Wellington - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy stolicy Nowej Zelandii. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Na mapach: 41°17′20″S 174°46′38″E / -41.28889, 174.77722

Wellington (maor. Te Whanga-nui-a-Tara) – stolica Nowej Zelandii, trzecie pod względem wielkości i liczby ludności miasto w tym państwie (po Auckland i Christchurch), najgęściej zaludniona stolica w Oceanii i najbardziej wysunięta na południe stolica na świecie. Znajduje się na terenie regionu Wellington, na Wyspie Północnej, w pobliżu geograficznego środka Nowej Zelandii.

Richard Taylor - nowozelandzki filmowiec urodzony w Wellington, dyrektor firmy Weta Workshop, zajmującej się dodawaniem efektów specjalnych do filmów. Przyjaciel Petera Jacksona.
Chińska Republika Ludowa (skr. ChRL; chiń. trad. 中華人民共和國, uproszcz. 中华人民共和国; pinyin: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó; posłuchaj po chińsku ?/i; pop. Chiny, trad. 中國,uproszcz. 中国, pinyin: Zhōngguó) – państwo w Azji wschodniej, obejmujące historyczne Chiny (bez Tajwanu) oraz Tybet i inne ziemie w Azji Środkowej zamieszkane w sumie przez 56 grup etnicznych. Chiny to najludniejsze państwo świata o populacji przekraczającej 1,3 mld osób. Pod względem powierzchni jest 4. na świecie, a pod względem wielkości gospodarki (PKB nominalny) – 3. (w 2007 r., po USA, i Japonii lub też 2. (PKB realny) po USA. Prawdopodobnie w 2010 roku Chiny staną się największą gospodarką na świecie po USA.

Ma rozbudowany system przedmieść, na który składa się ponad 60 dzielnic o ogólnej liczbie 192 800 mieszkańców. W dzielnicy Miramar znajduje się centrum przemysłu filmowego, miejsce produkcji hitu kinowego "Władca Pierścieni". W Wellington znajduje się filia największego uniwersytetu w Nowej Zelandii – Massey University.

Somerset (IPA /ˈsʌmɚˌsɛt/) – hrabstwo niemetropolitarne w południowo-zachodniej Anglii, składające się z pięciu dystryktów, a jako hrabstwo ceremonialne obejmujące dodatkowo dwie jednolite jednostki administracyjne. Ośrodkiem administracyjnym jest Taunton.
Art déco – styl w sztuce: architekturze, malarstwie, grafice oraz w architekturze wnętrz, rozpowszechniony w latach 1919–1939. Nazwa wywodzi się od francuskiego art – sztuka i décoratif – dekoracyjny, w rozumieniu jakie język polski łączy z urządzaniem wnętrz (czyli "dekorowaniem"); termin décoratif nie oznacza w tym wypadku "zdobienia".

Obszar miasta obejmuje zarówno tereny nizinne, jak i górzyste pomiędzy dwiema cieśninami – Porirua Basin i Hutt Valley (w pobliżu Wellington znajduje się także Cieśnina Cooka oddzielająca Wyspę Północną od Południowej). Miasto i przyległe tereny wiejskie są administrowane przez cztery niezależne urzędy administracyjne. Region Wellington jest obszarem daleko rozleglejszym. Rozciąga się od półwyspu Kapiti poprzez Wairarapa aż do podnóża gór Rimutaka. Zamieszkuje go ok. 473 700 mieszkańców.

The Rolling Stones – jeden z najpopularniejszych zespołów muzyki rockowej drugiej połowy XX wieku, którego twórczość wywarła znaczny wpływ na kulturę masową i przemysł muzyczny w ostatnich czterdziestu latach.
Szerokość geograficzna (ang. latitude, symbol φ) - jedna ze współrzędnych geograficznych, kąt pomiędzy lokalną osią pionu a płaszczyzną równika. Wartości szerokości geograficznej rozciągają się między 0° na równiku i 90° na biegunach. Szerokość geograficzna może być północna (N; zobacz: półkula północna) lub południowa (S; zobacz: półkula południowa).

Nazwa

Nazwa miasta upamiętnia Arthura Wellesleya, zwycięzcę Bitwy pod Waterloo i pochodzi od jego tytułu – pierwszego księcia Wellington. Tytuł dotyczy zaś angielskiego miasta Wellington usytuowanego w brytyjskim hrabstwie Somerset.

W języku maoryskim Wellington nazywany jest trojako. Nazwa Te Whanga-nui-a-Tara odwołuje się do Portu morskiego w Wellington i oznacza dosłownie "Wielki port Tara". Druga nazwa – Pōneke to skrót od zwrotu Port Nick i oznacza maoryskie miejsce kultu (z ang. marae). Nawiązuje do niej również nazwa maoryskiego obchodu zwanego Ngāti Pōneke. Ostatnia nazwa to Te Upoko-o-te-Ika-a-Māui, oznaczająca dosłownie „Król ryb Māui” (ang. The Head of the Fish of Māui; maor. Te Upoko-o-te-Ika). Ta ostatnia nazwa jest powszechnie używana w celu określenia południowego wybrzeża Wyspy Północnej (związane jest to z legendą o maoryskim bożku Māui, który podobno zwykł łowić ryby na wybrzeżu wyspy).

