Wąbrzeźno - Polski Serwis Naukowy

Kościół pw. św. Apostołów Szymona i Judy Tadeusza

Wąbrzeźno (niem. Frideck lub Briesen) – miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie wąbrzeskim. Miasto położone jest pomiędzy trzema jeziorami: Zamkowym, Sicieńskim i Frydek, na Pojezierzu Chełmińskim, w centralnym punkcie historycznej ziemi chełmińskiej, 31 km na południe od Grudziądza i 43 km na północny wschód od Torunia.

Parafia Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza w Wąbrzeźnie - parafia rzymskokatolicka w diecezji toruńskiej, w dekanacie Wąbrzeźno, z siedzibą w Wąbrzeźnie. Erygowana w 1251. Od XVI wieku kościół parafialny (wąbrzeska fara) stanowi Sanktuarium Matki Bożej Brzemiennej. Mieści się przy ulicy Górnej.
Jezioro Zamkowe - jezioro w woj. kujawsko-pomorskim, w powiecie wąbrzeskim, na terenie miasta Wąbrzeźno, północny koniec jeziora znajduje się w gminie Wąbrzeźno., leżące na terenie Pojezierza Chełmińskiego.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 13 877 mieszkańców.

Położenie

Według danych z roku 2008 Wąbrzeźno ma obszar 8,53 km², w tym:

użytki rolne: 52,17% (445 ha)

użytki leśne: 1,29% (11 ha)

zabudowania: 20,75% (177 ha)

pozostałe(drogi,wody, nieużytki): 25,79% (220 ha)

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 8,53 km². Miasto stanowi 1,7% powierzchni powiatu.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego.

Matka Boża (skr. MB), Theotokos (gr. Θεοτόκος), pot. Matka Boska, Boża Rodzicielka, dawniej Bogurodzica a. Bogarodzica — jeden z dwóch (obok „Najświętsza Maryja Panna”) oficjalnych tytułów Marii z Nazaretu, matki Jezusa, używany m.in. w Kościele katolickim i Kościołach prawosławnych. W wersji współczesnej tytuł ten brzmiałby Matka Boga.
Paul Zech – (ur. 19 lutego 1881 w Wąbrzeźnie wówczas Briesen, zm. 7 września 1949 w Buenos Aires) Pisarz niemiecki, poeta, dramaturg i tłumacz. Urodził się 19 lutego 1881 roku w Wąbrzeźnie, w kamienicy przy ul. Wolności 14 - gdzie spędził dzieciństwo i pierwsze lata młodości. Ojciec jego był rzemieślnikiem tzw. powroźnikiem. Po przerwaniu niesystematycznych studiów humanistycznych m. in. w Bonn, Heldelbergu i Zurychu, podjął pracę jako palacz i górnik w kopalniach belgijskich w latach 1902-1909. W latach 1912-33 mieszkał w Berlinie, gdzie pracował jako redaktor, bibliotekarz, agent reklamowy i dramaturg. W 1934 roku przez Wiedeń i Triest udał się na emigrację, a od 1937 roku zamieszkał w Argentynie. Spoczął na berlińskim cmentarzu Friedenau. Był jednym z najbardziej płodnych pisarzy niemieckojęzycznych. Wydał ok. 30 zbiorów poezji, 30 zbiorów dramatów, 20 tomów prozy, zajmowała go również eseistyka oraz tłumaczenia z francuskiego. Dotąd w języku polskim wydano tylko zbiór opowiadań pochodzących z tomu „Der schwarze Baal”, przetłumaczone przez Honoratę Züger. W zbiorach wąbrzeskiej biblioteki znajduje się także kilka wierszy Paula Zecha tłumaczonych na polski przez Andrzeja Kopackiego, Karola Brzóskiewicza, Jakuba Wildgena i Pawła Beckera. Do jego najwybitniejszych dzieł należą: Historia ubogiej Joanny, Niemcy, waszym tancerzem jest śmierć czy Juppchen od koni

Demografia

Dane z 2009:

Nazwa miasta

Miasto występowało w historii pod trzema nazwami – polską Wąbrzeźno, oraz niemieckimi Frideck (do końca XVIII w.) i Briesen. Ta druga stanowi fonetyczne przyswojenie nazwy polskiej. Spotykane są różne postacie zapisu nazw: Wambrez, Frideck, Fredeck, Frydek, Friedecum, Vredeck, Briesen itd. Nazwa miasta pochodzi od słów "w brzeziu" czyli w brzezinie, wśród brzóz. Inna wersja wywodzi słowo Wąbrzeźno od "w brzegach" – miasto wśród brzegów jezior. Nazwa Frydek po niemiecku oznacza "spokojny zakątek". Istnieje też hipoteza, wg której miasto założyli osadnicy z Czech i nadali nowej osadzie nazwę swojej rodzinnej miejscowości (w Czechach jest miejscowość Frydek-Mistek).

