änderung von Vorschriften des Strafrechts und des Strafverfahrens), która weszła w życie 2 maja 1934.

Uroczysta inauguracja prac Trybunału miała miejsce w berlińskim budynku pruskiego Landtagu (niem. Preussenhaus) 14 lipca 1934. Minister sprawiedliwości Franz Gürtner odebrał wtedy przysięgę od sędziów. Pierwsze posiedzenie Trybunału odbyło się 1 sierpnia 1934.

Właściwość i proces sądowy

Gmach sądu najwyższego (niem. Kammergericht) w berlińskiej dzielnicy Schöneberg, gdzie zbierał się Trybunał Ludowy

Początkowo zadaniem Trybunału Ludowego było sądzenie w sprawach o zdradę stanu (niem. Hochverrat) i zdradę kraju (niem. Landesverrat). 18 kwietnia 1936 na mocy Ustawy o Trybunale Ludowym i o dwudziestej piątej zmianie ustawy o poborach służbowych (niem. Gesetz über den Volksgerichtshof und die fünfundzwanzigste Änderung des Besoldungsgesetzes), Trybunał stał się sądem zwyczajnym. Zakres jego kompetencji był systematycznie poszerzany, m.in. o sprawy w zakresie uszkodzenia mienia wojskowego, działania na korzyść wroga, szpiegostwa i defetyzmu. Według rozporządzenia o właściwości sądów karnych, sądów specjalnych oraz innych przepisach prawa postępowania karnego z 12 lutego 1940 (niem. Verordnung über die Zuständigkeit der Strafgerichte, der Sondergerichte und sonstige strafverfahrensrechtliche Vorschriften), Trybunał Ludowy był sądem właściwym dla spraw: zdrady stanu, zdrady kraju, ataków na führera i kanclerza Rzeszy, znacznego uszkodzenia mienia wojskowego, niezgłoszenia planowanego zamachu stanu, przestępstw wymienionych w paragrafie 5.1 dekretu "O ochronie narodu i państwa" (niem. Verordnung zum Schutz von Volk und Staat), obejmujących m.in. podpalenie czy uszkodzenie infrastruktury kolejowej, oraz w sprawach przestępstw wymienionych w paragrafie 1.1 Ustawy przeciwko sabotażowi gospodarczemu z 1 grudnia 1936 (niem. Gesetz gegen Wirtschaftssabotage).

Skład orzekający obejmował tylko dwóch sędziów zawodowych i trzech tzw. sędziów ludowych (niem. Volksrichter), zazwyczaj funkcjonariuszy partyjnych, oficerów lub wysokich urzędników, powoływanych początkowo na okres pięciu lat – od 1936 sędziowie zawodowi mianowani byli dożywotnio. Sędziowie byli mianowani przez kanclerza Rzeszy spośród osób lojalnych systemowi narodowosocjalistycznemu, wybranych przez ministra sprawiedliwości. NSDAP miała bezpośredni wpływ na mianowanie sędziów, a przez to na przebieg procesów. Spośród 243 sędziów ludowych mianowanych pomiędzy 1934 a 1945 jedynie 1,7% było niezwiązanych z partią. Sędziowie nie mogli odrzucić nominacji do Trybunału Ludowego. Od 1936 pracami Trybunału kierował jego przewodniczący, który powoływał składy orzekające, a także mógł wyznaczać sesje Trybunału w innych miastach Rzeszy. Minister sprawiedliwości powoływał zastępcę przewodniczącego, a po 1938 – wiceprzewodniczącego. Od 1936 wszyscy sędziowie Trybunału mogli nosić togi koloru czerwonego, dotąd zarezerwowane dla sędziów Sądu Rzeszy, co miało potwierdzić rangę Trybunału.

Organizacja Trybunału i sam przewód sądowy były nastawione na przeprowadzanie szybkich procesów – był to sąd pierwszej i ostatniej instancji, gdzie oskarżonemu nie przysługiwało prawo apelacji od wyroku Trybunału, natomiast oskarżyciel takie prawo posiadał. Jak pokazują badania niektóre procesy, np. proces Sophie Scholl i działaczy Białej Róży, trwały często krócej niż godzinę, bez przedstawiania dowodów i argumentów przez obie strony. Ponadto oskarżony nie miał możliwości swobodnego wyboru obrońcy – musiał przyjąć obrońcę zaakceptowanego przez przewodniczącego składu orzekającego. Obrońca i oskarżony mieli często tylko jeden dzień lub jedynie kilka godzin na zapoznanie się ze stawianymi zarzutami. Często do tego czasu obaj nie mogli się ze sobą kontaktować. Skazany w sprawie o zdradę stanu nie otrzymywał odpisu wyroku. Mógł go jedynie przejrzeć pod nadzorem urzędnika sądowego. Przewodniczący Trybunału często występował na rozprawie jako prokurator czytając oskarżenie, a następnie jako sędzia ogłaszając wyrok i karę bez sprzeciwu ze strony obrońcy, który zazwyczaj milczał podczas całego procesu. Nie przestrzegano przepisów i procedur regularnego sądu, a wyrok można w wielu przypadkach określić jako mord sądowy.

Trybunał obradował najpierw w gmachu byłego pruskiego Landtagu (niem. Preussenhaus) przy Prinz-Albrecht-Strasse w Berlinie, a w 1935 został przeniesiony do budynku dawnej szkoły królewskiego gimnazjum Wilhelma (niem. Königliches Wilhelms-Gymnasium) przy Bellevue-Str. 15 niedaleko Placu Poczdamskiego. Niektóre procesy odbywały się w budynku sądu najwyższego (niem. Kammergericht) w berlińskiej dzielnicy Schöneberg, gdzie m.in. 8 sierpnia 1944 odbył się filmowany z rozkazu Hitlera proces pokazowy uczestników antyhitlerowskiej konspiracji związanej z zamachem na Hitlera 20 lipca 1944.

Ponadto Trybunał orzekał również w innych miastach Rzeszy, co umożliwiło jego przewodniczącemu Rolandowi Freislerowi (1942–1945) ogłaszanie wyroków w szczególny sposób, każdorazowo przed dużą, starannie dobraną publicznością.

Na dzień 1 stycznia 1943 Trybunał zatrudniał 47 sędziów zawodowych i 95 ławników honorowych, w tym 30 oficerów, 4 oficerów policji i 48 dowódców SA, SS, NSKK i HJ. W 1944 liczba honorowych ławników wzrosła do 173. Z ww. współpracowało 179 prokuratorów.

Zadania Trybunału Ludowego

Trybunał jako sąd specjalny miał za zadanie – jak to określił drugi z kolei urzędujący przewodniczący Trybunału, a od 1942 minister sprawiedliwości Otto Georg Thierack – "ochronę higieny narodu" ("należy zwalczyć groźbę epidemii pochodzącą od oskarżonych"). 5 stycznia 1943 podczas mianowania na stanowisko nowego przewodniczącego sądu II instancji w Szczecinie Thierack wyjaśnił: ..."istotnym jest, aby w każdych okolicznościach i konsekwentnie zachować zdrową, nienaruszoną tkankę naszego narodu".