Wellington Urban Motorway - główna droga wjazdowa i wyjazdowa ze stolicy Nowej Zelandii, Wellington, jest częścią New Zealand State Highway 1. Ma 7 km długości i od trzech do sześciu pasów jezdni. Wyprowadza ruch z Ngauranga Interchange do dzielnicy biznesowej miasta (ang. CBD).
Central Pulse (Suzuki Pulse) - jeden z dziesięciu zespołów występujących w lidze netballa ANZ Championship. Zespół został założony wraz z powstaniem ligi w 2007 w Wellington (jako zastępstwo dla australijskich rozgrywek Commonwealth Bank Trophy i zasponsorowany przez Australia and New Zealand Banking Group). Zespół rozgrywa mecze w hali TSB Bank Arena w Wellington, niemniej w 2008 mecze domowe grane były również w Arena Manawatu w Palmerston North i Pettigrew Green Arena w Napier.

Miasto jest również nierzadko nazywane Portową Stolicą (ang. The Harbour Capital), Wellywood i, dziś już rzadziej, Wietrznym Miastem (ang. Windy City).

Określenie Wellywood miasto zaskarbiło sobie po premierze filmu "Władca Pierścieni:Drużyna Pierścienia" w Embassy Theatre oraz po zaprezentowaniu kolejnych dwóch części sagi. W dodatku zdjęcia do filmu robione były w pobliżu Wellington. Miasto ponadto zasłynęło z nakręcenia i wyprodukowania filmu King Kong (oba filmy reżyserii nowozelandzkiego reżysera Petera Jacksona. Nazwa Wellywood pochodzi od połączenia nazwa miast: Wellington i Hollywood, miasta uważanego za światową stolicę kina. Wytwórnie filmowe znajdują się na przedmieściach miasta, w dzielnicy zwanej Miramar.

Matiu/Somes - niemal dwudziestopięciohektarowa wyspa położona w północnej części Portu morskiego Wellington, największa z trzech wysp znajdujących się w tym porcie. Jest położona w odległości 3 km od Petone i rzeki Hutt oraz 5 km od wyspy Makaro/Ward.
Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Historia

Parlament nowozelandzki, znany jako 'The Beehive (ul pszczeli)

Budynek w którym niegdyś znajdowała się siedziba Sądu Najwyższego Nowej Zelandii

Wydział prawa Uniwersytetu Wiktorii, największy drewniany budynek na półkuli południowej

Odkrycie regionu Wellington

Za pierwszych mieszkańców obszarów zajmowanych współcześnie przez Wellington uznaje się polinezyjskie plemiona Kupe i Ngahue, które dotarły w pobliże obecnego Wellington pod koniec X wieku. W XI wieku n.e. do obecnych już plemion dołączył dwa kolejne: Tara i Tautoki. Na terenie obecnych przedmieść miasta pod koniec XII wieku osiedlili się, wywodzący z plemienia Tara, przedstawiciele ludu Whatonga. Od nazwy plemienia Tara pochodzi jedna z maoryskich nazw Wellington – 'Te Whanganui-a-Tara'.

Bitwa pod Waterloo miała miejsce 18 czerwca 1815 roku i była ostatnią bitwą Napoleona Bonaparte. Były cesarz Francuzów powrócił niespodziewanie z wygnania na Elbie i objął rządy na okres 100 dni. W krótkim czasie zebrał ponad 70-tysięczną armię, z którą ruszył w kierunku Brukseli, gdzie stały nierozwiązane jeszcze armie VI koalicji: angielska Wellingtona i pruska Blüchera. Po dwóch zwycięskich starciach 16 czerwca pod Quatre Bras i Ligny Napoleon stanął oko w oko z Wellingtonem pod Waterloo. Zwycięska początkowo bitwa po nadejściu armii Blüchera przemieniła się w klęskę, a armia francuska przestała istnieć. Napoleon musiał ponownie abdykować w dniu 22 czerwca.
Nowa Zelandia (ang. New Zealand, język maoryski Aotearoa – Kraj Długiej Białej Chmury) – państwo wyspiarskie, położone na południowo-zachodnim Pacyfiku i składające się z dwóch głównych wysp (Północnej i Południowej) oraz szeregu mniejszych wysp, w tym Wyspy Stewart i Wysp Chatham. Archipelag Nowej Zelandii jest najdalej na południe wysuniętą częścią Oceanii, na południowy wschód od Australii. Tradycyjna maoryska nazwa państwa, Aotearoa, jest najczęściej tłumaczona jako Kraj długiej białej chmury. W skład Nowej Zelandii (a dokładnie w skład Commonwealth realm Nowej Zelandii, czyli są to terytoria stowarzyszone lub zależne Nowej Zelandii, ale wchodzące wraz z nią w skład wspólnej domeny królewskiej tudzież królestwa stowarzyszeniowego, połączonego unią personalną ze Zjednoczonych Królestwem i innymi Commonwealth realms) wchodzą również Wyspy Cooka i Niue, które są samorządne, oraz Tokelau i Dependencja Rossa.

