Włosko-polskie związki literackie - Polski Serwis Naukowy

Ulica Adama Mickiewicza w Rzymie

Włosko-polskie związki literackie – pierwsze informacje na temat wzajemnych stosunków literackich Polski i Włoch pochodzą ze źródeł hagiograficznych. Obecnie kontakty z kulturą włoską uważane są za najbogatsze ze wszystkich związków Polski z kulturami europejskimi.

Scipione Piattoli (ur. 10 listopada 1749 we Florencji, zm. 12 kwietnia 1809 w Altenburgu) – włoski ksiądz, prywatny sekretarz króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, współtwórca Konstytucji 3 Maja.
Adam Jerzy Czartoryski (ur. 14 stycznia 1770 w Warszawie, zm. 15 lipca 1861) – polski książę, mąż stanu, rosyjski minister spraw zagranicznych (1804-1806), senator-wojewoda Królestwa Polskiego (1815), prezes Rządu Narodowego (1831), prezes Senatu, pisarz, mecenas sztuki i kultury, odznaczony Orderem Orła Białego (w 1815).

Historia

Średniowiecze

W czasach średniowiecza związki literackie Polski i Włoch były podtrzymywanie dzięki osobom związanym z organizacjami kościelnymi, gdyż we Włoszech znajdowały się główne ośrodki władz kościoła. W pierwszych włoskich znanych żywotach świętych można znaleźć informacje na temat Polaków, m.in. w Żywocie św. Romualda wspomniany jest nieokreślony Piastowicz z Polski, natomiast Żywot pięciu braci męczenników opowiada o dwóch włoskich i trzech polskich pustelnikach zamordowanych w Międzyrzeczu w 1003. Nowe prądy literackie docierały do Polski poprzez uniwersytety (od XIII wieku, zwłaszcza padewski i boloński), sobory i synody. W XIII wieku w Polsce zaczęły osiedlać się włoskie zakony dominikanów i franciszkanów. Dominikanin Marcin z Opawy, autor Kroniki papieży i cesarzy przez wiele lat był kapelanem papieskim; zmarł w 1279 w Bolonii, w drodze do ojczyzny.

Wiktor Teofil Gomulicki (pseud. Fantazy, ur. 17 października 1848 r. w Ostrołęce, zm. 14 lutego 1919 r. w Warszawie) – polski poeta, powieściopisarz, eseista, badacz historii Warszawy, kolekcjoner. Jeden z najważniejszych twórców polskiego pozytywizmu.
W Weronie – wiersz Cypriana Kamila Norwida napisany ok. 1847 roku, inspirowany historią Romea i Julii. Początkowo był tytułowany przez poetę jako "Nad grobem Julii Capuletti w Weronie". Wiersz zbudowany jest z czterech strof tercynowych. W latach 70. XX wieku wiersz spopularyzowała piosenkarka Wanda Warska śpiewając go do muzyki Andrzeja Kurylewicza (na płycie Muzyka teatralna i telewizyjna).

Na Uniwersytecie Bolońskim studiował już Wincenty Kadłubek, zaś ok. 1265 na uczelni tej utworzona została "nacja" polska, która w latach 1275–1500 liczyła kilkaset osób (w tym 12 Polaków było rektorami). Na wzór bolońskiego utworzono Uniwersytet Krakowski.

Na uniwersytecie padewskim, na którym istniały korporacje studenckie, Polacy również mieli swoją "nację"; nazywani byli Friulijczykami (Friuli, Udine). Scholarem był tam m.in. Witelon ze Śląska, zaś Mikołaj z Polski został w 1271 roku jego rektorem (później był archidiakonem krakowskim).

Jakub Fontana (Giacomo Fontana) (ur. 1710 w Szczuczynie, zm. 13 kwietnia 1773 w Warszawie), włoski architekt barokowy, czynny w Rzeczypospolitej, nadworny architekt królów Polski, nobilitowany w 1764; syn Józefa i brat Jana Kantego.
Maria Bersano Begey (ur. 14 listopada 1879 w Turynie, zm. 18 lipca 1957 we miejscowościu Viu w rejonie Turynu) – włoska polonistka, tłumaczka. Córka Attilia Begey, matka Mariny Bersano Begey.

