Włochy rozpoczęły swój udział w II wojnie światowej 10 czerwca 1940 roku jako sojusznik III Rzeszy. Głównym obszarem zaangażowania militarnego Włoch były rejon Morza Śródziemnego, Bałkany oraz Afryka Północna i Wschodnia. Poza tym oddziały włoskie brały udział w ataku na Francję, bitwie o Anglię, bitwie o Atlantyk i walkach na froncie wschodnim. Porażki doprowadziły w ostatnich dniach lipca 1943 roku do odsunięcia od władzy Benita Mussoliniego i zawarcia 3 września zawieszenia broni z aliantami, ogłoszonego oficjalnie 8 września 1943 roku. Spowodowało to okupację kraju przez wojska niemieckie i powstanie na północy Włoch Włoskiej Republiki Socjalnej z Benitem Mussolinim na czele. 13 października 1943 roku nowy rząd Królestwa Włoch, kierowany przez marszałka Pietra Badoglio, wypowiedział wojnę III Rzeszy i Japonii stając się w ten sposób członkiem koalicji antyfaszystowskiej. Ostatnie walki na froncie włoskim toczyły się do 2 maja 1945 roku.

Sytuacja Włoch przed i na początku II wojny światowej

Benito Mussolini. Zdjęcie wykonano w 1938 roku.

Od 1922 roku Włochy rządzone były przez faszystowski rząd Benita Mussoliniego, który zdobył władzę w zamachu stanu, tzw. marszu na Rzym. Zachowując początkowo pozory demokracji parlamentarnej, dążył jednak do wprowadzanej stopniowo dyktatury. Do 1926 roku Mussolini otrzymał niemal nieograniczoną władzę, przyjmując tytuł Duce (wł.: wódz). W polityce zagranicznej faszystowskie Włochy dążyły do supremacji na obszarze śródziemnomorskim oraz pozyskania kolonii w Afryce. W połowie lat 30. wyraźne stało się dążenie Włoch do powiększenia swych posiadłości w Afryce Wschodniej. Prowokowane przez nich incydenty na granicy etiopskiej doprowadziły do wybuchu w 1935 roku wojny włosko-abisyńskiej. Po jej zwycięskim zakończeniu wszystkie włoskie posiadłości w tym regionie świata zostały scalone w kolonię pod nazwą Włoska Afryka Wschodnia, a jej gubernatorem, z tytułem wicekróla, został marszałek Rodolfo Graziani.

Rozpoczęcie zbrojnej agresji na Etiopię spotkało się z uznaniem Włoch za agresora i wprowadzeniem przez Ligę Narodów sankcji ekonomicznych, które jednakże okazały się nieskuteczne a spowodowały zbliżenie pomiędzy Włochami a III Rzeszą Adolfa Hitlera. Kolejnym polem zbrojnego zaangażowania Włoch stała się hiszpańska wojna domowa. Mussolini od samego początku udzielał pomocy generałowi Franco, włoskie samoloty wchodziły w skład mostu powietrznego, którym oddziały frankistowskie zostały przerzucone z Maroka Hiszpańskiego do metropolii. Później w walkach po stronie gen. Franco brały udział oddziały Corpo Truppe Volontarie i lotnictwo zgrupowane w Aviazione Legionaria, niebagatelna była również pomoc materiałowa ze strony Włoch. Łącznie w wojnie domowej w Hiszpanii uczestniczyło w latach 1936–1939 około 300 000 żołnierzy włoskich, zaś wydatki na ten cel sięgnęły 7 mld lirów.

23 października 1936 roku minister spraw zagranicznych Włoch, a prywatnie zięć Duce, hrabia Galeazzo Ciano, podpisał w Berlinie szereg umów regulujących wspólną politykę obu państw. W kilka dni później Mussolini nazwał to przymierze osią. W listopadzie 1937 roku Włochy przystąpiły do paktu antykominternowskiego., zaś w następnym miesiącu wystąpiły z Ligi Narodów. W 1938 roku Włochy nie oponowały przeciwko Anschlussowi Austrii (w odpowiedzi Hitler zapewnił Mussoliniego, że nigdy mu tego nie zapomni). W dniach od 3 do 8 maja 1938 roku Adolf Hitler odbył uroczystą wizytę we Włoszech i został przyjęty przez króla Wiktora Emanuela III.