Rozwój osadnictwa

Osobny artykuł: New Zealand Company.

Zaawansowane osadnictwo rozpoczęło się od przybycia na wyspę statku Tory wraz z kilkudziesięcioma członkami New Zealand Company (organizacji zajmującej się kolonizacją Nowej Zelandii) 20 września 1839 roku. Następnych 150 osadników przybyło w okolice dzisiejszego Wellington 22 stycznia 1840 roku. Pierwsi osadnicy stworzyli osadę Petone (przez pewien czas zwaną Britannia) w pobliżu rzeki Hutt. Ekspansja osadnictwa była powolna, ograniczały ją górzyste tereny wewnątrz wyspy.

Flight Of The Conchords – komediowy duet muzyczny z Nowej Zelandii, w którego skład wchodzi Bret McKenzie i Jemaine Clement. Zespół okrzyknął się "czwartym pod względem popularności w Nowej Zelandii, opartym na grze gitarowej, digi-bongosowym acapella’owo-rapowo-funkowo-komediowo-folkowym duetem”.” Występy duetu Clement - McKenzie zdobyły popularność dzięki dowcipnym i błyskotliwym dialogom oraz umiejętnym parodiowaniu różnych gatunków muzycznych. Doświadczenia muzyków, ich utwory i humor stały się podstawą do stworzenia słuchowiska radiowego The BBC radio series: Flight of the Conchords, a następnie serialu komediowego Flight of the Conchords wyprodukowanego w Stanach Zjednoczonych przez stację telewizyjną HBO. Zespół jest laureatem Nagrody Grammy, a ich serial był wielokrotnie nominowany do Nagrody Emmy.
Sir Elton Hercules John (ur. ) – brytyjski piosenkarz, kompozytor i pianista początkowo związany z gatunkami rock and roll i rock psychodeliczny, później ewoluujący w kierunku muzyki środka, soft rocka, stał się w końcu gwiazdą współczesnej muzyki pop.

Stolica Nowej Zelandii

Stolicą Nowej Zelandii Wellington stał się w 1865 roku (wcześniejszą stolicą było Auckland, ustanowione stolicą przez Williama Hobsona w 1841 r.). Pierwsze obrady parlamentu nowozelandzkiego w Wellington miały miejsce 7 lipca 1862 roku (jeszcze w czasie, gdy stolicą formalnie był Auckland; sam fakt odbywania posiedzeń parlamentu w danym mieście nie dawał mu prymatu w państwie i tytułu stolicy). W listopadzie 1863 premier Alfred Domett wygłosił mowę przed parlamentem, w której wyraził wolę przeniesienia stolicy z Auckland do Wellington:

Cieśnina – zwężenie obszaru wodnego, łączące dwa akweny (oceany, morza lub jeziora), a rozdzielające dwa obszary lądowe. Szeroką cieśninę morską, zwłaszcza oddzielającą wyspę od kontynentu określa się mianem kanału morskiego. Obce statki mogą przekraczać wody cieśnin należące do państwa nadbrzeżnego w oparciu o prawo niezakłóconego tranzytu.
System kolei w Wellington posiada łącznie ponad 71 stacji rozlokowanych na 8 liniach, z czego dzisiaj czynnych jest 50 stacji na 4 liniach. Wszystkie linie kolejowe zbiegają się na stacji Wellington (ang. Wellington Railway Station). Wellington jest jedynym miastem w Nowej Zelandii posiadającym elektryczne pociągi pasażerskie.

W tym samym czasie istniało zagrożenie odłączenia się Południowej Wyspy od kolonii, gdyż odkryto tam znaczne złoża złota. Kilkunastu delegatów z Australii stwierdziło, że zmiana stolicy na Wellington jest korzystna dla kraju ze względu na przynoszący wielkie zyski port morski, a także ze względu na centralne położenie miasta. Pierwsze obrady parlamentu w Wellington jako stolicy Nowej Zelandii odbyły się 26 lipca 1865 roku. W mieście mieszkało wtedy 4900 ludzi. Wellington uzyskał prawa miejskie w 1886 r. Na zjeździe w Wellington w 1893 r. zdecydowano o nadaniu kobietom praw wyborczych, co uczyniło Nową Zelandię pierwszym krajem na świecie, który dopuścił do głosowania kobiety.

