Wermacht - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy wojskowości. Zapoznaj się również z: Wehrmacht (grupa muzyczna).

Wehrmacht – całość sił zbrojnych III Rzeszy Niemieckiej z wyłączeniem Waffen-SS, utworzona 16 marca 1935 ustawą o powszechnym obowiązku służby wojskowej, która stanowiła jednostronne zerwanie klauzul militarnych traktatu wersalskiego (1919).

Hermann Hoth (ur. 12 kwietnia 1885 w Neuruppin, zm. 26 stycznia 1971 w Goslar) - niemiecki wojskowy, generał wojsk pancernych. Odpowiedzialny za zbrodnie wojenne w podległych mu jednostkach Wehrmachtu w czasie II wojny światowej.
Narodowy socjalizm (z pewnymi elementami wewnętrznej polityki . Ideologia państwowa w czasie sprawowania władzy w Niemczech przez NSDAP w latach 1933-1945. Ideologami narodowego socjalizmu byli: Adolf Hitler (Mein Kampf) oraz Alfred Rosenberg i Joseph Goebbels.

Wehrmacht został utworzony w miejsce zawodowej Reichswehry i obejmował trzy rodzaje sił zbrojnych: Heer (wojska lądowe), Kriegsmarine (marynarka wojenna) i Luftwaffe (lotnictwo), z których każdy posiadał własny sztab generalny. Naczelnym dowódcą Wehrmachtu był Adolf Hitler. W czasie II wojny światowej Wehrmacht brał udział w zbrodniach wojennych razem z Gestapo i Waffen-SS, a Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze orzekł w procesach norymberskich bezsporną winę wszystkich oskarżonych dowódców.

Indie, Republika Indii (w hindi, भारत – trl.: Bhārat wymowa ?/i, Bhārat Gaṇarājya, trb.: Bharat, Bharat Ganaradźja; ang. India, Republic of India) – państwo w Azji Południowej, zajmujące większość subkontynentu indyjskiego.
Układ w Rapallo – układ zawarty niespodziewanie (z inicjatywy rosyjskiej) 16 kwietnia 1922 roku o godzinie 1:15 między niemiecką Republiką Weimarską, a Rosją radziecką we włoskim mieście Rapallo. Układ podpisał Gieorgij Cziczerin, ówczesny Komisarz Spraw Zagranicznych Rosji Radzieckiej oraz Walther Rathenau, Minister Spraw Zagranicznych Niemiec.

Geneza

Naczelnym dowództwem Wehrmachtu było Oberkommando der Wehrmacht (OKW) utworzone na podstawie dekretu Hitlera z dnia 4 lutego 1938. Do 1938 Naczelnym Dowódcą Wehrmachtu był minister wojny feldmarszałek Werner von Blomberg, a od 27 stycznia 1938 do 30 kwietnia 1945 Adolf Hitler, przy czym jednocześnie zostało utworzone stanowisko szefa Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu, które objął gen. Wilhelm Keitel.

Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.
Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze - organ wymiaru sprawiedliwości powołany po II wojnie światowej w celu osądzenia nazistowskich zbrodniarzy wojennych. Procedował od godz. 10:00 20 listopada 1945 do ogłoszenia wyroku w dniu 1 października 1946.

Wehrmacht został rozbudowany ze 100 tys. żołnierzy do 3,92 mln w 1939, a w 1944 do 11 mln żołnierzy. Łącznie między 1939 i 1945 w jego szeregach służyło około 17 mln osób, na wszystkich frontach walki w czasie trwania II wojny światowej zginęło około 4,7 mln. Naczelne dowództwo Wehrmachtu razem ze sztabami generalnymi przygotowywało plany agresji niemieckiej przy współpracy z Gestapo i SS. Wiele z obozów jenieckich Wehrmachtu jest zaliczanych do miejsc masowej zagłady.