Cmentarz żydowski w Wąbrzeźnie - kirkut zlokalizowany jest przy ulicy Macieja Rataja. Został założony zapewne w latach dwudziestych dziewiętnastego stulecia. W 1939 roku uległ dewastacji. Do końca lat 50. XX wieku można było jeszcze znaleźć szczątki macew. Obecnie nie ma po nich śladu.
Księstwo Warszawskie (fr. Duché de Varsovie) – istniało w latach 1807-1815, formalnie niepodległe, jednak w rzeczywistości podporządkowane napoleońskiej Francji, było namiastką państwa polskiego. Władcą suwerennym księstwa był król Królestwa Saksonii, które wchodziło w skład Związku Reńskiego, będącego protektoratem pierwszego Cesarstwa Francuskiego.

Kalendarium

Osobny artykuł: Kalendarium dziejów Wąbrzeźna.

19 kwietnia 1246 – pierwsza wzmianka o osadzie Wambrez; Wąbrzeźno staje się własnością biskupów chełmińskich.

1303 – początek budowy zamku biskupiego

ok. 1331 – uzyskanie praw miejskich

1411, 1422 – Wąbrzeźno niszczone w wojnach z Zakonem Krzyżackim

1464 – spalenie miasta przez Krzyżaków

1466 – Ziemia Chełmińska (w tym Wąbrzeźno) włączone do Korony na mocy II pokoju toruńskiego

1534 – biskup Jan Dantyszek potwierdza stare i nadaje miastu nowe przywileje

1535 – spisanie inwentarza zamku, pierwszego zachowanego dokumentu, w dodatku spisanego po polsku

1655 – spalenie miasta i zamku przez Szwedów

1685 – do Wąbrzeźna trafia obraz Matki Bożej Brzemiennej

1772 – Wąbrzeźno w zaborze pruskim

1788 – zmiana nazwy na Briesen Westpreussen

1807-1815 – Wąbrzeźno w granicach Księstwa Warszawskiego

1 kwietnia 1898 – uruchomiono pierwszą na dzisiejszych ziemiach polskich kolej elektryczną Wąbrzeźno – Wąbrzeźno Miasto. Trakcję elektryczną rozebrały PKP w 1959 roku, ruch osobowy zawieszono w 1991 roku.

1906 – w mieście powstaje Gimnazjum Humanistyczne (obecnie Liceum Ogólnokształcące im. Zygmunta Działowskiego)

1920 – powrót miasta do Polski

1921 – założony zostaje Polski Instytut Narodowy w Wąbrzeźnie z inicjatywy Włodzimierza Tetmajera

1939 – Zajęcie miasta przez Niemców, założenie przez Selbstschutz prowizorycznego obozu koncentracyjnego na terenie zakładów PPG (obecnie Ergis S. A.). Masowe egzekucje w pobliskiej piaskowni w Łopatkach

1941-1943 – do obozów (w Potulicach i Toruniu) zostaje wywiezionych około 3,8 tys. mieszkańców Wąbrzeźna

24 stycznia 1945 – wkroczenie Armii Czerwonej

1950 – powstaje Miejski Klub Sportowy "Unia" Wąbrzeźno

1987 – w Wąbrzeźnie zorganizowane zostają ogólnopolskie Dożynki

2005 – koronacja obrazu Matki Boskiej

2006 – otwarcie obwodnicy miasta

Historia

Osobny artykuł: Historia Wąbrzeźna.

Nazwa osady Wambrez występuje po raz pierwszy w dokumencie wystawionym 19 kwietnia 1246 roku przez wielkiego mistrza krzyżackiego Henryka von Hohenlohe, dotyczącym przyznania dóbr biskupowi Heidenreich. Wówczas to Wąbrzeźno, niewielka osada o charakterze wiejskim, stało się własnością biskupów chełmińskich, a jego mieszkańcy poddanymi biskupa z nałożonymi na nich powinnościami feudalnymi. Stan taki utrzymał się do 1773 roku, kiedy dobra biskupie przeszły na własność króla pruskiego w związku z I rozbiorem Polski. Miasto rozwinęło się w XIX wieku stając się siedzibą powiatu.

Zygmunt Działowski herbu Prawdzic, albo Zygmunt Prawdzic, (1843 w Mgowie k. Torunia - 1878 w Berlinie) - polski ziemianin, polityk, archeolog, pochodzący z Działowa (von Salendorf), mieszkający w Mgowie; działający w Toruniu. Przedstawiciel znanej rodziny Działowskich.
Powiat wąbrzeski - powiat w Polsce (województwo kujawsko-pomorskie) na obszarze Pojezierza chełmińsko-dobrzyńskiego,w dorzeczu Wisły i jej prawego dopływu Drwęcy, w centrum historycznej ziemi chełmińskiej. Utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Wąbrzeźno.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)