Autostrada (wł. autostrada, niem. Autobahn, fr.autoroute, ang. motorway, freeway) oznaczona symbolem A (wg Ustawy z dnia 21 marca 1985 – Ustawa o drogach publicznych, stan na 6 kwietnia 2005) – droga publiczna o ograniczonej dostępności, przeznaczona wyłącznie do ruchu pojazdów samochodowych, charakteryzująca się bezkolizyjnymi skrzyżowaniami oraz podzielona na pasy ruchu dla różnych szybkości i kierunków (co najmniej dwa w każdą stronę, oddzielone pasem zieleni lub barierami). Autostrada wyposażona jest w miejsca obsługi podróżnych, pojazdów i przesyłek, przeznaczone wyłącznie dla użytkowników drogi.
Hollywood – dzielnica miasta Los Angeles w Stanach Zjednoczonych i najważniejszy ośrodek amerykańskiej kinematografii. Słowo Hollywood jest używane jako skrótowa, popularna nazwa dla amerykańskiego przemysłu filmowo-telewizyjnego. Hollywood może pochodzić ze słów Holy i Wood (ang. Święty Las), lub holly (ang. ostrokrzew) i wood (ang. las).

XX wiek

Miasto nie ucierpiało poważnie w żadnej z wojen światowych. W II wojnie światowej Nowa Zelandia walczyła po stronie państw alianckich (z ramienia Wielkiej Brytanii). W Wellington nie zanotowano dużych strat z powodu niewygodnego dla państw osi położenia (najbliższym przeciwnikiem Nowej Zelandii była Japonia). Dwudziesty wiek zaowocował wprowadzeniem dwóch zasadniczych reform prawnych: reforma społeczna (lata 30.), zwiększająca zasiłki dla bezrobotnych oraz reforma ekonomiczna restrukturyzująca całą nowozelandzką gospodarkę (przełom lat 80. i 90.). Obie reformy były wzorowane na reformach przeprowadzanych w tym samym okresie w Wielkiej Brytanii.

Rugby – popularne określenie grupy sportów drużynowych o wspólnym pochodzeniu. W Polsce rugby zwykle jest utożsamiane z rugby union lub rugby 7, rzadziej z rugby league. Pozostałe sporty z tej grupy to futbol amerykański, futbol kanadyjski oraz futbol australijski.
Medycyna (. Medycyna weterynaryjna rozszerza zakres zainteresowań medycyny na stan zdrowia zwierząt. Za ojca medycyny uważa się Hipokratesa, a nowożytnej Paracelsusa. Ostatnio wprowadza się zasady medycyny opartej na faktach.

Znaczenie

Wellington jest centrum politycznym Nowej Zelandii, znajduje się tam miejscowy parlament oraz siedziby Ministerstw i Zarządów Departamentów.

Miasto jest centrum nowozelandzkiego przemysłu filmowego. W Wellington znajdują się siedziby takich instytucji kulturalnych jak:

Muzeum Narodowe Nowej Zelandii Te Papa Tongarewa

New Zealand Symphony Orchestra (Nowozelandzka Orkiestra Symfoniczna)

Royal New Zealand Ballet (Nowozelandzka Sekcja Baletowa)

Museum of Wellington City & Sea (Muzeum Miasta Wellington i morza)

Wellington plasuje się na dwunastym miejscu wśród miast świata pod względem jakości życia ludzkiego (według badania przeprowadzonego w 2007 roku przez firmę Mercer). Wśród miast anglojęzycznych Wellington zajmuje czwartą pozycję.

A-League – piłkarskie rozgrywki ligowe na najwyższym szczeblu w Australii, które są organizowane i zarządzane przez Football Federation Australia. Liga została założona w 2004, występuje w niej 10 drużyn australijskich oraz 1 drużyna z Nowej Zelandii. Głównym sponsorem ligi jest koncern Hyundai Motor Company stad oficjalna nazwa ligi to Hyundai A-League.
Film animowany – rodzaj filmu, który jest tworzony techniką zdjęć poklatkowych, rejestrujących na pojedynczych klatkach filmu kolejne fazy ruchu. Najczęściej są to fazy rysowane, stąd też film animowany określany jest zazwyczaj mianem filmu rysunkowego lub kreskówki.

Ponadto w Wellington znajduje się siedziba Sądu Najwyższego (ang. Supreme Court of New Zealand). Pierwotna siedziba Sądu Najwyższego została odnowiona i dzisiaj jest ponownie używana.

Government House, siedziba gubernatora z ramienia Wielkiej Brytanii, znajduje się w jednej z dzielnic Wellington, Newton, naprzeciwko Basin Reserve, narodowego stadionu do gry w rugby.

Herb Wellington

Osobny artykuł: Herb Wellington.

