Warmińsko-mazurskie - Polski Serwis Naukowy

Województwo warmińsko-mazurskie – jednostka podziału administracyjnego Polski, jedno z 16 województw. Położone jest w północno-wschodniej części kraju. Siedzibą wojewody i władz samorządu województwa jest Olsztyn.

Województwo warmińsko-mazurskie powstało w 1999 r. w wyniku regionalizacji kraju i objęło tereny dawnego województwa: olsztyńskiego oraz większe części województw elbląskiego i suwalskiego oraz fragmenty toruńskiego, ciechanowskiego i ostrołęckiego.

Geografia

Mapa fizyczna

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia województwa wynosiła 24 173,47 km², co stanowi 7,7% powierzchni Polski. Jest czwarte pod względem powierzchni pośród województw.

Warmiacy - grupa etniczna - mieszkańcy Warmii. W Polsce odnosi się przede wszystkim do polskojęzycznych mieszkańców południowej Warmii, którzy od XIV w. zasiedlili ten teren, a od pokrewnej grupy etnicznej Mazurów odróżniali się odrębną gwarą warmińską oraz wyznawaną religią- katolicyzmem (wśród Mazurów dominuje luteranizm). Różnice między Warmiakami i Mazurami pogłębiły także podziały polityczne: Warmiacy od 1466 do 1773 mieszkali w należących do Polski Prusach Królewskich.
Droga wojewódzka nr 519 (DW519) - droga wojewódzka w północnej Polsce w województwie pomorskim i warmińsko-mazurskim przebiegająca przez teren powiatów: sztumskiego, iławskiego i ostródzkiego. Droga ma długość 41 km. Łączy miejscowość Stary Dzierzgoń z Morągiem.

Obejmuje ono historyczne krainy Warmii, Mazur, Prus Górnych, ziemi lubawskiej, południowe części Natangii i Barcji, części Powiśla i Żuław Wiślanych oraz skrawki Suwalszczyzny. Południowa i wschodnia granica województwa warmińsko-mazurskiego pokrywa się, w niemal większości miejsc, z dawnymi granicami Prus Wschodnich, Prus Książęcych i Prus Królewskich.

Droga krajowa - jedna z dróg publicznych, umożliwiających krajową i międzynarodową komunikację kołową pomiędzy dużymi miastami oraz ogólnodostępnymi przejściami granicznymi, która jest rekomendowana do ruchu długodystansowego i tranzytowego.
Kadzidło (arab.: لبٌان, lubbān, hebr. ketoret, gr. libanos, thymiana, łac. tus, incensum) – substancje zapachowe uwalniane podczas spalania, pochodzenia naturalnego stosowane w rytuałach religijnych, medytacji, w kosmetyce, kuchni i medycynie.

Położenie

Województwo warmińsko-mazurskie graniczy z:

Federacją Rosyjską (obwodem kaliningradzkim) (od północy) – na odcinku 212 km

województwem podlaskim (na wschodzie) – na odcinku 225 km

województwem mazowieckim (na południu) – na odcinku 218 km

województwem kujawsko-pomorskim (na południowym zachodzie) – na odcinku 133 km

województwem pomorskim (na zachodzie) – na odcinku 195 km

Zalewem Wiślanym (na północnym zachodzie)

Województwo graniczy w jednym punkcie z Litwą jest to trójstyk Polski,Rosji i Litwy, a jednocześnie czwórstyk województw Województwa warmińsko-mazurskiego i Podlaskiego z Rosją i Litwą.

Drogi ekspresowe w Polsce stanowią część sieci dróg krajowych, spełniających rolę doprowadzenia ruchu kołowego do układu autostrad oraz obsługujących ważne relacje międzyregionalne i międzynarodowe. Łączna długość sieci dróg ekspresowych w Polsce została zaplanowana na ok. 5300 km.
Droga wojewódzka nr 591 (DW591) - droga wojewódzka w województwie warmińsko-mazurskim o długości ok. 64 km łącząca Mrągowo z Kętrzynem i granicą państwa z Rosją.

Podział administracyjny

Osobny artykuł: Podział administracyjny województwa warmińsko-mazurskiego.

Powiaty:

Miasta na prawach powiatu:

Elbląg

Olsztyn

Nazewnictwo miejscowości i regionów

W latach 1945 – 1950 Komisja Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych ponownie nazwała niektóre miejscowości i obiekty fizjograficzne (rzeki, jeziora) na terenie polskiej części Prus Wschodnich, aby przywrócić – lecz często nadać nową – polską nazwę. Istniejące wcześniej w polskim piśmiennictwie lub lokalnej mowie nazwy, przemianowano na nowe, wcześniej nie używane, związane m.in. z zasłużonymi dla regionu postaciami:

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie (UWM) – państwowy uniwersytet z siedzibą w Olsztynie. Główny kampus, miasteczko akademickie znajduje się w dzielnicy Kortowo. Powstał 1 września 1999 roku w wyniku połączenia Akademii Rolniczo-Technicznej, Wyższej Szkoły Pedagogicznej i Warmińskiego Instytutu Teologicznego, na mocy Ustawy z dnia 9 lipca 1999 r. o utworzeniu Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie (Dz. U. Nr 69, poz. 762). Kształci 33 tys. studentów (na wszystkich rodzajach studiów).
Malbork (łac. Mariaeburgum, Mariae castrum, Marianopolis, niem. Marienburg) – miasto w północnej Polsce, w województwie pomorskim nad Nogatem. Stolica powiatu malborskiego.

