Władysław Jan Grabski

Grób Władysława Jana Grabskiego na Powązkach; Warszawa, 31 lipca 2008

Władysław Jan Grabski (ur. 25 października 1901 w Borowie nad Bzurą, zm. 3 listopada 1970 w Warszawie) - polski pisarz, publicysta i poeta. Jego twórczość jest osadzona w nurcie katolickim. Pisał zarówno powieści historyczne związane z historią Polski jak też powieści o tematyce współczesnej.

Życiorys

Był synem Władysława Grabskiego, późniejszego ministra i premiera, oraz Katarzyny Lewandowskiej. Dzieciństwo, opisane w autobiograficznej powieści Blizny Dzieciństwa spędził w Borowie oraz Petersburgu. W latach 1912-14 uczęszczał do gimn. Konopczyńskiego. Po wybuchu I wojny światowej wyjechał z rodzicami do Petersburga, gdzie uczył się w Gimnazjum św. Katarzyny, z półroczna przerwą, gdy po wybuchu rewolucji, w połowie 1917, wraz z matką i rodzeństwem przenieśli się do spokojniejszej Teodozji na Krymie. W kwietniu 1918 po zawarciu traktatu brzeskiego wraz z ojcem wracają do Warszawy. W 1920 zdał maturę w gimnazjum Adama Mickiewicza.

W lipcu 1920 zgłosił się do Armii Ochotniczej, służył w 214 Pułku Ułanów i brał udział w działaniach na Litwie Środkowej. Po zdemobilizowaniu 25 listopada 1920, podjął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Po uzyskaniu dyplomu w 1924 wyjechał na rok na Sorbonę studiując historię doktryn ekonomicznych, a także historię średniowiecza, po czym powrócił na U.W. (seminarium prof. Kostaneckiego) i uzyskał doktorat (1927) za pracę o Karolu Fourierze. Ponieważ ojciec przekazał mu część swojego majątku Grabkowo k. Warszawy, wiosną 1927 odbył kilkumiesięczne praktyki ogrodnicze, m.in. u prof Jeana Dybowskiego w Puławach. W latach 1927-29 pracował w Biurze Ekonomicznym Banku Polskiego. W 1929 wykryto u niego zaawansowaną gruźlicę płuc. Po długotrwałym leczeniu w sanatoriach Zakopanego, Wienerwaldu i Davos powrócił do Grabkowa, jednak skutki choroby będą towarzyszyły mu do końca życia. Od tego czasu poświęcił się pisarstwu i publicystyce.

Związał się z ruchem narodowym. Uprawiał publicystykę w czasopismach: dzienniku ABC i tygodniku artystyczno-literackim Prosto z Mostu redagowanych przez działacza narodowego i dziennikarza Stanisława Piaseckiego z którym był zaprzyjaźniony. Za jego pośrednictwem nawiązał kontakt z Bolesławem Piaseckim i powstającym ONR-Falanga. Znalazł sie wśród osób, które podpisały w 1937 Zasady programu narodowo-radykalnego, ale wkrótce zniechęcił się w następstwie związania się tego ruchu z sanacyjnym OZONEM, a też ich radykalnym antysemityzmem, czemu dał wyraz drukując w 1937 w żydowskim Dzienniku Łódzkim wiersz pod tytułem Pogrom w Zwichlu.

Od 1938 r był członkiem Związku Literatów Polskich.

W tym czasie prowadził rozpoczęte w Paryżu studia nad historią słowiańszczyzny zachodniej w czasach początków Polski oraz nad średniowieczem, które wykorzystał w swojej późniejszej twórczości.

W kampanii wrześniowej uczestniczył jako ochotnik w Pułku Zbornym Chełm, brał udział w bitwie pod Tarnawatką. Ogarnięty przez Armię Czerwoną pod Kamionką Strumiłłową nad Bugiem, po zdjęciu munduru powrócił 17 października do Grabkowa. Podczas okupacji był członkiem konspiracji (AK), ukrywał też Żydów. Wojnę przeżył wraz z rodziną w Gołąbkach (Grabkowie).