Parlament nowozelandzki zatwierdził Herb Wellington w 1878 r., jednak nigdy nie zrobiono tego oficjalnie. Herb przedstawia lwa, strusia i rybę walczących o tarczę. Złoty krzyż i pięć srebrnych kropek pochodzi z herbu rodu Wellesley (ku pamięci Arthura Wellesleya). Od czasu, gdy Wellington jest stolicą Nowej Zelandii, herb zawiera również symbole narodowe: statek, sukmanę oraz róg. Zwierzęta widoczne w herbie to brytyjski lew i wymarły ptak moa. Na znak, że Wellington jest najważniejszym miastem Nowej Zelandii, na herbie widnieje delfin (symbol morza) i korona (symbol przodownictwa na lądzie).

City Gallery Wellington – galeria sztuki usytuowana w centrum Wellington. Otwarta w latach 80. XX wieku w innym budynku niż obecnie. Do budynku, w którym galeria mieści się obecnie, zbudowanego w stylu Art Deco, przeniesiono muzeum w 1993 roku. Fasada galerii została przyozdobiona dekoracją o nazwie "Fault" autorstwa Billa Culberta i Ralpha Hotere (zainstalowana w 1994).
Trzęsienie ziemi – gwałtowne rozładowanie naprężeń, nagromadzonych w skorupie ziemskiej w wyniku przejściowego zablokowania ruchu warstw skalnych, poruszających się wzdłuż linii uskok Uwalniająca się przy tym energia w około 20% rozchodzi się w postaci fal sejsmicznych, z których część dociera na powierzchnię Ziemi w postaci niszczących fal powierzchniowych.

Położenie, geografia

Przedmieścia Wellington

Zdjęcie satelitarne okolic Wellington: (1) Wellington; (2) Lower Hutt; (3) Upper Hutt; (4) Porirua.

Wellington położony jest na najbardziej wysuniętym na południe wybrzeżu Wyspy Północnej w Cieśninie Cooka, która oddziela wyspy: Północną i Południową Nowej Zelandii. W bezchmurne dni widoczny jest łańcuch górski Kaikoura z Wyspy Południowej. Na północy miasta znajduje się piaszczysta plaża. Na wschodzie rozciągają się pasma gór Rimutaka, które oddzielają Wellington od pasma rozległych równin Wairarapa, słynących ze swoich rozległych winnic.

Miasta partnerskie to forma partnerstwa między miastami w różnych krajach, która ma na celu wymianę kulturalną, gospodarczą i informacyjną. W Europie formę tę powszechnie określa się terminami: miasta bliźniacze, miasta przyjacielskie (miasta zaprzyjaźnione) lub miasta partnerskie. Poza Europą (szczególnie w krajach anglosaskich) współpracę między miastami określa się pojęciem miasta siostrzane (ang.: Sister City; l. mn.: Sister Cities) lub bliźniacze (ang.: Twin Towns albo Twinning Towns); w krajach socjalistycznych - miasta braterskie.
Kingsley Baird – artysta nowozelandzki, mieszkający w Wellington. Jego głównym dziełem jest Grób nieznanego żołnierza w Wellington (ang. Tomb of the Unknown Warrior) znajdujący się w National War Memorial of New Zealand. Ponadto jest architektem jest Te Korowai Rangimarie – Cloak of Peace ulokowany w Nagasaki Peace Park.

Wellington leżąc na szerokości geograficznej 41°S jest najbardziej na południe wysuniętą stolicą świata. Region Wellington jest najbardziej zaludnionym regionem w Nowej Zelandii pomimo niewielkiej przestrzeni przeznaczonej pod budowę miejsc zamieszkania (usytuowanej pomiędzy portem a terenami górzystymi). W rejonie miasta Wellington niewiele jest przestrzeni do zagospodarowania, co spowodowało powstanie w przeszłości grupy niewielkich miasteczek w sąsiedztwie. Ponieważ miasto położone jest pomiędzy 40°S a 50°S (tzw. ryczące czterdziestki) – jest narażone na ciągłe i uciążliwe wiatry. Z tego też powodu znane jest wśród mieszkańców jako „Wietrzny Wellington” (ang. "Windy Wellington").

Rimutaka (czasami Rimutakas) - pasmo górskie w Nowej Zelandii na Wyspie Południowej. Położone jest pomiędzy przylądkiem East Cape a Wellington, w północnej części wyspy. Pasmo ma długość 55 kilometrów. Najwyższym szczytem jest Mount Matthews 940m n.p.m..
Koń pełnej krwi angielskiej – jedna z podstawowych ras koni gorącokrwistych pochodząca z Anglii. Potocznie nazywany "folblutem" (z niem. voll - pełny, Blut - krew). Obecnie są to najszybsze konie na świecie, a rasa rozpowszechniła się na całym globie, wywierając wielki wpływ na niemlaże wszystkie rasy obecnie hodowanych koni sportowych. Konie te hodowane są głównie w Anglii, Irlandii, USA, Japonii i Francji. Często stosowane oznaczenie rasy: "xx". Napisy na tabliczkach imienia są czerwone.