Ządzbork – Mrągowo

Lec lub Łuczany – Giżycko

Rastembork – Kętrzyn

Węgobork – Węgorzewo

Dryfort – Srokowo

Nibork – Nidzica

Rudczane – Ruciane

Jańsbork – Pisz

Wartembork – Barczewo

Zybork – Jeziorany

Melzak – Pieniężno

Braunsberga – Braniewo

Pruski Holąd – Pasłęk

Zełwałd – Zalewo

Margrabowa – Olecko

Barsztyn – Bartoszyce

Barty – Barciany

Lecbark – Lidzbark Warmiński

Ostród – Ostróda

Potocznie (lecz niewłaściwie ze względów etnograficznych, kulturowych, historycznych i geograficznych) wyróżnia się "Mazury właściwe" i "Mazury Zachodnie" (właściwa nazwa: Prusy Górne), które rozdziela Warmia. "Mazury właściwe" (dawna Galindia i Ziemia Sasinów) utożsamiane są z Krainą Wielkich Jezior Mazurskich, a "Mazury Zachodnie" (Prusy Górne) z Pojezierzem Iławskim. Jest to jednak podział błędny, gdyż Mazury obejmują teren, który przed 1945 rokiem zamieszkiwała ludność polska wyznania ewangelickiego. Do Mazur zaliczamy więc: Giżycko, Mrągowo, Olecko, Ełk, Pisz, Ryn, Szczytno, Białą Piską, Ruciane, Nidzica, Mikołajki, Wielbark,Działdowo Pasym, Orzysz i Olsztynek. Do Mazur nie zalicza się: Iławy,Susza, Ostródy, Pasłęka, Morąga (Prusy Górne), Bartoszyc, Kętrzyna (Barcja), Węgorzewa, Gołdapi (część Litwy Mniejszej) oraz Górowa Iławeckiego (część Natangii).

Miłakowo (niem. Liebstadt) to miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie ostródzkim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Miłakowo. W latach 1975-1998 administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego. W roku 1973 jako wieś należało do powiatu morąskiego. Prawa miejskie odzyskało 1 stycznia 1998 roku. W okresie 1945-1998 wieś gminna.
Korsze (niem. Korschen, prus. Karsi) to miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Korsze. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.

Demografia

Dane z 31 grudnia 2007 r.:

Według danych z 31 grudnia 2010 r. województwo miało 1 427 241 mieszkańców, co stanowiło 3,7% ludności Polski. Średnia gęstość zaludnienia jest najniższa w kraju i wynosi 59 osób na km² (śr. gęstość zaludnienia w Polsce – 122 os./km²), a na obszarach wiejskich wynosi około 25 osób na km².

Województwo jest najbardziej zróżnicowanym etnicznie regionem Polski. Wśród mniejszości narodowych i etnicznych wyróżnić można: Ukraińców (ok. 100 000 – 85 000 osób), Niemców (30 000 – 25 000), Mazurów (ok. 15 000), Warmiaków (ok. 4 000), Białorusinów (5 000 – 3 000), Romów (1 000), Litwinów (300 – 400), Tatarów, Rosjan i in.

Popielno (niem. 1694-1928 Popiellnen, 1928-1945 Spirding) – niewielka osada w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, w gminie Ruciane-Nida, położona w Puszczy Piskiej na brzegu jeziora Śniardwy.
Polskie Radio Olsztyn – regionalna rozgłośnia Polskiego Radia nadająca z Olsztyna. Swym zasięgiem obejmuje całe województwo warmińsko-mazurskiego oraz część pomorskiego, mazowieckiego i kujawsko-pomorskiego .

Miasta

Największymi miastami województwa są Olsztyn i Elbląg. Olsztyn jest głównym ośrodkiem przemysłu spożywczego, oponiarskiego i drzewnego oraz turystyki. Podkreślone zostały siedziby powiatów a wytłuszczone miasta na prawach powiatu.

