Waksmund - Polski Serwis Naukowy

Waksmund – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, w gminie Nowy Targ.

Położenie

Waksmund położony jest w regionie geograficznym Kotlina Nowotarska i Gorce. Leży nad rzeką Dunajec w odległości 4 km od Nowego Targu, przy drodze wojewódzkiej nr 969 Nowy Targ – Nowy Sącz. Graniczy od południa ze wsią Gronków, od wschodu z Ostrowskiem częściowo z Łopuszną, od północnego wschodu z lasami Kamienicy, od północy z Porębą, od północnego zachodu z Obidową, a od zachodu z miastem Nowy Targ.

Gleby bielicowe – ubogie gleby z klasy gleb bielicoziemnych, wytworzone na piaskach, zawierające w profilu poziomy diagnostyczne albic i spodic, o budowie profilu Ol-Of-Oh-AEes-Bh-Bfe-C.

Według wciąż dyskutowanego podziału dokonanego przez Międzynarodową Unię Nauk Geologicznych, skorygowanego w 2006 r., neogen jest to młodszy okres ery kenozoicznej trwający od 23,03 do 2,588 mln lat temu. Dzieli się na:

Historia

Założenie wsi przypisuje się księciu Henrykowi Brodatemu jego żonie Jadwidze, względnie ich synowi Henrykowi Pobożnemu. Przez stulecia nadawano tu na chrzcie dzieciom imiona Henryk lub Jadwiga.

Historycy podają, że pierwszy kościółek drewniany pod wezwaniem św. Jadwigi w Waksmundzie istniał już w latach 1359-51. Na miejscu dzisiejszego Waksmundu istniała osada około 1250 roku pod nazwą Wilcze Pole. Nazwa Waksmund (dawniej Wachszmuuth, Waxmund) pojawiła się po osiedleniu kolonistów niemieckich na prawie magdeburskim przed rokiem 1334-38. 7.III. 1334 Benedykt- syn Henryka, sołtysa ze Starego Cła- otrzymał z rąk Kazimierza Wielkiego przywilej. Najstarszymi rodami w Waksmundzie były rodziny Waksmundzkich, Żegotków, Cyrwusów, Szpilków, Cesaczy, oraz Kurasiów których przybycie do wsi datuje się na rok 1380 jak podają dokumenty ksiąg dekanalnych. Waksmund wsławił się już kilkadziesiąt lat po założeniu wysyłając na wojnę po Grunwaldem 5 uzbrojonych mężczyzn za co wieś w ramach uznania króla Władysława Jagieły dostała polanę wraz z lasem na terenie Tatr.

Gorce (513.52) – pasmo górskie leżące w Beskidach Zachodnich. Nazwa "Gorce" związana jest prawdopodobnie ze słowem "gorzeć" (palić się, płonąć) i pochodzi od sposobu uzyskiwania polan śródleśnych metodą żarową. Spotykana jest już w aktach z 1254 r. (item mons Gorcz nuncupatus), używał jej Jan Długosz w 1480 r. (in monten Gorcz). W innych źródłach można też spotkać nazwę Górce, która by mogła oznaczać niskie góry

Województwo małopolskie – jedno z 16 województw Polski. W obecnym kształcie powstało 1 stycznia 1999 r. w wyniku reformy administracyjnej. Województwo zajmuje powierzchnię 15 108 km² i jest jednym z mniejszych regionów Polski (12 miejsce w kraju). Pod względem liczby mieszkańców (3 mln 287 tys. osób) województwo znajduje się na 4 miejscu w Polsce. Gęstość zaludnienia jest tu jedną z najwyższych w kraju (małopolskie – 217 osób/km², średnia krajowa – 122 osób/km²).