Bitwa o Anglię – kampania powietrzna nad południową i centralną Anglią, toczona między niemieckim lotnictwem Luftwaffe a brytyjskim RAF, w czasie drugiej wojny światowej, w okresie od 10 lipca do 31 października 1940 roku. Określana jest też jako bitwa o Wielką Brytanię, zwłaszcza w historiografii brytyjskiej (Battle of Britain). Była to pierwsza kampania toczona wyłącznie za pomocą lotnictwa.
Grupy armii III Rzeszy (Heeresgruppen) – większe niemieckie oddziały wojskowe, tworzone w czasie II wojny światowej. Składały się zazwyczaj z pułku łączności i 2-6 armii, a także innych, pomniejszych oddziałów, np. grup armijnych, pancernych, itp. Część z nich utworzono w sposób zaplanowany (np. Grupa Armii B), inne tworzono z rozbitych oddziałów znajdujących się na danym terytorium (np. Grupa Armii Kurlandia) lub z powodu zmiany miejsca areny walk (Grupa Armii Wisła).

Żołnierze Wehrmachtu w czasie działań zbrojnych popełnili wiele zbrodni wojennych, m.in. podczas agresji na Polskę w roku 1939. Przez 55 dni, od 1 września do 26 października, kiedy to dowództwo Wehrmachtu sprawowało władzę wojskową na zajętych polskich terytoriach (27 października przekazano ją cywilnej administracji niemieckiej), Wehrmacht uczestniczył w 311 zbiorowych egzekucjach na polskiej ludności cywilnej i żołnierzach Wojska Polskiego. Ogółem, w okresie od 1 września do 26 października, różne siły niemieckie wykonały 764 egzekucje w których zginęło 24 tys. obywateli polskich. Żołnierze Wehrmachtu stanowili także osłonę dla tysięcy innych masowych mordów dokonywanych przez oddziały niemieckiego Selbstschutzu i bojówek Volksdeutschów oraz jednostki policji i Grup Operacyjnych SD, przydzielanych jeszcze przed agresją na Polskę do każdej armii Wehrmachtu.

Kampania włoska w czasie II wojny światowej - walki prowadzone między wojskami aliantów a państwami Osi na terytorium Zjednoczonego Królestwa Włoch. Rozpoczęła się 9 lipca 1943 wraz z lądowaniem aliantów na Sycylii, a zakończyła się 2 maja 1945 wraz z kapitulacją wojsk niemieckich na tym froncie. Około 50,000 alianckich i niemieckich żołnierzy zginęło podczas kampanii włoskiej; była to najkosztowniejsza kampania w Europie Zachodniej.
Szlezwik-Holsztyn (niem. Schleswig-Holstein, dolnoniem. Sleswig-Holsteen, fryz. Slaswik-Holstiinj, duń. Slesvig-Holsten) – najbardziej na północ wysunięty kraj związkowy Niemiec. Dawna nazwa w języku angielskim to Sleswick-Holsatia (obecnie używa się nazwy niemieckiej). Stolicą jest Kilonia (Kiel). Obecny premier Szlezwika-Holsztynu to Peter Harry Carstensen (CDU, od kwietnia 2005), który zastąpił Heide Simonis (SPD), stojącą na czele koalicji SPD/Zieloni.

Insygnia Wehrmachtu

Emblemat Wehrmachtu (Heer i Luftwaffe) w latach 1933-1945

Bandera wojenna III Rzeszy (Kriegsmarine) w latach 1938-1945

Emblemat Wehrmachtu tzw. Balkenkreuz (Heer i Luftwaffe) w latach 1939-1945

Nazistowski orzeł noszony na hełmach (Heer) wzór z 1942

Warunki i przyczyny powstania Wehrmachtu

Słownictwo

Określenie Wehrmacht w języku niemieckim oznaczało tyle co siły zbrojne, niekoniecznie niemieckie. W terminologii prawniczej było używane już w 1919 roku, między innymi w konstytucji Niemiec z dnia 11 sierpnia 1919 (art. 47). W węższym znaczeniu po roku 1935 oznaczało niemieckie siły zbrojne narodowo-socjalistycznej III Rzeszy.