Miejscem pracy dla wielu mieszkańców Wellington jest dzielnica biznesowa (ang. „central business district (CBD)”), gdzie zatrudnionych jest ok. 62000 mieszkańców miasta. Życie nocne i kulturalne miasta skupia się wokół Courtenay Place, głównej ulicy Wellington, ulokowanej w południowej części dzielnicy biznesowej. Znanym w Nowej Zelandii miejscem rozrywek jest dzielnica Te Aro na przedmieściach.

Buddyzm (inna nazwa to: sanskr. Buddha Dharma; pāli. Buddha Dhamma – "Nauka Przebudzonego") – system filozoficzno-etyczny uznawany przez wielu ludzi za religię, rzadziej za psychologię. Założycielem i twórcą jego podstawowych założeń był żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhārtha Gautama (pāli. Siddhattha Gotama), syn księcia z rodu Śākyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Jako religia buddyzm zalicza się do religii dharmicznych oraz do religii nieteistycznych.
Wiatr – poziomy lub prawie poziomy ruch powietrza względem powierzchni ziemi. Wiatry są wywołane przez różnicę temperatur oraz różnice w ukształtowaniu powierzchni. Termin wiatr jest używany w meteorologii prawie wyłącznie na określenie horyzontalnej składowej wiatru. Istnieje jednak składowa pionowa wiatru i wtedy jest tak nazywana. Wiatr może wiać z obszarów wyższego ciśnienia do obszarów niższego ciśnienia, ale w średnich szerokościach geograficznych, ze względu na siłę Coriolisa, wiatr wieje zazwyczaj równolegle do linii takiego samego ciśnienia (wiatr geostroficzny). Wiatr jest jednym ze składników pogody, w tym celu podaje się prędkość wiatru (w m/s lub km/h) i kierunek, z którego wieje. Należy zachować uwagę przy używaniu terminologii kierunku wiatru: meteorolodzy pod nazwą wiatry zachodnie rozumieją wiatr wiejący z zachodu, podczas gdy "zachodni prąd oceaniczny" to prąd płynący na zachód (czyli różnica o 180 stopni w definicji kierunku).

Charakterystycznymi elementami krajobrazu Wellington jest malowniczo położony port morski oraz dzielnica z ekskluzywnymi willami (w której mieszka m.in. Peter Jackson). Dzielnica biznesowa znajduje się blisko Portu Lambdon, części Portu morskiego Wellington. Port Wellington rozciąga się wzdłuż długiego uskoku geologicznego, co można łatwo rozpoznać po prosto zarysowanym zachodnim wybrzeżu. Zachodnia część miasta jest położona kilkadziesiąt metrów wyżej nad poziomem morza niż centrum.

Arthur Wellesley, 1. książę Wellington KG, GCB, GCH (ur. 30 kwietnia lub 1 maja 1769 w Dublinie, zm. 14 września 1852 w Walmer Castle koło Dover), książę Wellington, arystokrata, wojskowy i polityk.
Państwa Osi – kraje należące do jednego obozu działań wojennych, walczące przeciw aliantom podczas II wojny światowej. Nazwa "oś" pochodzi od zwyczajowej nazwy nadanej sojuszowi III Rzeszy, Włoch oraz Japonii. W okresie ich największego panowania terytoria państw Osi obejmowały duże części Europy, Azji, Afryki i wysp Oceanu Spokojnego. Mimo tego II wojna światowa zakończyła się całkowitą klęską państw Osi. Podobnie jak u aliantów, liczba państw Osi w czasie wojny zmieniała się – pod koniec wojny znaczna część członków przeszła na stronę sprzymierzonych.

W centrum miasta znajduje się m.in. park oraz sieć zadrzewionych dróżek spacerowych patrolowanych przez Wellington City Council. Parki, rezerwaty przyrody i lasy w regionie Wellington zajmują obszar 500 kilometrów kwadratowych.

Na wschodzie miasta położone jest nadmorskie przedmieście – Miramar Peninsula. Morskie wejście do miasta położone jest na wschód od tej dzielnicy i osłonięte jest płytkimi skałami (miejsce zwane Barrett Reef), gdzie w historii wiele łodzi i statków zostało uszkodzonych (tu m.in. miała miejsce katastrofa promu Wahine w 1968 r., kiedy to zginęły 53 osoby).

Motoryzacja - całokształt spraw związanych z zastosowaniem pojazdów drogowych lub szynowych napędzanych silnikami spalinowymi (a także w ostatnich latach pojazdów napędzanych silnikami elektrycznymi i hybrydowymi). Potocznie przez motoryzację rozumie się motoryzację samochodową, związaną z zastosowaniem samochodów osobowych i ciężarowych, autobusów, ciągników, motocykli, motorowerów i skuterów. Eksploatacja tych pojazdów wymaga odpowiedniego rozmieszczenia warsztatów oraz stacji benzynowych.
Krykiet – sport drużynowy, w którym mecze rozgrywane są między dwiema drużynami po jedenastu zawodników. Pochodzi z Anglii, gdzie podobna gra była znana już na przełomie XIII i XIV wieku.