Warunki przyrodnicze

Klimat

Zauważalny silny wpływ klimatu górskiego. Średnia wieloletnia temperatura powietrza wynosi 5,6 °C. Średnie wieloletnie temperatury stycznia utrzymują się między – 6 a – 50 °C natomiast w lipcu średnia temperatura – między 14 a 16,5 °C. W okresie wegetacji od kwietnia do października średnia temperatura równa jest 10,6 °C. Roczna amplituda temperatur powietrza to średnio 22 °C. Maksymalna temperatura zanotowana w Waksmundzie to 53 °C, minimalna: -49 °C (1928/29), co jest nieoficjalnym rekordem Polski. Kotlina Nowotarska jest zastoiskiem mrozowym. Obserwowane jest tu również zjawisko inwersji temperatury. Średnia wieloletnia sumy opadów atmosferycznych dla wsi Waksmund to ok. 800 mm. (min. 620 mm, max. 1170 mm) Opady atmosferyczne pomiędzy listopadem a kwietniem 350 – 400 mm, natomiast między majem a październikiem 600 – 700 mm. Roczne sumy opadów (między 900 -1200 mm) stosunkowo wysokie, należy jednak wziąć pod uwagę, że w półroczu chłodnym są to głównie opady śniegu. Pokrywa śnieżna utrzymuje się ok. 120 dni (średnio 111 dni), tj. stosunkowo długo i w Polsce tylko na terenie Tatr śnieg zalega dłużej. Przeważają wiatry z kierunku południowo-wschodniego i południowego. Kierunki południowe są źródłem największych prędkości wiatrów. Szczególnie silne są wiatry typu fenowego (wiatr halny), zwłaszcza zimą i wiosną. Średnie roczne zachmurzenie waha się w granicach 60-65%. Teren Waksmundu należy do XXI Dzielnicy Karpackiej rolniczo-klimatycznej wyróżnionej przez Gumowskiego. W związku z niską średnią temperaturą i dużą liczbą dni zalegania pokrywy śnieżnej okres wegetacji roślin trwa tylko 189-190 dni, gdy dla Polski środkowej 200-210 dni. Okres wegetacyjny na tym terenie rozpoczyna się pomiędzy 25 marca a 5 kwietnia a trwa do początku listopada. Ostatnie wiosenne przymrozki występują około 20 maja a najpóźniejsze około 20 czerwca. Temperatury poniżej -2 °C notuje się nawet w maju i czerwcu. Najwcześniej przypadające przymrozki jesienne występują około 20 sierpnia, późniejsze około 15 września. Ilość dni przymrozkowych to około 150, mroźnych ponad 8.

Margiel – skała osadowa, zwykle szara; składa się z węglanów (wapnia lub magnezu) i minerałów ilastych, używany do wyrobu cementu, także jako nawóz mineralny (sztuczny), ma słaby, nieprzyjemny zapach. Dobrze reaguje z kwasem solnym (HCl), pozostawiając błotnistą plamkę. W technologii ceramiki często marglem określane okruchy węglanów powyżej 0,5 mm występujące w surowcach ilastych.

Łopuszna – wieś w gminie Nowy Targ, powiecie nowotarskim w województwie małopolskim przy drodze wojewódzkiej nr 969 z Nowego Targu do Krościenka. W latach 1934-1954 i 1973-1976 miejscowość była siedzibą gminy Łopuszna. W latach 1975-1998 Łopuszna położona była w województwie nowosądeckim.

Ukształtowanie terenu

Waksmund leży w najszerszej części Kotliny Orawsko-Nowotarskiej. Główna cechą rzeźby terenu jest występowanie form akumulacyjnych przeobrażonych erozyjnie. Teren pofałdowań kenozoicznych tzw. alpidów. Skały osadowe pochodzące z ery kenozoicznej, okresu trzeciorzędowego, oligocenu i eocenu. Są to głównie łupki i piaskowce oraz w niewielkie mierze piaski, y i margle z holocenu powstałe w wyniku sedymentacji fliszowej. Na wysokości ok. 650 – 700 m n.p.m. zalegają utwory neogeńskie. W okresie najstarszego zlodowacenia Tatr (Mindel) zasypanie kotliny sięgało 70-90 m nad korytem Dunajca. Z okresu tego przetrwały żwiry jedynie na Waksmundzkiej Górze. W drugim okresie glacjalnym (Riss) zasypanie kotliny było mniejsze, pozostałością jest masa skalno-osadowa ciągnąca się od Waksmundu do Łopusznej. Od strony północnej znajdują się Gorce. Główną cechą rzeźby górskiej są promieniście rozbiegające się grzbiety i doliny od Turbacza. Dolne stoki nad Waksmundem posiadają gęsty zespół wcisów. Jest to teren o wysokości między 500 a 700 m n.p.m., pagórkowaty.