Dywizje piechoty III Rzeszy – dywizje niemieckie okresu III Rzeszy, m.in. działań zbrojnych II wojny światowej. Tworzono je w całym okresie trwania wojny, dlatego różniły się one składem.
Desant na Krecie (Operacja Merkury, niem. Unternehmen Merkur) – największa operacja powietrznodesantowa wojsk niemieckich podczas II wojny światowej. Miała na celu zniszczenie sił brytyjskich oraz zajęcie strategicznie ważnej – ze względu na swe centralne położenie we wschodnim basenie Morza Śródziemnego – Krety.

Sprawy wojskowe do roku 1935

Wkrótce po zakończeniu I wojny światowej przystąpiono w Niemczech do faktycznej rozbudowy armii niemieckiej wbrew postanowieniom traktatu wersalskiego z 1919 roku. Już w 1922 Niemcy i Związek Radziecki zawarły układ w Rapallo umożliwiający Niemcom obejście zakazu posiadania lotnictwa i broni pancernej.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Günther Hans von Kluge (ur. 30 października 1882 w Poznaniu, zm. 19 sierpnia 1944 na autostradzie w okolicach Metzu) – oficer niemiecki, feldmarszałek Wehrmachtu.

W lutym 1923 roku odbyły się w Moskwie tajne rozmowy przeprowadzone przez szefa urzędu do spraw wojskowych Truppenamt generałmajora Otto Hasse na temat wojskowej współpracy niemiecko-rosyjskiej. Niemcy wspomogły rozwój radzieckiego przemysłu, a oficerowie Armii Czerwonej byli kształceni w Niemczech na oficerów sztabu generalnego. W zamian Reichswehra uzyskała możliwość zaopatrywania się w amunicję artyleryjską w Związku Radzieckim, a specjaliści lotnictwa i broni pancernej byli szkoleni na terenie radzieckim, gdzie również umożliwiono produkcję broni chemicznej.

Konferencja poczdamska (17 lipca 1945 – 2 sierpnia 1945 w Poczdamie w pałacu Cecilienhof) – spotkanie przywódców koalicji antyhitlerowskiej, tzw. wielkiej trójki.
KW-1 – radziecki czołg ciężki z serii KW z okresu II wojny światowej. Powstał w 1939 w Leningradzkich Zakładach Kirowskich, był produkowany także w Czelabińskiej Fabryce Traktorów ogółem w liczbie 4786 egzemplarzy wszystkich wersji. Nazwany od radzieckiego komisarza obrony Klimenta Woroszyłowa. Jeden z radzieckich czołgów przewyższających konstrukcje niemieckie z początkowego okresu wojny.

W miejscowości Lipieck w Rosji na podstawie porozumienia z dnia 15 kwietnia 1925 wyszkolono około 300 pilotów, którzy stanowili następnie kadrę lotnictwa myśliwskiego. W pobliżu miejscowości Kazań od 1930 szkolono specjalistów broni pancernej, jednak tylko około 30. W okolicach Saratowa prowadzono prace rozwojowe nad gazami bojowymi.

Karl Dönitz (ur. 16 września 1891 w Grünau w pobliżu Berlina, zm. 24 grudnia 1980 w Aumühle niedaleko Hamburga) - grossadmiral i naczelny dowódca Kriegsmarine, ostatni naczelny dowódca Wehrmachtu i prezydent Rzeszy.
Historiografia (z gr. Historia + grapho – pisać) – dział piśmiennictwa obejmujący gatunki historyczne. Historiografia to inaczej określenie całokształtu pracy historyka razem z jej rezultatem, czyli produkcją dziejopisarską.

Niemieccy i sowieccy specjaliści zbrojeniowi opracowywali wspólnie i w porozumieniu nowe prototypy czołgów pod pozorem rozwijania produkcji traktorów.