W zachodniej części miasta znajduje się m.in. Uniwersytet Wiktorii i Ogród Botaniczny Wellington. Do obu obiektów można dojechać za pomocą kolejki elektrycznej (ang. Wellington Cable Car).

Obszar portu Wellington dzieli się na trzy wyspy : Matiu/Somes, Makaro/Ward i Mokopuna. Jedynie Matiu/Somes ze względu na swe dostatecznie duże rozmiary nadaje się do zamieszkania. Wyspę wykorzystywano jako teren obozu dla internowanych w czasie I i II wojny światowej. Obecnie jest to miejsce, gdzie oferowane jest schronienie dla zagrożonych gatunków zwierząt, podobnie jak wyspa Kapiti. Teren ten jest administrowany przez rząd Nowej Zelandii.

Uskok – struktura tektoniczna powstała w wyniku rozerwania mas skalnych i przemieszczenia ich wzdłuż powstałej powierzchni (lub wąskiej strefy zniszczenia), zwanej powierzchnią uskoku (lub strefą uskokową). Uskokom mogą towarzyszyć inne struktury tektoniczne (przyuskokowe podgięcia warstw, fałdy, fleksury).
Gospodarka - całokształt działalności gospodarczej prowadzonej w danym regionie (gospodarka regionalna), kraju (gospodarka narodowa) lub na całym świecie (gospodarka światowa). Działalność ta polega na wytwarzaniu dóbr i świadczeniu usług zgodnie z potrzebami ludności. Najprostszy podział gospodarki wyróżnia trzy sektory: rolnictwo, przemysł, usługi.

Trzęsienia ziemi

Okolice miasta wyróżniają się wyjątkowo dużą aktywnością sejsmiczną zważywszy nawet na nowozelandzkie standardy w tym zakresie. Główny uskok geologiczny biegnie niemal przez samo centrum miasta, a poza tym Wellington przecięte jest przez kilkaset zidentyfikowanych dotychczas innych uskoków. Mieszkańcy zwłaszcza wysokich budynków odczuwają zwykle każdego roku kilka niewielkich, trzęsień ziemi.

Nizina - wielka forma ukształtowania terenu, obszar leżący na wysokości od 0 do 300 m n.p.m.. Stanowią 1/3 procentowej powierzchni wszystkich kontynentów. Rozległe obszary nizinne noszą nazwę niżu. Na mapie hipsometrycznej oznaczone są jasno-zielonym kolorem.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Miasto zostało poważnie zniszczone przez potężne trzęsienie ziemi w 1848 roku i następnie w 1855. Szczególnie ważne następstwa miało trzęsienie z 1855 roku, kiedy to trzęsienia wystąpiły na uskoku geologicznym od północy po południe miasta. Było to najsilniejsze trzęsienie ziemi odnotowane w nowozelandzkiej historii (8,2 stopnia w skali Richtera). Teren dotknięty trzęsieniem został gruntownie odbudowany i przeznaczony pod urządzenie centrum biznesowego miasta, gdzie obecnie znajdują się siedziby największych firm na świecie.

Scenariusz - to materiał literacki będący podstawą realizacji fabuły. Scenariusz może sam w sobie stanowić utwór oryginalny, być przeróbką utworu dramatycznego zawierającego dialogi i odautorskie didaskalia, czy też przeróbką dzieła literackiego nie dramaturgicznego (adaptacja scenariuszowa opowiadania, powieści, noweli, itp.). Scenariusz przystosowuje dramat, słuchowisko, utwór niedramatyczny, itp. oraz składniki takiego utworu do wymagań sceny, filmu fabularnego, filmu dokumentalnego, spektaklu telewizyjnego czy nagrania radiowego. Scenariusz opierający się na specjalnie napisanym przez scenarzystę lub reżysera (film autorski), oryginalnym utworze dla filmu, zwany jest scenariuszem filmowym.
Australia (Związek Australijski, Commonwealth of Australia) – kraj położony na półkuli południowej, obejmujący najmniejszy kontynent świata, wyspę Tasmanię i inne znacznie mniejsze wyspy na Oceanie Indyjskim i Spokojnym. Australia na powierzchni nie sąsiaduje z żadnym krajem, natomiast poprzez morza krajami sąsiadującymi z Australią na północy są: Indonezja, Timor Wschodni i Papua-Nowa Gwinea; na północnym wschodzie: Wyspy Salomona, Vanuatu oraz Nowa Kaledonia; na południowym wschodzie: Nowa Zelandia. Australia jest jedynym państwem, które jest również kontynentem.