Po XIV wieku

Kościół św. Stanisława przy Via delle Botteghe Oscure w Rzymie

Po XIV wieku w Polsce zaczęli osiedlać się włoscy aptekarze, złotnicy, kupcy. . Niektórzy Włosi pracowali w kancelarii królewskiej. Również dzięki kontaktom z przedstawicielami tego narodu możliwszy stawał się przełom renesansowy w polskiej kulturze. W wieku XV na włoskich uniwersytetach kształcili się bądź współdziałali z nimi m.in. Paweł Włodkowic, Jan Ostroróg, Grzegorz z Sanoka, Jan z Ludziska, Marcin Król z Żurawicy (wykładał on również astronomię i matematykę w Bolonii). Również w XV w. ks. Aleksander mazowiecki (przez 20 lat) był biskupem Trydentu. Włoski humanista, dyplomata, pisarz i przedstawiciel humanizmu renesansowego Fillipo Buonaccorsi z San Gimignano ok. 1470 przybył do Polski i rozwijał tu przez 25 lat działalność literacką. Posłami do Rzymu byli m.in. Jan Długosz, Jan Ostroróg, Jan Łaski, Erazm Ciołek, Ludwik Decjusz. Relacje z Polski zbierali posłowie z Wenecji oraz nuncjusze papiescy. Nie zostały jednak wydane w drukach, lecz krążyły w odpisach.

Śląsk (śl. Ślůnsk, niem. Schlesien, dś. Schläsing, czes. Slezsko, łac. Silesia) – region i kraina historyczna położona w Europie Środkowej, na terenie Polski, Czech i Niemiec. Ta historyczna kraina dzieli się na Dolny i Górny Śląsk oraz Śląsk Cieszyński. Historyczną stolicą Śląska jest Wrocław.
Rektor – godność osoby zarządzającej wraz z senatem szkołą wyższą. Najczęściej jest to jeden z profesorów takiej uczelni. Wyraz pochodzi od łacińskiego rector – "władca", "zarządca"; od łac. regere – "rządzić". Za cesarstwa rzymskiego oznaczał namiestnika podwładnego prefektom czyli egzarchom. Na przełomie XIX i XX wieku tytuł ten oznaczał zwierzchników niektórych zgromadzeń zakonnych i kościołów oraz przełożonych uniwersytetów, gimnazjów i zakładów naukowych. W większości polskich uczelni państwowych istnieje wymóg statutowy, aby wyboru rektora dokonywać spośród samodzielnych pracowników naukowych, zwykle z tytułem profesora. Zasada ta często nie jest spełniana w niepaństwowych uczelniach wyższych. Wybieralność rektora przez społeczność akademicką jest jedną z podstawowych tradycji autonomii akademickiej – często nieprzestrzeganej w ustrojach totalitarnych. W Polsce powojennej zasada zaczęła być wprowadzana konsekwentnie po 1989 i była jedną ze znaczących oznak demokratyzacji ustroju.

Istotne stały się również kontakty książkowe i wydawnicze. Zaliczyć do nich należy również korespondencję Włochów mieszkających w Polsce, lecz przede wszystkim kontakty i działalność królowej Bony Sforzy, postaci, która wiele wniosła w rozwój polskiej kultury renesansowej. Po XVI wieku wielu włoskich zwolenników przemian religijnych znalazło schronienie na terenach Polski; byli to m.in. Faust Socyn, lekarz Giorgio Biandrata (zwolennik antytrynitaryzmu), Franciszek Lismanin, Pier Paolo Vergerio. Przyczynili się oni m.in. do rozwoju grupy braci polskich. W 1578 roku włoski historyk Alessandro Guagnini (osiadły w Polsce, używał spolszczonego nazwiska: Aleksander Gwagnin) napisał Sarmatiae Europeae descriptio (Kronika sarmacji europejskiej).

Maria Stanisława Konopnicka z domu Wasiłowska, ps. Jan Sawa, Marko, Jan Waręż (ur. 23 maja 1842 w Suwałkach, zm. 8 października 1910 we Lwowie) – polska poetka i nowelistka okresu realizmu, krytyk literacki, publicystka, tłumaczka i działaczka na rzecz praw kobiet.
Mazurek Dąbrowskiego (posłuchaj muzyki hymnu ?/i) – polska pieśń patriotyczna, od 26 lutego 1927 oficjalny hymn państwowy Rzeczypospolitej Polskiej.