Natomiast w Niemczech organizowano Reichswehrę jako trzon kadrowy przyszłej armii niemieckiej. Udział podoficerów i oficerów w Reichswehrze w całości składu osobowego był nadzwyczaj wysoki, co umożliwiło następnie w ciągu kilku lat wielokrotne zwiększenie liczebności armii niemieckiej.

Adolf Hitler jako zwierzchnik sił zbrojnych

2 sierpnia 1934 zmarł prezydent Niemiec Paul von Hindenburg. Wtedy Adolf Hitler, urzędujący od 30 stycznia 1933 jako kanclerz, wbrew (faktycznie zawieszonej) konstytucji Republiki Weimarskiej ogłosił połączenie funkcji prezydenta Niemiec z funkcją kanclerza i tym samym przejął funkcję prezydenta, mianując się jednocześnie jako Führer und Reichskanzler (wódz i kanclerz Rzeszy). Wobec tego stał się najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych Niemiec składających się z Reichswehry i Kriegsmarine.

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.
Finlandia, Republika Finlandii (fiń. Suomi, Suomen Tasavalta; szw. Finland, Republiken Finland) – państwo w Europie Północnej, powstałe po odłączeniu od Rosji w 1918. Członek Unii Europejskiej. Graniczy od zachodu ze Szwecją i z Bałtykiem, od północy z Norwegią i od wschodu z Rosją.

Niemieckie siły zbrojne 1935-1945

Marsz Wehrmachtu w Polsce (1939)

Struktura organizacyjna Wehrmachtu

Struktura organizacyjna Wehrmachtu ulegała zmianom w czasie wojny. Dotyczyło to zwłaszcza wojsk lądowych, które stanowiły najliczniejszy element sił zbrojnych III Rzeszy.

Struktura organizacyjna wojsk lądowych (1941):

Wehrmacht to amerykańska grupa muzyczna wykonująca thrash metal z wpływami speed metalu. Ponadto często muzykę grupy określano jako speed core lub beer core ze względu na zamiłowanie muzyków do piwa co miało swój wyraz w warstwie tekstowej.
III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

Trupp (sekcja) – mała grupa przeznaczona do specyficznych zadań, np. Nachrichtentrupp – oddział łączności dołączony od sztabu batalionu, na stałe (Funktrupp – oddział radiowy) albo ad hoc (Aufklaerungstrupp – oddział/patrol rozpoznawczy)

Gruppe (drużyna) – najmniejsza stała jednostka w formacjach piechoty, z reguły złożona z 8 do 12 ludzi pod dowództwem starszego szeregowca albo podoficera; jej najcięższą bronią był karabin maszynowy albo 2 rkm-y, na których opiera się cała taktyka; czasami używana była jako skrót dla Kampfgruppe

Zug (pluton) – złożony z 3 drużyn i sztabu, dowodzona przez starszego podoficera albo młodszego oficera; jako główne wsparcie służył lekki moździerz; w artylerii Zug składał się z dwóch dział, zwykle dwa plutony składały się na baterie; w wojskach pancernych składał się z reguły z 5 czołgów

Kompanie (kompania) – złożony z 3 plutonów oraz sztabu, dowodzony przez Oberleutnanta (1st albo Hauptmanna; w artylerii polowej odpowiednikiem Kompanie była bateria (tak samo jak w armii brytyjskiej), pod dowództwem Hauptmanna; kompanie były numerowane kolejno arabskimi liczbami w regimencie; w wojskach pancernych kompanie składały się z 4 plutonów i sztabu