Obecnie poważne trzęsienia ziemi odnotowywane są sporadycznie. Ostatnie trzęsienie ziemi miało miejsce 30 grudnia 2004 (miało związek z trzęsieniem ziemi i tsunami, które kilka dni wcześniej nawiedziło wyspy na Oceanie Indyjskim). W usuwaniu skutków trzęsienia (niewielkie zniszczenia) uczestniczyło kilkanaście zastępów lokalnej straży pożarnej. Miasto przekazało pieniądze na renowację kilku budynków mieszkalnych położonych blisko portu, zniszczonych przez wstrząsy.

Civic Square – publiczny plac w centrum Wellington (stolicy Nowej Zelandii) łączący część biznesową miasta z częścią rozrywkową. Pierwsze plany dotyczące powstania placu sięgają roku 1944. Plac ostatecznie powstał w 1992 roku.
Delfin – ogólne określenie wodnych ssaków z rzędu waleni, podrzędu zębowców. Obejmuje średniej wielkości walenie charakteryzujące się wydłużonym pyskiem i obecnością melonu.

Klimat

Wellington leży na podobnej szerokości geograficznej na półkuli południowej, co Rzym i Salt Lake City na półkuli północnej. Klimat w Wellington jest jednak łagodniejszy (chłodniejsze lata, cieplejsze zimy) ze względu na wpływ Oceanu Spokojnego. Klimat lokalny charakteryzuje się małymi amplitudami temperatur dziennych i rocznych oraz porywistymi wiatrami. Częste wiatry wiejące ze południa na północ spowodowały nadanie miastu przydomku "wietrznego Wellington" (ang. Windy Wellington). W latach 1938 i 1968 przez miasto przeszły dwa cyklony, podczas których prędkość wiatru sięgała 267 km/h.

Władca Pierścieni (ang. The Lord of the Rings) to trzyczęściowe dzieło filmowe nakręcone w oparciu o powieść J.R.R. Tolkiena pod tym samym tytułem. Reżyserem filmu jest Peter Jackson, który wraz ze swoją żoną Frances Walsh i Philippą Boyens napisał także scenariusz.
Moa (Dinornithidae) – rodzina wymarłych ptaków z podgromady ptaków nowoczesnych Neornithes. Obejmowała gatunki nielotne, zamieszkujące Nową Zelandię począwszy od plejstocenu aż po XVII lub XVIII wiek. Wytępione zostały przez Maorysów, którzy polowali na nie od momentu pojawienia się na archipelagu w X wieku.

Średnia temperatura dzienna w Wellington to ok. 12,8 °C. W ciągu roku w Wellington jest 169 dni (ponad 2000 godzin) słonecznych. Jest to wynik zbliżony do Auckland i Christchurch.

Władze lokalne

Wellington City Council

Rada Miasta Wellington (ang. Wellington City Council) składa się z burmistrza i czternastu radnych wybieranych w wyborach powszechnych. Rada sprawuje władzę ustawodawczą, wprowadza w życie stosowne reformy i kreuje ogólną wizję miasta. Samorząd wraz z burmistrzem wybierają naczelnego komisarza (ang. Chief Executive Officer (CEO)), który odpowiedzialny jest za koordynację działań rady i kontrolę administracji. Komisarz ma prawa przyznane mu przez parlament (prawa nadawane są każdorazowo na początku kadencji komisarza) oraz nadane mu przez burmistrza Wellington. Odpowiedzialny jest on także za udzielanie rad burmistrzowi i Radzie w sprawach politycznych i gospodarczych oraz wprowadzanie w życie i kontrola uchwał Rady.

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.
Festiwal (łac. festivus - radosny, wesoły, świąteczny) – szereg imprez artystycznych, przeważnie jednego typu (np. filmowych, muzycznych, teatralnych), będących przeglądem osiągnięć w danej dziedzinie, zorganizowanych w jednym czasie i pod wspólną nazwą, często ujętych w ramy konkursu.

Burmistrz Wellington

Osobny artykuł: Burmistrz Wellington.

Burmistrz jest najwyższym organem ustawodawczym w mieście oraz jest przewodniczącym Wellington City Council. Burmistrz Wellington w rzeczywistości rozporządza jedynie tym miastem – inne metropolie w regionie Wellington, takie jak np. Lower Hutt, Upper Hutt i Porirua mają swoich własnych burmistrzów. Od czasu unowocześnienia przepisów prawnych funkcję burmistrza sprawowały 34 osoby. Obecnym burmistrzem jest Kerry Prendergast, druga kobieta na tym stanowisku w historii.

Neogotyk – styl w architekturze, a także rzemiośle artystycznym, nawiązujący formalnie do gotyku, powstały około połowy XVIII wieku w Anglii i trwający do początku XX wieku, zaliczany do historyzmu.
Futbol amerykański (ang. American football) – sport drużynowy, w którym uczestniczą dwa jedenastoosobowe zespoły. Najpopularniejszy sport w Stanach Zjednoczonych.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)