Pod wrażeniem kolejnych sukcesów terytorialnych III Rzeszy (układ monachijski i późniejsze powstanie Protektoratu Czech i Moraw) Mussolini zdecydował o inwazji na Albanię. Przy ogromnej dysproporcji sił zajęcie uzależnionego od subsydiów włoskich kraju trwało kilka dni: atak rozpoczął się 7 kwietnia 1939 roku, już następnego dnia zajęta została Tirana, zaś 12 kwietnia marionetkowe zgromadzenie notablów zdecydowało o detronizacji króla Zogu I, który udał się na emigrację i powołaniu na jego miejsce Wiktora Emanuela III. Reakcja międzynarodowa sprowadziła się do potępienia kolejnej agresji oraz jednostronnego udzielenia gwarancji bezpieczeństwa Grecji i Rumunii przez premierów Francji i Wielkiej Brytanii.

Nadal kontynuowana była polityka ścisłych związków z III Rzeszą. 22 maja 1939 roku minister Ciano i jego niemiecki odpowiednik Joachim von Ribbentrop podpisali w Berlinie tzw. pakt stalowy, układ zobowiązujący oba państwa do wzajemnej pomocy na wypadek znalezienia się jednego z nich w stanie wojny. Wobec zupełnego nieprzygotowania Włoch do prowadzenia działań zbrojnych stawiał on je w niekorzystnej sytuacji. Wobec tego już 30 maja Mussolini wystosował do Hitlera memorandum, w którym podkreślał, że jego kraj będzie zdolny do wojny nie wcześniej niż za trzy lata. Niemcy jednak, przewidując dla Włoch rolę czynnika wiążącego siły państw zachodnich na obszarze śródziemnomorskim, dążyli do wojny z Polską. Całkowicie zaskakując sojusznika przygotowali i podpisali pakt ze Związkiem Radzieckim.

Włochy i ich posiadłości w 1940 roku

Po agresji Niemiec na Polskę 1 września 1939 roku, Mussolini próbował początkowo prowadzić mediację pomiędzy III Rzeszą a Francją i Wielkiej Brytanii, proponując utrzymanie pokoju kosztem ustępstw wobec Niemiec. Po fiasku tej inicjatywy zdecydował się zająć pozycję strony nie biorącej udziału w wojnie. Tymczasem Niemcy odnosili same sukcesy: po upadku Polski zajęte zostały Dania i Norwegia a 10 maja 1940 roku zaatakowana Francja. Po załamaniu się frontu i ewakuacji Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego z Dunkierki (operacja Dynamo) Mussolini postanowił przystąpić do działań, aby osiągnąć jak najwięcej korzyści z upadku Francji. 10 czerwca 1940 roku, przemawiając z balkonu Palazzo Venezia w Rzymie, Mussolini ogłosił, że Włochy wypowiedziały wojnę Francji i Wielkiej Brytanii.

Włączenie się do wojny

 Osobny artykuł: Włoska inwazja na Francję 1940.

Włosi skoncentrowali na granicy dwie armie, tworzące Grupę Armii Zachód, dowodzoną przez księcia Umberta di Savoia (późniejszego króla Humberta II). Obrona francuska opierała się o fortyfikacje stałe obsadzone żołnierzami Armii Alpejskiej. Pierwsze działania miały charakter starć niewielkich patroli, dopiero 16 czerwca Włosi podjęli próbę ofensywy na większą skalę w rejonie Briançon, ale zostali odrzuceni. Główne uderzenie wyprowadzili Włosi w dniach 20 i 21 czerwca, prowadząc je wzdłuż szlaków komunikacyjnych w stronę Sabaudii, Delfinatu i Prowansji. Pomimo zdecydowanej przewagi liczebnej wojsk włoskich, nie osiągnęli oni znaczących sukcesów. Podstawową przyczyną było słabsze uzbrojenie i nieprzygotowanie dużej części wojsk do walki w górach. Francuski przeciwnik dysponował silną artylerią, zaś oddziały alpejskie tworzyli mieszkańcy okolicznych miejscowości, doskonale znający teren i warunki, oraz zmotywowani koniecznością obrony stron rodzinnych.

Do chwili wejścia w życie zawieszenia broni Włosi posunęli się na niektórych odcinkach zaledwie od pięciu do dziesięciu kilometrów w głąb terytorium francuskiego i zostali związani w walkach pozycyjnych na umocnieniach Małej Linii Maginota. Na mocy układu rozejmowego Włochy uzyskały niewielkie koncesje terytorialne na południu Francji. Straty włoskie wyniosły 631 zabitych, 2361 rannych i 600 zaginionych żołnierzy. Do tego należy wymienić około 2000 przypadków ciężkich odmrożeń.

27 września 1940 roku w Berlinie podpisany został pakt trzech, rozszerzający ustalenia paktu stalowego na Japonię i ustalający podział stref wpływów sygnatariuszy. Włochom przyznana została strefa śródziemnomorska, obejmująca także posiadłości w Afryce.

