Warszawska Brygada Pancerno-Motorowa

Warszawska Brygada Pancerno-Motorowa (WBPM, WBPanc.-Mot.) — wielka jednostka pancerno-motorowa Wojska Polskiego II RP.

Formowanie

Pod koniec maja 1939 Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, marszałek Edward Śmigły-Rydz podjął decyzję o organizacji drugiej brygady pancerno-motorowej 26 maja 1939 Ministerstwo Spraw Wojskowych wydało zarządzenie o przeszkoleniu motorowym oficerów i szeregowych 1 Pułku Strzelców Konnych z Garwolina .

1 Pułk Artylerii Przeciwlotniczej im. Marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego – oddział artylerii przeciwlotniczej Wojska Polskiego II RP, stacjonujący w garnizonie Warszawa.

Generalny Inspektorat Sił Zbrojnych (GISZ) – organ pracy Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych, powołany dekretem Prezydenta RP Ignacego Mościckiego z dnia 6 sierpnia 1926 "O sprawowaniu dowództwa nad siłami zbrojnymi w czasie pokoju i ustanowieniu Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych".

W sobotę 10 czerwca 1939, w Warszawie, gen. dyw. Tadeusz Kasprzycki zaproponował dowódcy piechoty dywizyjnej 2 Dywizji Piechoty Legionów, płk dypl. Stefanowi Roweckiemu objęcie dowództwa nad brygadą pancerno-motorową, którą ma zostać zorganizowana do 15 sierpnia, na wzór 10 Brygady Kawalerii. W poniedziałek 12 czerwca pułkownik Rowecki przyjął propozycję ministra spraw wojskowych . Kolejne trzy dni pułkownik Rowecki spędził w Rzeszowie i Łańcucie, obserwując ćwiczenie pokazowe 10 BK dla gen. Louisa Faury, studiując organizację brygady i omawiając jej organizację z płk dypl. Stanisławem Maczkiem. Po powrocie do Warszawy, w sobotę 17 czerwca, pułkownik Rowecki przedstawił gen. bryg. Bronisławowi Regulskiemu propozycje zmian w organizacji nowej brygady, w tym uzupełnienie jej składu o drugi pułk kawalerii. W odpowiedzi gen. Regulski oświadczył, że marszałek Śmigły-Rydz nie wyraził zgody na motoryzację kolejnego pułku kawalerii. W poniedziałek 19 czerwca ustalona została nazwa wielkiej jednostki - Warszawska Brygada Pancerno-Motorowa oraz wydany rozkaz o utworzeniu jej dowództwa z siedzibą w Warszawie. Na drugi dzień wydana została oficjalna nominacja pułkownika Roweckiego na dowódcę brygady i rozkaz w sprawie wyposażenia jej w sprzęt pancerny i motorowy. W kolejnych dniach ukazywały się rozkazy dotyczące organizacji poszczególnych pododdziałów WBPM:

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Bitwa pod Tomaszowem Lubelskim – w istocie dwie bitwy. Pierwsza miała miejsce w dniach 17-20 września 1939 roku, druga trwała od 22 do 27 września 1939 roku. Była to druga po bitwie nad Bzurą największa batalia kampanii wrześniowej. W pierwszej bitwie udział brały zjednoczone Armie "Kraków" i "Lublin" pod dowództwem gen. Tadeusza Piskora. W drugiej walczyły wojska Frontu Północnego utworzone z Armii "Modlin" generała Emila Przedrzymirskiego, dowodzone przez Stefana Dęba-Biernackiego. W pierwszej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim brało udział największe polskie zgrupowanie pancerne ok 80 wozów bojowych, w tym 22 czołgi typu 7 TP.

24 czerwca - zarządzenie administracyjno-gospodarcze Biura Administracji Armii (BAA),

24 czerwca - rozkaz o utworzeniu szwadronu łączności w Warszawie,

25 czerwca - rozkaz o utworzeniu dywizjonu artylerii motorowej w 1 Pułku Artylerii Motorowej w Stryju,

10 ? 11 lipca - rozkaz o utworzeniu pułku strzelców pieszych w Rembertowie, na bazie batalionu manewrowego (3 Batalion Strzelców) Centrum Wyszkolenia Piechoty,

22 lipca - rozkaz o utworzeniu plutonu regulacji ruchu w Warszawie,

22 lipca - zarządzenie BAA o wyposażeniu szwadronu łączności w jedną radiostację N1/S, trzy radiostacje RDK/S, trzy łącznice polowe i sześć zestawów patroli telefonicznych,

22 lipca - rozkaz w sprawie zmiany kierunku szkolenia w 1 psk,

24 lipca zarządzenie BAA o uzbrojeniu dywizjonu artylerii motorowej w cztery 75 mm armaty i cztery 100 mm haubice,

25 lipca - rozkaz o utworzeniu dywizjonu rozpoznawczego w Garwolinie,

27 lipca - rozkaz o wcieleniu 1 psk z dniem 1 sierpnia w skład WBPanc.-Mot.,

28 lipca - rozkaz o motoryzacji i reorganizacji 1 psk.