Batallion (batalion) – w piechocie składał się zazwyczaj z 3 kompanii i kompanii wspierającej (schwere Kompanie) z karabinami maszynowi i moździerzami oraz sztabu, z niewielkim oddziałem łączności i zaopatrzenia; w artylerii, kawalerii oraz wojskach pancernych używano pojęcia Abteilung; w 1941 roku Panzerabteilung składał się z 3 lekkich i 1 ciężkiej kompanii (odpowiednio wyposażone w Panzer III i IV), oddziału rozpoznawczego z Panzer II oraz sztabu z czołgiem dowódczym; w artylerii standardowy Abteilung składał się z 3 baterii, łącznie z 12 działami, z reguły dowodzony przez Majora, okazjonalnie przez Oberstleutnanta; bataliony były numerowane kolejno rzymskimi liczbami w regimencie; samodzielne bataliony (przydzielone np. do dywizji) były numerowane liczbami arabskimi, odpowiednio do numerów macierzystych jednostek

Regiment (pułk) – w piechocie składał się z reguły z 3 batalionów, kompanii wsparcia i sztabu, natomiast w artylerii z 4 Abteilung (3 lekkich i 1 ciężkiego); regiment składał się zazwyczaj z 14 kompanii, 12 w 3 batalionach (9 – piechoty, 3 – wsparcia), kompanii dział przeciwpancernych oraz kompanii dział piechoty jako wsparcie całego regimentu; z reguły dowodzony przez Obersta

Brigade (brygada) – w 1941 roku składała się z 2 regimentów piechoty zmotoryzowanej w dywizjach pancernych; zwykle dowodzona przez Obersta albo Generalmajora; z biegiem wojny stawały się coraz rzadsze

Division (dywizja) – składała się z 3 regimentów i regimentu artylerii – dywizje piechoty albo brygady, regimentu czołgów i artylerii; zwykle dowodzona przez Generalmajora, albo Generalleutnanta; w armii niemieckiej była to najmniejsza jednostka mogąca działać samodzielnie, bez dodatkowego wsparcia; w jej skład wchodziły ponadto takie jednostki, jak batalion przeciwpancerny (Panzerjaegerbatallion), rozpoznawczy (Aufklaerungsabteilung), saperów (Pionierbatallion) oraz mniejsze jednostki: poczta polowa, żandarmeria wojskowa, jednostki łączności, zaopatrzenia, medyczne, piekarnie polowe, rzeźnie:

spis dywizji piechoty

spis dywizji pancernych

spis dywizji strzelców spadochronowych

spis dywizji grenadierów pancernych

spis dywizji grenadierów ludowych

spis dywizji grenadierów

spis lekkich dywizji piechoty

spis dywizji polowych Luftwaffe

spis dywizji fortecznych

spis dywizji górskich

spis dywizji kawalerii

spis dywizji bezpieczeństwa

niemieccy pionierzy

niemieckie wojska rezerwowe i szkoleniowe

Korps (korpus) – grupa 3 do 4 dywizji z własnym sztabem; sztabowi korpusu podlegało znacznie więcej jednostek łączności niż sztabowi dywizji oraz miał znacznie większe rolę w sprawach zaopatrzeniowych podległych mu jednostek; poza dywizjami mógł kontrolować samodzielne jednostki Heerestruppen; zwykle dowodzony przez Generalleutnanta:

lista korpusów armijnych

lista korpusów pancernych

lista korpusów kawalerii

lista korpusów górskich

lista korpusów artylerii ludowej

lista korpusów zmotoryzowanych

Arko (Artilleriekommandeur) – samodzielne dowództwo artylerii z licznymi jednostkami wsparcia (łączności, kierowania ogniem) służące do kontrolowania oddziałów artylerii na poziomie ponaddywizyjnym dla lepszej koncentracji ognia; zwykle o stanie dywizji lub brygady; przydzielane najczęściej do korpusu lub armii

Armee – grupa 2 albo więcej korpusów, zwykle dowodzona przez General der (wstawić rodzaj broni np. Kavallerie) albo Generaloberst, sztab armii miał liczne jednostki łączności i zapewniał wsparcie logistyczne:

lista armii

Heeresgruppe – grupa 2 albo więcej armii, zwykle dowodzona przez Generalfeldmarschall, sztab grupy armii miał liczne jednostki łączności i zapewniał wsparcie logistyczne; ich nazwa pochodził od kolejnych liter alfabetu lub kierunku/obszaru działań:

lista grup armii

Heerestruppen – samodzielne bataliony przeznaczone do zapewniania wyspecjalizowanego wsparcia, np. baterie artylerii nadbrzeżnej, bataliony dział samobieżnych; były wyznaczane czasowo do wsparcia konkretnej jednostki