W marcu 1945 został namówiony przez Edwarda Ochaba, który był wtedy pełnomocnikiem rządu dla Ziem Odzyskanych, by został jego doradcą naukowym. Pracę tą, która na życzenie Grabskiego nie była związana z wynagrodzeniem, kontynuował wkrótce w nowo utworzonym Ministerstwie Ziem Odzyskanych. Napisał rozdawaną przesiedleńcom broszurę Polska nad Odrą, Nysą i Pasłęką (1945) oraz przygotował informator historyczny dziejów miast ziem zachodnich pt 200 miast wraca do Polski (1947), w czym pomagał autorowi teść, Stanisław Wojciechowski. W 1948 opuścił ministerstwo w proteście przeciw stanowisku reprezentowanym przez władze wobec tzw. „autochtonów”. Kardynał August Hlond powołał go w skład Rady Prymasowskiej dla Odbudowy Kościołów Warszawy, gdzie prowadził sekcję propagandy i napisał tekst do albumu Kościoły Warszawy w Odbudowie, który jednak uzyskał zezwolenie cenzury na druk dopiero w 1956. Publikował również w Tygodniku Warszawskim i Tygodniku Powszechnym.

Od końca roku 1950 zaczął obowiązywać wobec niego "zapis” cenzury, co w praktyce pozbawiło go możliwości publikowania. Szykany obejmowały również synów. W czerwcu 1955 r. sąd koleżeński Związku Literatów Polskich skreślił go z listy członków, za napisanie nieopublikowanej Katolickiej Ballady, powstałej pod wrażeniem śmierci Konstantego Gałczyńskiego, z którym przyjaźnił od czasów współpracy z Prosto z Mostu. W uzasadnieniu orzeczenia stwierdzono, że atmosfera ideowa utworu jest głęboko sprzeczna z humanistycznymi ideami obowiązującymi w ZLP i działa na rzecz naruszenia patriotycznej jedności naszego narodu. Obawiając się rewizji w domu zniszczył wtedy kilka rękopisów, w tym większą część ukończonej już powieści Kaleki Boże. Jej pozostały fragment opublikował w 1961 w opowiadaniu Tartak ruszył. Proces stanowił dla Grabskiego silny wstrząs, ślady tego odnaleźć można we wstępie do Blizn Dzieciństwa oraz w wierszu Do Przyjaciela z Ballady zamieszczonym w tomiku poezji Świat na Podarunek (1958).

W pół roku po procesie odnowiły się skutki gruźlicy. W czasie jego kilkumiesięcznego pobytu w szpitalu klimat polityczny w Polsce zaczął się zmieniać i w czerwcu 1956 Plenum ZLP reaktywowało go w prawach członka (jednak nie doczekał się rehabilitacji). Podczas pierwszej bytności w Związku, we wrześniu 1956, na zebraniu wyborczym delegatów upominał się o uwięzionego Prymasa. Później pełnił pewne funkcje w Zarządzie Związku. Był też aktywnym członkiem PEN Clubu.

Po 1956 nawiązał współpracę ze środowiskiem Instytutu Wydawniczego PAX (nie był jednak członkiem Stowarzyszenia PAX), w którym publikuje swoje kolejne książki. Był pierwszym prezesem związanego z wydawnictwem klubu literackiego Krąg. Pisywał dla wydawanego przez PAX tygodnika Kierunki oraz Wrocławskiego Tygodnika Katolików.

W 1967 następuje kolejne odnowienie choroby i ostateczne wyłączenie z życia publicznego. Po dwuletnim pobycie w szpitalu powraca na rok do domu i kończy pracę nad Bliznami Dzieciństwa (1971). W sierpniu 1970 przewieziony ponownie do szpitala zmarł 3 listopada 1970.