Kierując się potrzebą zachowania w tajemnicy faktu formowania brygady ogólny rozkaz organizacyjny wydany został dopiero 14 sierpnia. Rozkaz stanowił, że WBPM jest jednostką organizacyjną wojska całkowicie zmotoryzowaną, podporządkowaną dowódcy Broni Pancernych, a ponadto ustalał jej skład i stałą dyslokację:

Kwatermistrz (ang. Quartermaster) – oficer dowództwa (sztabu), który dowodzi w polu (w czasie wojny) z ramienia dowódcy (szefa sztabu) kwatermistrzostwem (tyłami), kieruje działalnością podległych mu szefów służb w zakresie zaopatrzenia i obsługi wojsk, organizuje dowóz i ewakuację, a na wyższych szczeblach - komunikację na obszarze tyłów oraz jest odpowiedzialny za organizację tyłów (etapów); w czasie pokoju kieruje gospodarką jednostki wojskowej będącej oddziałem gospodarczym (na wyższych szczeblach powierzonymi mu działami gospodarki) i prowadzi szkolenie podległych mu kadr. Aktualnie w Siłach Zbrojnych RP pojęcia kwatermistrz – kwatermistrzostwo, zastąpione zostały pojęciami: szef logistyki – logistyka. Funkcja kwatermistrza znana jest także w straży pożarnej, skautingu i harcerstwie.

Stanisław Łętowski ps. "Mechanik" (ur. 27 listopada 1908 w majątku Wiszniówka, w powiecie i guberni mińskiej, zm. 10 września 1958 w Bydgoszczy) – pułkownik Wojska Polskiego. Uczestnik wojny obronnej 1939, oficer Armii Krajowej. W trakcie powstania warszawsiego w 1944, dowódca a następnie zastępca dowódcy "Podobwodu Śródmieście Południe".

Dowództwo Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej z plutonem Kwatery Głównej w Warszawie,

pluton regulacji ruchu w Warszawie,

szwadron łączności w Warszawie,

dywizjon rozpoznawczy z organicznym szwadronem czołgów rozpoznawczych w Warszawie,

batalion przeciwpancerny w Rembertowie,

pułk strzelców pieszych z organicznym plutonem czołgów rozpoznawczych w Rembertowie,

1 Pułk Strzelców Konnych z organicznym plutonem czołgów rozpoznawczych w Garwolinie,

dywizjon artylerii motorowej w Warszawie (przejściowe zakwaterowanie w Górze Kalwarii),

batalion saperów w Puławach, w składzie 2 Pułku Saperów,

batalion czołgów, organizowany i podporządkowywany brygadzie na czas ćwiczeń lub na specjalne zarządzenie,

pododdziały przydzielane do współpracy zależnie od potrzeb na czas ćwiczeń oraz na specjalne zarządzenia:

1 Pułk Strzelców Konnych (1 psk) – oddział kawalerii Armii Polskiej we Francji (1919), Wojska Polskiego II RP (1919-1939) i Armii Krrajowej (1940-1944).

Rzeszów (łac. Resovia, czes. Řešov, jid. רײַשע, ros. Жешув, ukr. Ряшiв, niem. Reichshof) – miasto w południowo-wschodniej Polsce, stolica województwa podkarpackiego oraz diecezji rzeszowskiej. Rzeszów stanowi powiat grodzki, a także jest siedzibą ziemskiego powiatu rzeszowskiego.

bateria artylerii przeciwlotniczej z 1 Pułku Artylerii Przeciwlotniczej,

pluton lotnictwa towarzyszącego z 1 Pułku Lotniczego.

Ponadto rozkaz określał zakończenie organizacji brygady do 20 sierpnia z wyjątkiem damot.

Działania bojowe

W dniu 1 września 1939 roku brygada wyszła z garnizonów i skoncentrowała się w rejonie Garwolina, gdzie przebywała do dnia 3 września, będąc w dyspozycji Naczelnego Wodza. W tym dniu otrzymała rozkaz zorganizowania obrony na Wiśle na odcinku od Dęblina do Solca. W dniu 4 września 1939 roku weszła w skład nowo utworzonej Armii "Lublin" (dowódca – gen. Tadeusz Piskor). 6 września do brygady dołączył 2 damot.