Olsztyn – 176.463 (87,89 km²)
Elbląg – 126.439 (80 km²)
Ełk – 57.129 (21,70 km²)
Iława – 33.775 (21,88 km²)
Ostróda – 33.191 (14,15 km²)
Giżycko – 29.304 (13,80 km²)
Kętrzyn – 28.351 (10,34 km²)
Szczytno – 25.562 (10,26 km²)
Bartoszyce – 25.164 (11,00km²)
Mrągowo – 22.272 (14,80 km²)
Działdowo – 21.644 (13,35 km²)
Pisz – 19.423 (10,04 km²)
Braniewo – 18.068 (12,36 km²)
Lidzbark Warmiński – 16.597 (14,34 km²)
Olecko – 16.028 (11,42 km²)
Nidzica – 14.697 (6,86 km²)
Morąg – 14.147 (10,70 km²)
Gołdap – 13.514 (17,20 km²)
Pasłęk – 12.195 (11,39 km²)
Węgorzewo – 11.541 (10,87 km²)
Nowe Miasto Lubawskie – 11.077 (11,61 km²)
Dobre Miasto – 10.579 (5,00 km²)
Biskupiec – 10.343 (4,86 km²)
Orneta – 9.837 (9,63 km²)
Lubawa – 9.417 (16,84 km²)
Lidzbark – 9.351 (5,70 km²)
Barczewo – 7779 (4,58 km²)
Olsztynek – 7.648 (7,69 km²)
Orzysz – 5.998 (8,16 km²)
Susz – 5.606 (6,67 km²)
Reszel – 5.411 (3,81 km²)
Ruciane-Nida – 5.013 (17,07 km²)
Korsze – 4.724 (4,03 km²)
Górowo Iławeckie – 4.844 (3,32 km²)
Biała Piska – 4.027 (3,24 km²)
Mikołajki – 3.851 (8,85 km²)
Jeziorany – 3.441 (3,41 km²)
Ryn – 3.139 (4,09 km²)
Tolkmicko – 2.725 (2,28 km²)
Miłakowo – 2.685 (8,68 km²)
Bisztynek – 2.552 (2,16 km²)
Pasym – 2.552 (15,18 km²)
Frombork – 2.528 (7,59 km²)
Miłomłyn – 2.348 (12,40 km²)
Kisielice – 2.222 (3,37 km²)
Sępopol – 2.201 (4,63 km²)
Zalewo – 2.108 (8,22 km²)
Pieniężno – 2.095 (3,83 km²)
Młynary – 1.844 (2,76 km²)

Zapoznaj się również z: Miasta w Polsce (statystyki).

Administracja i polityka

Siedziba urzędu marszałkowskiego

Samorząd

Organem stanowiącym i kontrolnym jest Sejmik Województwa Warmińsko-Mazurskiego, składający się z 30 radnych. Siedzibą sejmiku województwa jest Olsztyn.

Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) - grupa ludów tureckich wschodniej Europy i centralnej Azji. Nazwa Tatar pochodzi prawdopodobnie od słowa Tartar - mitologicznego piekła. Ludziom w napadniętej Europie Wschodniej (XIII wiek) stepowi wojownicy wydawali się przybyszami z piekieł. Nazwa się przyjęła i od słowa Tartarzy (przybysze z piekieł) powstała obecna nazwa Tatarzy.
Lidzbark Warmiński (niem. Heilsberg, prus. Lēcbargs) – miasto i gmina w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie lidzbarskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego. Aktualnie stolica powiatu, gminy miejskiej i gminy wiejskiej.

Sejmik wybiera organ wykonawczy województwa, którym jest zarząd województwa, składający się z 5 członków z przewodniczącym mu marszałkiem. Zarząd Województwa Warmińsko-Mazurskiego tworzą następujące osoby: Jacek Protas (marszałek), Urszula Pasławska, Jarosław Słoma, Anna Wasilewska i Witold Wróblewski.

Administracja rządowa

Warmińsko-Mazurski Urząd Wojewódzki w Olsztynie

Organem administracji rządowej jest Wojewoda Warmińsko-Mazurski, wyznaczany przez Prezesa Rady Ministrów. Siedzibą wojewody jest Olsztyn przy alei Marszałka J. Piłsudskiego 7/9, gdzie znajduje się Warmińsko-Mazurski Urząd Wojewódzki w Olsztynie. W ramach urzędu działają także 2 delegatury: w Elblągu i Ełku. Obecnie wojewodą jest Marian Podziewski, a wicewojewodą Jan Maścianica.

Litwa Mniejsza (lit. Mažoji Lietuva, zwana też Małą Litwą lub Pruską Litwą) – jeden z 5 regionów etnograficznych dzisiejszej Litwy, leżący na terenie historycznych Prus. Obejmuje obszar dawnego okręgu Kłajpedy na terenie Litwy, reszta regionu znajduje się w obwodzie kaliningradzkim i fragmentarycznie na terytorium Polski.
Chyżne (węg. Chizsne, słow. Chyžné) – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie nowotarskim, w gminie Jabłonka. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego. Miejscowość położona jest w regionie geograficznym Kotlina Orawska i historyczno-etnograficznym Orawa.

Struktury wyznaniowe

Osobny artykuł: Struktury wyznaniowe w województwie warmińsko-mazurskim.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)