Wojna w Afryce

 Osobny artykuł: II wojna światowa w Afryce.

Pierwsze brytyjsko-włoskie starcia w Afryce Północnej miały miejsce już nazajutrz po wypowiedzeniu wojny, gdy patrole brytyjskie przeniknęły z Egiptu do Cyrenajki. 14 czerwca zajęte zostały włoskie forty Capuzzo i Maddalena, kolejne ataki Brytyjczyków spowodowały wycofanie się wojsk włoskich w głąb Libii i oddanie znacznej części terytorium. 28 czerwca 1940 roku głównodowodzący wojsk włoskich w Libii, marszałek Italo Balbo, zginął w samolocie zestrzelonym omyłkowo przez własną artylerię przeciwlotniczą, a jego stanowisko objął marszałek Rodolfo Graziani.

W Afryce Wschodniej pierwsze działania przeprowadziło lotnictwo. Samoloty Royal Air Force i South African Air Force (Związek Południowej Afryki wypowiedział Włochom wojnę 11 czerwca 1940 roku), startujące z lotnisk w Kenii i Sudanie bombardowały pozycje w posiadłościach włoskich. Korzystając z upadku Francji wojska włoskie zajęły francuskie kolonie w tej części kontynentu, z ważnym portem w Dżibuti. 4 lipca 1940 roku włoska armia dowodzona przez księcia Amadeo d'Aostę zaatakowała Somali Brytyjskie, zajęte ostatecznie w połowie sierpnia za cenę 2029 zabitych, rannych i zaginionych, głównie w szeregach wojsk tubylczych, tzw. askarysów.

6 listopada 1940 roku armia brytyjska rozpoczęła ofensywę (pierwszą od rozpoczęcia wojny, po serii odwrotów), mając na celu odzyskanie utraconych ziem. Na skutek złego współdziałania wojsk i błędów w planowaniu atak na pozycje włoskie zakończył się klęską. Dopiero kolejna ofensywa, przeprowadzona na początku 1941 roku siłami wzmocnionymi wojskiem przerzuconym z Afryki Północnej i we współdziałaniu z partyzantami etiopskimi doprowadziły do kapitulacji armii księcia d'Aosty w maju 1941 roku i powrotu do Etiopii cesarza Haile Selassie. W kwietniu samozatopieniu uległy okręty bazującej w Massawie Włoskiej Flotylli Morza Czerwonego. Ostatnie oddziały włoskie w Afryce Wschodniej broniły się w Gonderze do 27 listopada 1941 roku.

Ofensywa włoska w Afryce Północnej, zmierzająca do odzyskania utraconych pozycji i zdobycia Egiptu, rozpoczęła się 13 września 1940 roku. Po zajęciu Sidi Barrani wojska marszałka Grazianiego przeszły do działań pozycyjnych, a w grudniu zostały odrzucone do Libii w wyniku śmiałej kontrofensywy brytyjskiej. Na początku 1941 roku Włosi utracili Cyrenajkę wraz z Bardią, Tobrukiem i Bengazi. W lutym do Afryki przybyły pierwsze oddziały niemieckiego Afrika Korps, wspomagając wojska włoskie na froncie, a od końca marca rozpoczynając oblężenie Tobruku. Zakończyło się ono w wyniku kolejnej ofensywy brytyjskiej (operacja Crusader) w listopadzie 1941 roku.

W styczniu 1942 roku kontratak połączonych sił niemiecko-włoskich odrzucił wojska alianckie o około 500 km na linię El Ghazala znajdującą się na zachód od Tobruku. Po okresie walk pozycyjnych wojska Osi zaatakowały 26 maja 1942 roku. Po zwycięstwie w bitwie pod Gazala i zdobyciu Tobruku ruszyły na wschód, w stronę Egiptu. W lipcu zostały zatrzymane w pierwszej bitwie pod El Alamein, zaś na przełomie października i listopada zmuszone do odwrotu w wyniku drugiej bitwy pod El Alamein. Niemal równocześnie, 8 listopada, w Algierii i Maroku wylądowały wojska amerykańskie (Włochy wypowiedziały wojnę Stanom Zjednoczonym 11 grudnia 1941 roku), atakując w kierunku Tunezji. Połączone wojska brytyjsko-amerykańsko-francuskie uderzyły na Tunis i po przełamaniu w marcu 1943 roku linii Mareth doprowadziły do zwycięstwa. Włoska 1. Armia skapitulowała 13 maja 1943 roku.