Henryk I Brodaty (Jędrzych I Brodaty) (ur. pomiędzy 1165/1170 [1], zm. 19 marca 1238 [2] w Krośnie Odrzańskim) – książę wrocławski w latach 1201-1238, opolski 1201-1202, kaliski 1206-1207 i od 1234, władca ziemi lubuskiej do 1206, 1210-1218 i od 1230, od 1232 książę krakowski, od 1234 w południowej Wielkopolsce po rzekę Wartę, od 1230 opieka nad Opolem, od 1232 opieka nad Sandomierzem, od 1234 pełnia władzy nad Opolszczyzną (przekazanie Kazimierzowicom w zamian ziemi kaliskiej pod swoim zwierzchnictwem), ze śląskiej linii dynastii Piastów, założyciel tzw. monarchii Henryków Śląskich.

Gorczański Park Narodowy, utworzony w 1981 roku, jest jednym z 23 parków narodowych na terenie Polski. Obejmuje centralne pasmo Gorców, m.in. masywy Turbacza i Gorca. Dyrekcja Gorczańskiego Parku Narodowego znajduje się w Porębie Wielkiej.

Gleby

Na terenie wsi i w jej pobliżu występują gleby bielicowe, brunatne a po obu stronach Dunajca mady. Procentowy udział powierzchni tych gleb w powierzchni użytków rolnych przedstawia się następująco:

bielicowe 58,4%

brunatne 26,2%

mady 13,6%

glejowe 1,8%

Gleby bielicowe powstały z glin średnich pylastych i piaszczystych, przeważnie podścielonych gliną ciężką. Są to gleby kwaśne, o słabej zasobności w fosfor i potas oraz mało korzystnych stosunkach wodno-powietrznych. Gleby brunatne należą do podtypu wyługowanych i kwaśnych, gdyż powstały ze zwietrzałych skał o spoiwie niewęglanowym. Z mad na terenie Waksmundu dominują powierzchniowo mady brunatne. Istniejące w Waksmundzie i okolicy gleby glejowe są nanosami rzecznymi. Gleby wykorzystywane rolniczo tutaj to gleby klasy V i VI. Powierzchnia wsi wynosi 1515 ha, w tym ok. 37% lasów. Użytki rolne zajmują powierzchnię 590 ha w tym grunty orne – 230 ha.

Gmina Nowy Targ – gmina wiejska w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie nowosądeckim.

Prawo magdeburskie (prawo niemieckie; łac. Ius municipale magdeburgense, niem. Magdeburger Recht) – prawo miejskie wzorowane na prawie miasta Magdeburga.

Wody

Przez Waksmund przepływa rzeka Dunajec, która jest prawym dopływem Wisły. Stan wód rzecznych i podziemnych zmieniają się okresowo, zależą od natężenia opadów i temperatury powietrza. Maksimum wiosenne wywołane jest roztopami śniegu, a letnie dużymi opadami deszczu. Najniższy poziom wód obserwowany jest w okresie jesienno-zimowym. Dunajec jest rzeką o zasilaniu śnieżno-deszczowym więc i brak opadów powoduje opadanie stanu wody, a obfite deszcze – powodzie. Duże wezbrania wód Dunajca występują średnio co 4-6 lat, a groźne co 8-10 lat. Największa powódź nawiedziła Waksmund w 1934 roku. Poziom wody wzrósł o 367 cm, a wzrost fali wyniósł 30 cm/godz. Wieś była 4 dni pod wodą, na Podhalu zalana była powierzchnia 5100 ha. Ostania powódź, w 1997 roku była bardzo gwałtowna, ale trwała krócej. Wyrządziła bardzo duże szkody. Została zalana większość wsi o jednego "brzyzku" do drugiego czyli stromych obniżeń od strony Gorc i południowej, stanowiące granice starorzecza Dunajca. Pod wodą były cała "Zawoda" – ul. Długa, okolice kościoła z ul. Nadwodnią i Kościelną, cześć cmentarza, prawie cała Rówień i ulica Nowotarska od ul. Kościelnej w stronę Ostrowska. Były też lokalne podtopienia spowodowane przez potoki i niewydolną kanalizację burzową. Według znaku na kościele stan wody był wyższy niż w roku 1934.