Kampfgruppe – jednostka wojskowa tworzona tymczasowo, w miarę powstających potrzeb, z reguły wokół sztabu regimentu, czasami batalionu; jej nazwa pochodziła z reguły od nazwiska dowódcy; jak tylko zadanie zostało wykonane Kampfgruppe była rozwiązywana, a tworzące ją formacje wracały do swoich macierzystych jednostek

Kolonnenraum – samodzielne jednostki zaopatrzeniowe na szczeblu armii

Korueck (Kommandeur Rueckwaertiges Armeegebiet) – dowódca obszarów, obejmujących zaplecze armii był odpowiedzialny za instalacje znajdujące się na tyłach i ich bezpieczeństwo; w jego dyspozycji znajdowały się jednostki zabezpieczenia

Struktura organizacyjna wojsk powietrznych:

Zbrodnie wojenne, określone zostały w 1919 roku w traktacie wersalskim. Wszystko, co narusza prawa i zwyczaje wojenne (artykuł 228) a także bulwersujące międzynarodową moralność i powagę traktatów (artykuł 227).
Operacja Frühlingserwachen (z niem. „Wiosenne przebudzenie”; operacja balatońska) – była kryptonimem ostatniej niemieckiej ofensywy podczas II wojny światowej. Atak nastąpił 6 marca 1945 r. na froncie wschodnim i skierowany był przeciwko oddziałom Armii Czerwonej na Węgrzech w pobliżu jeziora Balaton.

Osobny artykuł: Luftwaffe.

Struktura organizacyjna wojsk morskich:

Osobny artykuł: Kriegsmarine.

Liczebność Wehrmachtu

Teatry działań

Kierunek Wschodni

Zajęcie Sudetów

Anschluss Austrii

Zajęcie Czech i Moraw

Kampania wrześniowa – Fall Weiss

Zaatakowanie ZSSR – Fall Barbarossa

Ofensywa na Kaukaz – Fall Blau

Operacja Frühlingserwachen

Kierunek Zachodni

Dziwna wojna

Kampania francuska – Fall Gelb, Fall Rot

Bitwa o Anglię/Operacja Lew Morski – etap Unternehmen Seelöwe

Obrona przed inwazją aliantów

Bitwa o Arnhem

Ofensywa w Ardenach – Wacht am Rhein

Kierunek Południowy

inwazja na Jugosławię i Grecję – Fall Marita

Desant na Krecie – Unternehmen Merkur

Kampania północnoafrykańska

Bitwa o Dodekanez 1943

Kampania sycylijska

Kampania włoska

Kierunek Północny

Kampania norweska – Fall Weserübung

Bitwa na Morzu Barentsa

Żołnierze Wehrmachtu wzięci do niewoli w Akwizgranie (1944)

Alfred Jodl (ur. 10 maja 1890 w Würzburgu, stracony 16 października 1946 w Norymberdze) – niemiecki oficer z czasów II wojny światowej; miał stopień generała-pułkownika (Generaloberst – odpowiednik generała armii).
Operacja Wehrwolf (pol. operacja Wilkołak) – akcja pacyfikacyjno-wysiedleńcza przeprowadzona przez Niemców na Zamojszczyźnie w czerwcu i sierpniu 1943 roku, podczas której wysiedlono od 30 do 60 tys. Polaków ze 171 wsi. Przesiedlenia w ramach akcji Wehrwolf były najbrutalniejszymi działaniami niemieckiej administracji na tym terenie i miały na celu całkowite "oczyszczenie terenu" z Polaków pod niemiecką i ukraińską kolonizację.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)