Walia - Polski Serwis Naukowy

Zdjęcie satelitarne Walii

Walia (ang. Wales, wym. [ˈweɪlz] ; wal. Cymru, wym. [ˈkəmrɨ] ) – jedna z czterech części składowych Wielkiej Brytanii oraz celtycka kraina historyczna, położona w południowo-zachodniej części wyspy Wielka Brytania, na zachód od Anglii, nad Morzem Irlandzkim i Celtyckim.

Królestwo Gwynedd – jedno ze średniowiecznych królestw walijskich, założone ok. 450 roku. Od IX wieku najsilniejsze z walijskich księstw, na początku XI wieku opanowało prawie całą Walię. Po 1063 toczyło przez prawie 50 lat wojnę z Anglią, zakończoną ostatecznie wygraną Walijczyków, co wzmocniło pozycję króla Gwynedd. W XII wieku królestwo Gwynedd podbiło pozostałe walijskie państwa, zaś książę Llywelyn ap Iorwerth przyjął w 1218 roku tytuł księcia Walii.
Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Pochodzenie nazwy

Polska nazwa Walia jest spolszczoną wersją angielskiej nazwy Wales, która jest germańskim egzonimem pochodzącym od germańskiego słowa "Walha" i oznacza nieznajomego lub cudzoziemca. Słowo "Walha" prawdopodobnie wywodzi się od nazwy celtyckiego plemienia Volcae.

Walijczycy z kolei nazywają swój kraj Cymru (wym. [ˈkəmrɨ]), a siebie Cymry, co w języku starowalijskim znaczy "rodak", "krajan".

Usk (wal. Afon Wysg) – rzeka w południowej Walii (Wielka Brytania) o długości ok. 100 km, mająca źródła w Górach Kambryjskich. Uchodzi do Morza Celtyckiego poprzez Kanał Bristolski przy mieście Newport.
Snowdon (wal. Yr Wyddfa) – to najwyższy szczyt Gór Kambryjskich i jednocześnie najwyższy szczyt Walii, położony w Gwynedd. Wznosi się na wysokość 1085 m n.p.m. Od 1951 góra objęta jest parkiem narodowym. Na szczycie schronisko (tylko bufet).

Ustrój polityczny

W średniowieczu Walia była niezależnym królestwem, obecnie jest integralną częścią Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej.

Podobnie jak Północna Irlandia, Walia nie posiada kościoła państwowego. Anglikański Kościół w Walii (Yr Eglwys yng Nghymru / Church in Wales) został oddzielony od państwa ostatecznie w 1920 roku. Na jego czele stoi arcybiskup Walii.

W 1267 roku Walia weszła w unię personalną z Anglią. W latach 1535 - 1707 stanowiła dominium korony angielskiej a po 1707 została włączona bezpośrednio do Anglii, jako księstwo. W 1964 utworzono specjalne ministerstwo, przy rządzie brytyjskim, do spraw Walii. W 1967 roku język walijski został prawnie zrównany z angielskim. W referendum dotyczącym uzyskania autonomii, które zorganizowano w 1979 roku, idea zyskała jedynie 12% poparcia mieszkańców. W trakcie kampanii wyborczej 1997 roku, lider Partii Pracy, Tony Blair, przedłożył projekt utworzenia Walijskiego Zgromadzenia Narodowego, o szerokich kompetencjach w odniesieniu do spraw wewnętrznych. W referendum projekt otrzymał 50,3% poparcia głosujących mieszkańców Walii.

Kanał Bristolski (ang. Bristol Channel, wal. Môr Hafren) – zatoka Oceanu Atlantyckiego u południowo-zachodnich wybrzeży Wielkiej Brytanii. Wcina się bardzo głęboko, na 230 km, w głąb lądu. Do kanału uchodzą m.in. rzeki Severn, Usk i Avon. Szerokość maksymalna 126 km, największa głębokość 50 m, bardzo wysokie pływy, nawet do 14,5 m. Ważniejsze porty: Bristol, Newport, Cardiff, Swansea.
Wolkowie - celtyckie plemię zasiedlające w okresie lateńskim tereny Moraw. Od ich łacińskiej nazwy Volcae być może pochodzi słowiańskie określenie na ludy romańskie (Włosi i Rumuni) żyjące na południe od Słowian - Wołch. Wlach, Valach, a następnie Włoch, Włochy, a także Wołoszczyzna.

W wykonaniu wyborczych obietnic, labourzystowski parlament uchwalił w 1998 roku Government of Wales Act 1998, mocą którego utworzone zostało Walijskie Zgromadzenie Narodowe (wal. Cynulliad Cenedlaethol Cymru, ang. National Assembly for Wales); świadomie zrezygnowano z terminu parlament, dla podkreślenia mniejszego zakresu autonomii. Wyrazem tego stał się choćby fakt iż walijskie Zgromadzenie nie było władne samo ustalić własnej ordynacji wyborczej, lecz czynił to minister rządu brytyjskiego. Także szczegółowy zakres kompetencji Zgromadzenia był determinowany przez rozporządzenie monarchy brytyjskiego, a więc de facto przez brytyjski rząd, przy czym zastrzeżono iż projekt takiego rozporządzenia musi uzyskać zgodę każdej z izb Parlamentu Zjednoczonego Królestwa; nadto późniejsza zmiana zakresu kompetencji wymagała również zgody Zgromadzenia. Organ ten nie powoływał jednak żadnej odrębnej egzekutywy, zaś jego kompetencje zostały ukształtowane głównie jako wykonawcze. W praktyce ukształtował się jednak zwyczaj wyłaniania specjalnego komitetu wykonawczego, stanowiącego w swej istocie komisję Zgromadzenia.