Dowództwo – zespół ludzi, wraz z dowódcą, zajmujących się kierowaniem formacją wojskową lub zespołem ludzi. Najczęściej stosowane w terminologii wojskowej, rzadziej w terminologii cywilnej.

Bronisław Regulski, herbu Rawicz (ur. 10 marca 1886 w Warszawie, zm. 24 września 1961 w Londynie) – generał dywizji Wojska Polskiego, odznaczony Orderem Virtuti Militari.

W dniu 10 września do linii Wisły na odcinku bronionym przez brygadę docierają oddziały niemieckie z 14 i 4 Dywizji Piechoty. W dniu 13 września brygada siłami 1 Pułku Strzelców Konnych wraz z kompanią czołgów lekkich wykonała natarcie w kierunku Annopola na siły niemieckie, które przekroczyły Wisłę w tym rejonie. Niemcy wycofali się w kierunku Wisły. Natarcie to, pomimo powodzenia, zostało zatrzymane rozkazem dowódcy brygady. Rozpoczęła ona odwrót w ogólnym kierunku na Lwów wraz z całą Armią "Lublin".

Edward Śmigły-Rydz, też: Edward Rydz, Edward Rydz-Śmigły, ps. Śmigły, Tarłowski, Adam Zawisza (ur. 11 marca 1886 w Brzeżanach, zm. 2 grudnia 1941 w Warszawie) – polski wojskowy i polityk, Marszałek Polski, Generalny Inspektor Sił Zbrojnych, Naczelny Wódz w wojnie obronnej 1939 roku, formalnie przez 17 dni następca prezydenta RP na wypadek opróżnienia się urzędu przed zawarciem pokoju.

Związek taktyczny (do 1945 używano także określenia wielka jednostka) – jednostka organizacyjna wojska przeznaczona do prowadzenia wspólnych działań bojowych. Związki taktyczne występują zazwyczaj we wszystkich rodzajach sił zbrojnych. Wyróżnia się wśród nich:

W dniu 16 września brygada wspólnie z innymi jednostkami Armii „Lublin” i częścią Armii "Kraków" została okrążona na zachód od Tomaszowa Lubelskiego. W nocy z 16 na 17 września 1939 r. przechodziła przez Krasnobród w kierunku miejscowości Zielone aby wejść do drugiej bitwy pod Tomaszowem Lubelskim.

Tomaszów Lubelski to miasto i gmina w województwie lubelskim, w powiecie tomaszowskim przy granicy z Ukrainą. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa zamojskiego. Leży na Roztoczu Środkowym, nad Sołokiją.

Konstanty Kułagowski ps. Rabin, Rareż (ur. 10 marca 1898 w Chmielniku, zm. 23 czerwca 1977 Łódź) – podpułkownik kawalerii Wojska Polskiego i Armii Krajowej.

W dniu 20 września 1939 roku dowódca brygady wobec braku możliwości dalszej walki wydał polecenie zniszczenia sprzętu ciężkiego i przebijania się na własną rękę - był to koniec istnienia brygady.

Organizacja wojenna i obsada personalna

Stefan Rowecki, dowódca Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej

Dowództwo

dowódca – płk dypl. piech. Stefan Rowecki

zastępca dowódcy - wakat

dowódca saperów – mjr Wincenty Krzywiec

szef służby sprawiedliwości - NN

sztab

Stanisław Władysław Maczek (ur. 31 marca 1892 w Szczercu, zm. 11 grudnia 1994 w Edynburgu) – generał broni Wojska Polskiego, honorowy obywatel Holandii.

Tadeusz Ludwik Piskor (ur. 1 lutego 1889 w Borze k. Ostrowca Świętokrzyskiego, zm. 22 marca 1951 w Londynie) – polski dowódca wojskowy, generał dywizji Wojska Polskiego, dowódca Armii Lublin, szef Sztabu Generalnego WP (1926–1928).

szef sztabu – ppłk dypl. kaw. Franciszek Stachowicz

zastępca szefa sztabu - kpt. dypl. piech. Józef Szyrmer

I oficer operacyjny - kpt. dypl. Marian Kowalczyk

II oficer operacyjny - kpt. dypl. art. Mieczysław Szczawiński

dowódca łączności – kpt. dypl. Zenon Starkiewicz

dowódca plutonu regulacji ruchu – por. Stanisław Tatur

kwatermistrz – mjr dypl. Tadeusz Kuźmiński

Oficer techniczny – mjr Antoni Popławski

oficer intendentury – kpt. Marian Wroński

naczelny lekarz – mjr lek. dr Tadeusz Gadomski

dowódca plutonu sanitarnego – kpt. lek. dr Jan Hauslinger

dowódca plutonu żandarmerii – por. Zygmunt Żytomirski

dowódca Szwadronu sztabowego – ppor. Stefan Stasiak

komendant Kwatery Głównej – rtm. Witold Bourdon

1 Pułk Strzelców Konnych

Ministerstwo Spraw Wojskowych (M.S.Wojsk. ) – naczelny organ administracji państwowej powołany do kierowania i administrowania siłami zbrojnymi II RP w czasie pokoju i przygotowania ich do działań na wypadek wojny, w latach 1918-1942.