Podhale – kraina historyczno-etnograficzna w południowej Polsce u północnego podnóża Tatr, w dorzeczu górnego Dunajca z wyłączeniem obszarów leżących na prawym brzegu Białki i prawym brzegu Dunajca, poniżej ujścia Białki. Podhale zajmuje środkową część Kotliny Podhala, na południu wkracza w Tatry. W krajobrazie Podhala występują rozległe torfowiska i stożki napływowe. Najważniejsze miejscowości: Nowy Targ (historyczna stolica Podhala), Ludźmierz, Zakopane, Biały Dunajec, Szaflary, Białka Tatrzańska, Bukowina Tatrzańska, Poronin, Podczerwone, Chochołów, Witów, Koniówka i inne. Południową część Podhala nazywa się czasem "Skalnym Podhalem" – obejmuje ono obszar od Brzegów i Bukowiny po Zakopane, Kościelisko i Witów.

Glina – pod kątem genezy, jest to ilasta skała osadowa, powstała najczęściej w okresie czwartorzędu w wyniku nagromadzenia osadów morenowych (skały ilaste starsze niż czwartorzędowe nazywane są najczęściej iłami). Jest to zatem skała złożona z minerałów ilastych, kwarcu, skaleni, substancji koloidalnych, może zawierać okruchy innych skał oraz substancje organiczne (humus, korzenie, bituminy).

Wody na terenie Waksmundu są zmineralizowane, średniotwarde. Wody podziemne należą do Ia i Ib klasy wód. Studnie na terenie wsi mają stosunkowo dużą wydajność jednostkową, jest to średnio 10-30m³/h. Wody Dunajca, jeśli chodzi o czystość należą do pozaklasowych. O niskiej jakości wód Dunajca na odcinku Waksmundu decydują wysokie wskaźniki zawiesiny ogólnej, poziom pH oraz duża ilość bakterii E. coli. Wody te przyjmuje oczyszczalnia wód w Łopusznej. W 1999 roku na rzece Dunajec w Waksmundzie wybudowano w miejsce uszkodzonego powodzią, nowy most łączący północną część wsi z częścią południową. Korzystając ze środków Unii Europejskiej postawiono w bezpośrednim sąsiedztwie mostu elektrownię wodną o mocy 300kW.

Henryk II Pobożny (ur. 1196/1207, zm. 9 kwietnia 1241 [1]) – książę śląski, krakowski i wielkopolski 1238- 1241 (do 1239 tylko w południowej Wielkopolsce po linię rzeki Warty). Przez cały okres nad ziemią kaliską i wieluńską (rudzką) wyłącznie opieka nad małoletnimi książętami. W latach 1238 - 1239 rządy w księstwie opolskim i opieka nad sandomierskim.

Nowy Sącz – miasto powiatowe i na prawach powiatu grodzkiego, w województwie małopolskim. Przed reformą administracyjną w 1998 r. stolica województwa nowosądeckiego. W latach 1973-1977 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Nowy Sącz. Trzecie co do liczby mieszkańców i piąte co do powierzchni miasto w województwie małopolskim. Liczba ludności: 84 556 (GUS, grudzień 2009). Ważny węzeł komunikacyjny, główny ośrodek turystyczny ziemi sądeckiej. Jedno z najstarszych miast w Małopolsce – lokowane 8 listopada 1292 r.

Flora

Zaobserwowano strefowość komponentów środowiska, konsekwencją której jest duża różnorodność gatunkowa szaty roślinnej. Nad wsią, na stokach Gorców dominuje las, który częściowo został zasadzony po II wojnie światowej. W piętrze podgórskim jest on mieszany, iglasto-liściasty, wyżej iglasty, głównie świerkowy. Świerk tworzy tutaj drzewostany zwarte, stąd poszycie i runo są ubogie. Wśród lasów występują polany łąkowe, bogate gatunkowo, choć ich skład został zmieniony przez działalność człowieka. Nad Dunajcem dominuje roślinność łęgowa z zaroślami olszynowymi i wierzbowymi. Najbliżej położonym parkiem jest Gorczański Park Narodowy.

Gronków – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, w gminie Nowy Targ. Pod względem geograficznym Gronków leży we wschodniej części Kotliny Nowotarskiej, na pograniczu z Pogórzem Spisko-Gubałowskim. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

zobacz też

Podhalanie

Przypisy

Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
Dookoła Tatr. Mapa 1:100000. Sygnatura, 2003. ISBN 978-83-87873-44-8.

Linki zewnętrzne

Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi

Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi