Ten artykuł dotyczy organizacji. Zapoznaj się również z: wachlarz (przedmiot).

Wachlarz – kryptonim wydzielonej organizacji dywersyjnej Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej, utworzonej latem 1941 w związku z wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej.

Pierwszym kryptonimem cyfrowym była "18" zamieniona jesienią 1942 na "27". W sprawozdaniach Dowódcy ZWZ-AK pojawia się też określenie "Akcja W".

Strefa planowanych działań "Wachlarza" obejmowała ogromne obszary ZSRR na wschód od przedwojennej granicy II Rzeczypospolitej, od Morza Bałtyckiego po Kijowszczyznę i Podole.

Celem powołania "Wachlarza" było prowadzenie akcji dywersyjnej na szlakach aprowizacyjnych armii niemieckiej walczącej w ZSRR oraz organizowanie osłony dla planowanego na ziemiach polskich powszechnego powstania zbrojnego.

W pierwszej fazie powstania przewidywano m.in. podjęcie akcji dywersyjnych na liniach komunikacyjnych, w celu opóźnienia wycofywania się na tereny polskie wojsk niemieckich pobitych przez Sowietów. Najefektowniejszym przykładem działalności tej organizacji było przedostanie niemieckiej części rakiety V2 na Zachód, gdzie przy pomocy Polaków alianci mogli poznać nowoczesne konstrukcje niemieckie.

Początkowo kadrę "W" stanowili oficerowie Tajnej Armii Polskiej (TAP), organizacji działającej w latach 1939-1940 i wcielonej we wrześniu 1941 do ZWZ. W późniejszym okresie, trzon kadry dowódczej stanowili cichociemni. Osoby te przeszły specjalistyczne przeszkolenie na terenie Anglii. Umiejętności przez nich nabyte i opanowane do perfekcji były szerokie i niezbędne w działalności jaką mieli prowadzić na terenie okupowanego kraju. Byli, to ludzie młodzi, wysportowani i rozważni.

Pod koniec 1942 (formalny rozkaz Dowódcy Armii Krajowej gen. Roweckiego z 22 stycznia 1943), w miarę nasilania się akcji dywersyjnych, "Wachlarz" i działający od 1940 Związek Odwetu zostały podporządkowane Kierownictwu Dywersji – Kedywowi.

Odcinki Wachlarza

Dowódcy odcinków

por. Jan Piwnik

kpt. Alfred Paczkowski

 

Organizacja „Wachlarza”

Dowódca Oddziału I (Organizacyjno-szkoleniowego) Tadeusz Derengowski ps."Szary"

Struktura organizacji przewidywała stanowiska komendanta i szefa sztabu. Szefem sztabu był kpt. dypl. Stefan Rychter ps. „Tumry”. Miał on kierować referatem bezpieczeństwa, łącznością wewnętrzną i poszczególnymi oddziałami. Strukturę organizacyjną stanowiły:

1. Oddział I Organizacyjny – dowódcy: por. January Gościmski, ppor. Stanisław Wierzbicki ps. „Pers”, Tadeusz Derengowski ps. „Szary”;
2. Oddział II Wywiadowczy – dowódca: Adolf Moczulski ps. „Tadeusz Złoty”;
3. Oddział III Operacyjny – dowódca: Adolf Moczulski ps. „Tadeusz Złoty”;
4. Oddział IV Kwatermistrzowski i Transportowy – dowódcy: por. Janusz Franciszek Przeździecki ps. „Prawdzic”, Wincenty Boy ps. „Inspektor”;
5. Oddział V Łącznościowy – dowódcy: por. Aleksander Żytkiewicz ps. „Morawski” i ppor. Jerzy Czelej ps. „Kwiatkowski”

Słabo rozwiniętymi w stosunku do pozostałych były oddziały II i III. Organizacja miała dysponować budżetem w wysokości 4 mln dolarów, ale praktycznie otrzymała tylko 10% planowanej sumy. Istotną sprawą w organizacji były finanse ze względu na rozległy obszar jej działania. Pierwszym komendantem organizacji był ppłk Jan Henryk Włodarkiewicz ps. „Darwicz” („Damian”, „Jan”), a od marca 1942 roku obowiązki pełnił ppłk dypl. Adam Remigiusz Grocholski ps. „Brochwicz” („Doktor”, „Inżynier”, „Waligóra”). Siedzibą dowództwa była Warszawa, gdzie szkolono i przygotowywano żołnierzy „Wachlarza”. Ich liczba szacowała się na blisko 500, a niektóre źródła podawały nawet 900 osób.

Wywiadowcy i współpracownicy Wachlarza

Przypisy

Bibliografia