Dla Polaków we Włoszech na przełomie XVI i XVII wieku najważniejszym ośrodkiem uniwersyteckim była Padwa. Z jej uczelnią związani byli czołowi przedstawiciele polskiego renesansu, m.in.: Mikołaj Kopernik (studiował medycynę w 1501-1503), Klemens Janicki (otrzymał dyplom doktora filozofii Uniwersytetu Padewskiego), Daniel Naborowski, Marcin Kromer, Łukasz Górnicki, Reinhold Heidenstein, Stanisław Hozjusz, Maciej z Miechowa, Jan Kochanowski, Piotr Kochanowski, Andrzej Patrycy Nidecki, Piotr Myszkowski, Jan Łaski, Łukasz Opaliński młodszy, Stanisław Orzechowski, Sebastian Petrycy, Filip Padniewski, Maciej Stryjkowski, Samuel Maciejowski, Piotr Tomicki, Stanisław Warszewicki i Piotr z Goniądza (wykładowcy), Jan Zamoyski (w latach 1563-1564 był rektorem). W latach 1556-1559 utworzono w Padwie Akademię Polską, będącą wolnym stowarzyszeniem.

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.
Literatura to wszystkie "sensowne twory słowne" (jak to ujęła Stefania Skwarczyńska), czyli dzieła artystyczne, tj. literatura piękna, oraz teksty użytkowe, tj. literatura stosowana, zachowane w formie pisanej lub w przekazie ustnym.

Równie ważna dla Polaków stała się Bolonia. Studiował tam Mikołaj Kopernik, Wawrzyniec Goślicki, Andrzej Krzycki, Hozjusz, Kromer, Orzechowski, zaś Tomicki uzyskał doktorat. Z Bolonii do Krakowa przybyli profesorowie, m.in.: Claretti, Piotr Roizjusz (właśc. Pedro Ruiz de Moros z Hiszpanii). Natomiast w Rzymie przebywali tacy ludzie kultury jak: E. Ciołek, Mikołaj Hussowczyk; a studiowali m.in.: Maciej Kazimierz Sarbiewski, Piotr Skarga, Jakub Wujek. Także na papieskim uniwersytecie (zwanym Sapienza) studiowało wiele osób z Polski. Powstało też kilka instytucji związanych z tym krajem, np. Hospicjum św. Stanisława i biblioteka, której założycielem był Hozjusz, zaś w XVII wieku utworzono Kolegium Warmińskie. W Neapolu przebywali m.in. Stanisław Łaski, Jan Andrzej Morsztyn, Mikołaj Krzysztof Radziwiłł (Sierotka), zaś w Perugii – Stanisław Łubieński. Przenikanie literatury włoskiej do Polski stało się szczególnie wyraźnie w XVI wieku.

Cyprian Kamil Norwid, właściwie Cyprian Ksawery Gerard Walenty Norwid herbu Topór (ur. 24 września 1821 w Laskowie-Głuchach, zm. 23 maja 1883 w Paryżu) – polski poeta, prozaik, dramatopisarz, eseista, grafik, rzeźbiarz, malarz i filozof.
Maciej Stryjkowski (łac. Matys Strycovius pseud. Osostevitius) herbu Korzbok (ur. w 1547 w Strykowie – zm. w 1593) – polski historyk i poeta, dyplomata, ksiądz.

Oświecenie

Od połowy XVII wieku związki literackie Polski i Włoch osłabły na rzecz Francji (nie oznacza to jednak, iż uległy zanikowi). O związkach kulturalnych w epoce Oświecenia świadczy działalność włoskich artystów na polskiej ziemi, a także wyprawy wybitnych Polaków do Włoch. W wieku XVIII do grona nauczycieli w kolegium teatyńskim należeli: G. Torri i A.M. Portaluppi. Nuncjusz papieski Angelo Maria Durini często kontaktował się z poetami z Warszawy, wydawał w niej także swoje utwory. Scipione Piattoli zamieszkał w 1783 w Polsce i miał swój duży wkład w reformie Sejmu; współpracował również z Adamem Jerzym Czartoryskim. Warszawę odwiedzili także Giacomo Casanova i Alessandro di Cagliostro.

Kościół katolicki – największa na świecie chrześcijańska wspólnota wyznaniowa, głosząca zasady wiary i życia określane mianem katolicyzmu, rządzona przez biskupa i patriarchę Rzymu (jako papieża uważanego drogą sukcesji apostolskiej za następcę Świętego Piotra) oraz biskupów pozostających z nim we wspólnocie. Kościół katolicki stanowi jedną z trzech głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok Cerkwi prawosławnej i Kościołów protestanckich.
Sebastiano Ciampi (ur. 30 października 1769 w Pistoi, zm. 14 listopada 1847 w Galluzzo koło Florencji) – włoski filolog, ksiądz, badacz związków włosko-polskich.

Ulica Miodowa na obrazie Bernardo Bellotto

W XIII wieku działał w Warszawie wenecki malarz Canaletto, zaś nadwornym architektem królów Polski był Jakub Fontana. W latach 60. XVII w. nadwornym architektem króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego był Józef Szymon Bellotti.

XIX wiek

Polsko-włoskie stosunki kulturalne i ideowe w XIX wieku zostały wzmocnione i uległy wyraźnemu polepszeniu, głównie ze względu na podobną sytuację polityczną, w jakiej znalazły się obydwa kraje. Polacy walczyli o niepodległość, Włosi zaś o zjednoczenie narodowe. Dzięki Legionom Dąbrowskiego wzrosło zainteresowanie Włochami. W latach 1817-1822 profesorem literatury klasycznej na UW był Sebastiano Ciampi. W dobrych słowach o Polsce w tym czasie pisali m.in. poeci Aleardo Aleardi i Alessandro Poerio; sytuacja polityczna tego kraju była również istotna dla Massimo d'Azeglio, zaś postać Francesco Nullo, dowódcy garibaldczyków, którzy wzięli udział w powstaniu styczniowym 1863, stała się pewnego rodzaju symbolem bliskości idei wyzwoleńczych Polaków i Włochów. G. Carducci w poemacie Polonia potępił carskie prześladowania polskich powstańców; także Niccolò Tommaseo stawał w ich obronie.

Filip Padniewski herbu Nowina (ur. 1510, zm. 17 kwietnia 1572 w Warszawie) - podkanclerzy koronny (1559–1562), biskup przemyski (1560) i krakowski (1562-1572).
Adam Bernard Mickiewicz , zm. , a nawet za jednego z największych na skalę . Określany też przez innych, jako poeta przeobrażeń oraz bard słowiański. Członek , zarówno w ojczyźnie jak i w Europie zachodniej porównywany do . W okresie pobytu w Paryżu był wykładowcą literatury słowiańskiej w Collège de France. Znany przede wszystkim jako autor ballad, powieści poetyckich, dramatu Dziady oraz epopei narodowej Pan Tadeusz uznawanej za ostatni wielki epos kultury szlacheckiej w Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

W XIX wieku Włochy odwiedziło wielu polskich poetów romantycznych: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Antoni Edward Odyniec, Stefan Florian Garczyński, Henryk Rzewuski, Stanisław Chołoniewski. Wizyty w Weronie, Wenecji, Rzymie, Florencji i Bagna di Lucca miały istotne znaczenie dla Cypriana Kamila Norwida. Kolonia polska w Rzymie była dość liczna; w 1842 powstało także zgromadzenie zmartwychwstańców, zaś w 1848 przybyło tu wielu Polaków z powodu tworzenia Legionów Mickiewicza. W latach 1879-1883 Teofil Lenartowicz wygłosił w towarzystwie, zwanym Akademią im. A. Mickiewicza w Bolonii (założycielem był D. Santagate), wykłady o słowiańskiej literaturze. W 1871 ukazał się anonimowy przekład Pana Tadeusza (prawdopodobnie dokonał go A. Boito, który przetłumaczył również Mazurek Dąbrowskiego na włoski). Aglauro Ungherini przełożył Dziady, Konrada Wallenroda i wiersze Mickiewicza. Z polskich pisarzy pozytywizmu największe zainteresowanie we Włoszech wzbudził Henryk Sienkiewicz.

Aleksander mazowiecki (ur. 1400, zm. 2 czerwca 1444 w Wiedniu) – biskup trydencki od 1425, patriarcha Akwilei od 1439 (tytularnie), kardynał Kościoła św. Wawrzyńca w Damaszku (tytularnie) od 1440, biskup Chur od 1442 (tytularnie), proboszcz Kościoła św. Szczepana w Wiedniu od 1442 roku, dyplomata.
Uniwersytet Jagielloński (historyczne nazwy: łac. Studium Generale, Akademia Krakowska, Szkoła Główna Koronna, Szkoła Główna Krakowska, Uniwersytet Krakowski) (łac. Universitas Jagellonica Cracoviensis) – najstarsza polska szkoła wyższa, jeden z najstarszych uniwersytetów na świecie, mieszczący się w Krakowie.