Góry Kambryjskie (ang. Cambrian Mountains) – stary, silnie zniszczony masyw górski położony w środkowej Walii (Wielka Brytania) o długości ok. 200 km. Zbudowany głównie ze skał paleozoicznych, sfałdowanych w orogenezach kaledońskiej (część północna i środkowa) i hercyńskiej (część południowa).
Henryk VIII (ur. 28 czerwca 1491 w Greenwich, zm. 28 stycznia 1547 w Londynie) – król Anglii od 22 kwietnia 1509 do końca życia, lord Irlandii w latach 1494-1542, następnie król Irlandii 1542-1547. Drugi monarcha z dynastii Tudorów (po swoim ojcu, Henryku VII). Słynny z powodu założenia Kościoła Anglikańskiego i swoich sześciu żon.

Pierwsze wybory do Walijskiego Zgromadzenia Narodowego odbyły się 2 maja 1999 roku.

Na skutek opracowanego w 2002 roku przez Zgromadzenie raportu Better Governance for Wales, uchwalono Government of Wales Act 2006, który znacząco wzmocnił pozycję autonomicznych organów Walii. Lokalne prawo wyborcze, jakkolwiek poddane nadal rozstrzygnięciom rządu brytyjskiego, zostało nieco dokładniej sprecyzowane w samym akcie. Utworzona została - na wzór Szkocji - odrębna walijska egzekutywa z Pierwszym Ministrem (wal. Prif Weinidog, ang. First Minister) na czele, powoływanym przez monarchę, ale na wniosek Zgromadzenia. Samo Zgromadzenie stało się w ten sposób przede wszystkim organem prawodawczym, co znalazło swój oddźwięk w zmianie zasad legislacji - Zgromadzenie zostało wprost upoważnione do uchwalania "instrumentów Walijskiego Zgromadzenia Narodowego (wal. Mesurau Cynulliad Cenedlaethol Cymru, ang. Measures of the National Assembly for Wales), podlegających królewskiej sankcji i stanowiących formalne źródło prawa, choć w zakresie legislacji wykonawczej (odpowiednik polskich rozporządzeń), przy zastrzeżeniu supremacji Parlamentu Zjednoczonego Królestwa. Pozostawiono wyżej opisany mechanizm zakreślania kompetencji Zgromadzenia w drodze rozporządzeń królewskich z tą zmianą, że zgodę Zgromadzenia na modyfikację uznano za obligatoryjną w każdej sytuacji.

Holyhead (wal. Caergybi), to największe miasto w hrabstwie Anglesey, usytuowane w północno-wschodniej Walii na wyspie Holy Island. Liczba mieszkańców: 11 237 (spis z 2001).
Walijskie Zgromadzenie Narodowe (ang. National Assembly for Wales, , wel.: Cynulliad Cenedlaethol Cymru) znajduje się w stolicy Walii, Cardiff i pełni rolę lokalnej władzy ustawodawczej, mając jednak dość ograniczone pole działania. Zgromadzenie tworzy 60 członków wybieranych w powszechnych wyborach parlamentarnych na 4 letnią kadencję z czego czterdziestu w okręgach wyborczych system mieszanym, a pozostałych dwudziestu w pięciu regionach wyborczych z zastosowaniem metody przedstawicielstwa proporcjonalnego.

Całkowitą nowością jest potencjalna możliwość uchwalania przez Zgromadzenie aktów (tj. ustaw - wal. Deddfau Cynulliad Cenedlaethol Cymru, ang. Act of National Assembly for Wales), wymagających formalnej sankcji królewskiej, analogicznie do aktów Parlamentu Zjednoczonego Królestwa. Wykonywanie tej kompetencji uzależnione jest jednak od wyniku referendum, które będzie musiało zostać przeprowadzone na terenie Walii na podstawie królewskiego rozporządzenia. Rozporządzenie to zostanie wydane na zaakceptowany przez obie izby Parlamentu Zjednoczonego Królestwa wniosek Zgromadzenia. Pozytywny wynik referendum spowoduje wygaśnięcie kompetencji do uchwalania obecnych instrumentów. Nawet w razie uzyskania przez Zgromadzenie kompetencji w zakresie władzy ustawodawczej, supremacja Parlamentu Zjednoczonego Królestwa zostanie zachowana.

Partia Pracy (ang. Labour Party, LP), potocznie laburzyści (labourists) – brytyjska socjaldemokratyczna partia polityczna powstała w lutym 1900 r. ze zjednoczenia Niezależnej Partii Pracy, Towarzystwa Fabiańskiego i Federacji Socjaldemokratycznej; do 1906 roku pod nazwą Komitet Przedstawicielstwa Robotniczego (Labour Representation Comitee).
Rozporządzenie – akt normatywny wydany na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. Rozporządzenie stanowi jedno ze źródeł prawa powszechnie obowiązującego, obok Konstytucji, ratyfikowanych umów międzynarodowych, ustaw oraz aktów prawa miejscowego.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)