Puławy (jid. פּילעװ, Pilew) – miasto powiatowe w zachodniej części województwa lubelskiego w pobliżu granicy województwa mazowieckiego, położone nad Wisłą, na skraju Małopolskiego Przełomu Wisły. Główny ośrodek Puławszczyzny oraz ośrodek przemysłowy (przemysł chemiczny, budowlany, farmaceutyczny, itp.), naukowy (5 instytutów naukowo-badawczych, szkolnictwo wyższe), turystyczno-kulturalny: będące częścią trójkąta turystycznego Puławy - Kazimierz Dolny - Nałęczów [1], ponadto ośrodek: muzealnictwa (pierwsze muzeum na Ziemiach Polskich, a zarazem najstarsze muzeum w Europie Środkowej), węzeł komunikacyjny (port rzeczny, 2 przeprawy mostowe, główne szlaki komunikacji drogowej i kolejowej, w przyszłości cywilny port lotniczy w pobliskim Dęblinie, itp.).

Dowódca pułku – ppłk dypl. Stanisław Lewicki

I Zastępca dowódcy pułku – mjr Włodzimierz Białobłocki

II Zastępca dowódcy pułku – mjr Jan Olpiński

Dowódca szwadronu rozpoznawczego – rtm. Jan Mossakowski

Dowódca 1 szwadronu liniowego – por. Jan Koszutski

Dowódca 2 szwadronu liniowego – rtm. Jarosław Malinowski

Dowódca 3 szwadronu liniowego – por. Edward Schoeneich

Dowódca 4 szwadronu liniowego – rtm. Edmund Grunwald

Dowódca szwadronu ckm i broni ciężkiej – rtm. Andrzej Zawisza

Dowódca szwadronu zapasowego – rtm. Aleksander Saryusz -Wolski

1 Pułk Strzelców Pieszych

Warszawa (miasto stołeczne Warszawa) (wymowa ?/i) – stolica i największe miasto Polski, położone w środkowo-wschodniej części kraju, na Mazowszu nad Wisłą.

Tadeusz Adam Kasprzycki (ur. 16 stycznia 1891 w Warszawie, zm. 4 grudnia 1978 w Montrealu) – generał dywizji Wojska Polskiego, Minister Spraw Wojskowych w latach 1935-1939.

Dowódca pułku – ppłk dypl. Zenon Wzacny

I Zastępca dowódcy pułku – ppłk Otton Włodzimierz Zieliński

II Zastępca dowódcy pułku – mjr Włodzimierz Latawiec

Dowódca kompanii rozpoznawczej – kpt. Józef Horodyski

Dowódca 1 kompanii – kpt. Roman Kania

Dowódca 2 kompanii – por. Antoni Smoczkiewicz

Dowódca 3 kompanii – por. Marian Woźniak

Dowódca 4 kompanii – por. Ludwik Drąg

Dowódca kompanii ckm i broni ciężkiej – kpt. Józef Chlipała

Dywizjon Rozpoznawczy

Józef Henryk Szyrmer vel Józef Henryk Schirmer (ur. 17 stycznia 1907 w Jeziorku koło Łomży, zm. 1 grudnia 1985) – kapitan dyplomowany piechoty Wojska Polskiego, działacz polityczny, przewodniczący Stronnictwa Pracy na Warmii i Mazurach (1946–1950).

Louis Faury (ur. 1874 we Fruges, zm. 1947 w Paryżu) – francuski wojskowy, generał francuskich sił zbrojnych; od 1936 generał dywizji (général de la Division), wykładowca taktyki ogólnej, historyk wojskowości i wojen, pisarz, biograf, przez kilkanaście lat swojej kariery związany z Polską jako szkoleniowiec, wykładowca i dowódca w strukturach Wojska Polskiego.