Obraz Canaletto

W XIX-wiecznej Polsce działali także włoscy architekci, m.in. Henryk Marconi, Józef Boretti, Antonio Corazzi, zaś ilustratorem utworów literackich (Mickiewicza, Słowackiego, Kraszewskiego, Orzeszkowej) był Michał Elwiro Andriolli – syn włoskiego rzeźbiarza, kapitana wojsk napoleońskich.

XX wiek

W 1915 Attilio Begey założył Turyński Komitet Pro Polonia, zaś w 1930 roku w Turynie, przy uniwersytecie, powstał Instytut Kultury Polskiej jego imienia. Teologię w Rzymie ukończył ksiądz i poeta Antoni Szandlerowski; później, w latach 1909-1910 powrócił do Włoch. W dwudziestoleciu międzywojennym zainteresowanie Polaków Włochami nie było już tak duże jak w wieku XIX. Powstawały utwory z podróży do Włoch. W roku 1921 Antoni Lange i A. Tom opracowali pierwszą polską antologię włoskiej literatury. Polskie dzieła poezji średniowiecznej na włoski tłumaczyła Maria Bersano Begey, zaś Enrico Damiani w 1930 ogłosił przekład Trenów J. Kochanowskiego. We Włoszech na twórczość Reymonta zwrócono uwagę po zdobyciu przez niego nagrody Nobla. Ukazały się wtedy również przekłady twórczości Tetmajera, Przybyszewskiego i Berenta. Zainteresowano się również twórczością Żeromskiego, Witkacego, Struga, Schulza, Dąbrowskiej.

Sobór powszechny, sobór ekumeniczny – w Kościołach chrześcijańskich - spotkanie biskupów całego Kościoła w celu ustanowienia praw kościelnych (kanonów soborowych) i uregulowania spraw doktryny wiary i moralności. Początkowo sobory były zwoływane przez cesarzy rzymskich (bizantyjskich). Sobory Kościoła rzymskokatolickiego (nie uznawane przez pozostałych chrześcijan, w tym prawosławnych i protestantów) są zwoływane przez papieża. Według prawa kanonicznego papież przewodniczy obradom soboru osobiście (lub przez delegatów), a także określa ramy obrad i zatwierdza dekrety soborowe. Śmierć papieża w czasie trwania obrad powoduje ich zawieszenie, i dopiero jego następca może wznowić obrady.
Wawrzyniec Goślicki herbu Grzymała, znany także jako Laurentius Grimalius, Goslicius, Grimaldius (ur. 1538 lub 1530, zm. 31 października 1607 w Ciążyniu) – pisarz polityczny, biskup katolicki i mówca.

W 1926 roku Samuel Tyszkiewicz założył drukarską Oficynę Florencką (zwaną także: Stamperia Polacca i Tyszkieviciana Typographia), która w 1937 otrzymała nagrodę Grand Prix na wystawie w Paryżu. W 1929 ukazała się pierwsza włoska antologia współczesnej polskiej prozy. W latach 1927-1928 wydano siedem numerów "I Nostri Quaderni" poświęconych polskiej literaturze. Pierwszą antologię poetycką wydano w 1933. W 1945 założono Polski Instytut Historyczny w Rzymie, na którego czele jako dyrektor stanęła Karolina Lanckorońska. Instytut wydawał czasopisma: rocznik "Antemurale" (1954-1982, 30 tomów), "Elementa ad Fontium Editiones" (76 tomów), "Acta Nuntiaturae Polonae".

Julian Klaczko, właśc. Jehuda Lejb (ur. 6 listopada 1825 w Wilnie, zm. 26 listopada 1906 w Krakowie) – polski krytyk literacki, historyk sztuki, publicysta polityczny, eseista.
Nuncjusz apostolski (wł. nunzio apostolico) – legat papieski pełniący równocześnie stałą misję dyplomatyczną. Stały szef misji dyplomatycznej Stolicy Apostolskiej w pierwszej klasie, a jednocześnie przedstawiciel dyplomatyczny papieża jako głowy Kościoła Rzymskokatolickiego w państwie, z którym Stolica Apostolska utrzymuje stosunki dyplomatyczne. Ranga nuncjusza odpowiada randze ambasadora, w niektórych krajach, m.in. w Polsce nuncjusz jest zwyczajowo dziekanem korpusu dyplomatycznego.

Z Polską związana jest również Irena Conti Di Mauro – polsko-włoska dziennikarka, pisarka, poetka mieszkająca w Warszawie działająca na rzecz zbliżania kultur polskiej i włoskiej.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)