Dowódca dywizjonu – mjr Konstanty Kułagowski

Zastępca dowódcy i kwatermistrz – rtm. Bronisław Kochański

Dowódca szwadronu liniowego – rtm. Leon Podrez

Dowódca szwadronu czołgów rozpoznawczych TKS – kpt. Antoni Czechowicz

2 Dywizjon Artylerii Motorowej

Dowódca dywizjonu – mjr Franciszek Rafacz

Kwatermistrz – kpt. Stanisław Bobola

Dowódca 1 baterii haubic 100 mm – kpt. Jan Sołtyski

Dowódca 2 baterii dział 75 mm – kpt. Aleksander Jadas

Dywizjon Przeciwpancerny

1 Pułk Lotniczy (1 plot.) – oddział lotnictwa Wojska Polskiego II RP w latach 1921-1939. Pułk stacjonował w Warszawie, a święto pułkowe obchodzono w dniu 19 maja (dzień utworzenia pułku).

Dowództwo Broni Pancernych Ministerstwa Spraw Wojskowych (D-two Br. Panc. M.S.Wojsk. ) - organ pracy II wiceministra spraw wojskowych (od lipca 1931 - I wiceministra) właściwy w sprawach broni pancernch Wojska Polskiego II RP.

Dowódca dywizjonu – mjr Michał Bilik

Kwatermistrz – kpt. Władysław Tijan

Dowódca 1 kompanii – kpt. Jan Wołyniak

Dowódca 2 kompanii – kpt. Marian Mytkiewicz

Batalion Motorowy Saperów

Dowódca batalionu – mjr Adam Golcz

Zastępca dowódcy batalionu – kpt. dypl. Bolesław Barański

Dowódca 1 kompanii zaporowej – kpt. Jerzy Wolański

Dowódca 2 kompanii przeprawowej – kpt. Stanisław Rozen-Jaxa

11 Kompania Czołgów Rozpoznawczych

Dowódca - kpt. Stanisław Łętowski

12 Kompania Czołgów Lekkich

Dowódca piechoty dywizyjnej (dowódca PD) – oficer dowodzący piechotą wchodzącą w skład wielkiej jednostki Wojska Polskiego II RP, popularnie zwany "Pedekiem".

Marszałek – stopień wojskowy; w wielu krajach najwyższy stopień, nadawany dowódcom za wybitne osiągnięcia wojenne. W kilku państwach ustępuje stopniowi generalissimusa.

Dowódca kompanii – kpt. Czesław Blok

Bateria Artylerii Przeciwlotniczej Motorowa

Dowódca – kpt. Karol Jakóbiec

Szwadron Łączności

Dowódca szwadronu – por. Władysław Mancewicz

Osobny artykuł: Organizacja wojenna Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej.

Przypisy

Piotr Zarzycki, Plan mobilizacyjny "W" (...), s. 264 - zał. nr 5 Formowanie Warszawskiej BPM opracowany na podstawie Sprawozdania Dowództwa Broni Pancernych o stanie wojsk pancernych w dniu 1 lipca 1939 roku.
Eugeniusz Kozłowski, Wojsko Polskie 1936-1939 (...), s. 173. Wacław Zaleski, W Warszawskiej Brygadzie (...) s. 16 wymienia datę 6 czerwca 1939, która jest datą otrzymania przez 1 psk rozkazu M.S.Wojsk. z 26 maja 1939.
Stefan Rowecki, Wspomnienia (...) s. 110.

Bibliografia

Stefan Rowecki, Wspomnienia i notatki autobiograficzne (1906-1939), wybór tekstów Andrzej Krzysztof Kunert, Józef Szyrmer, Spółdzielnia Wydawnicza "Czytelnik", Warszawa 1988, ISBN 83-07-01547-2

Wacław Zaleski, W Warszawskiej Brygadzie Pancerno-Motorowej 1939, Wydawnictwo MON, Warszawa 1988

A. Jońca, R. Szubiński, J. Tarczyński, Pojazdy Wojska Polskiego 1939, Wydawnictwo Komunikacji i Łączności, Warszawa 1990

Tadeusz Jurga, Obrona Polski 1939, Instytut Wydawnictw PAX, Warszawa 1990

Rajmund Szubański, Polska broń pancerna 1939, Wydawnictwo MON, Warszawa 1989, wyd. II poprawione i uzupełnione, ISBN 83-11-07660-X

Piotr Zarzycki, Plan mobilizacyjny "W", Wykaz oddziałów mobilizowanych na wypadek wojny, Oficyna Wydawnicza "Ajaks" i Zarząd XII Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Pruszków 1995, ISBN 83-85621-87-3

Eugeniusz Kozłowski, Wojsko Polskie 1936-1939. Próby modernizacji i rozbudowy, Wydawnictwo MON, Warszawa 1964, wyd. I