Ten artykuł dotyczy niemieckiej organizacji dywersyjnej. Zapoznaj się również z: inne znaczenia tego słowa.

Wolfsangel – "wilczy hak"; symbol organizacji Werwolf

Werwolf – niemiecki nazistowski plan dywersji i walki podziemniej na ziemiach utraconych przez Wehrmacht po 1943 r.

Latem 1943 r. w gabinecie Heinricha Himmlera odbyła się tajna narada z udziałem kilku ministrów III Rzeszy i wyższych oficerów SS. W jej wyniku powstał plan "W-II" (Werwolf) – zakładający potrzebę szerzenia dywersji na tzw. "płytkim" zapleczu nieprzyjaciela, w razie zaistnienia konieczności odwrotu armii niemieckich. Dopiero w kilkanaście miesięcy później, we wrześniu 1944 r., odbyła się kolejna narada w kwaterze Himmlera, której owocem była modyfikacja planu "W-II": prowadzenie walki podziemnej w przypadku okupacji Niemiec przez aliantów.

Główny twórca tego przedsięwzięcia, Reinhard Gehlen z Wehrmachtu, opracował projekt struktury podziemnej organizacji wzorowanej na polskim ruchu oporu. Korzystał przy tym przede wszystkim z obszernych materiałów zgromadzonych przez warszawskie Gestapo. Po zdławieniu powstania warszawskiego wywiad SS zdobył także dokumenty i archiwa AK. Z tych materiałów skopiowano strukturę opartą na niewielkich grupach uderzeniowych, kładąc szczególny nacisk na jej decentralizację. Plany szczegółowe obejmowały szkolenia sabotażystów, szpiegów i dywersantów, organizację magazynów broni i żywności oraz radiowych punktów łączności na ziemiach uznanych za zagrożone polską i radziecką okupacją. Chociaż oficerowie Waffen SS byli poważnie zaangażowani w planowanie ruchu, ostatecznie postanowiono, aby podporządkować go dwudziestu Wyższym Dowódcom SS i Policji (HSSPF).

Aby utrzymać zdecentralizowany charakter ruchu, większość działań związanych z rekrutacją, szkoleniem i zaopatrzeniem przyszłej partyzantki prowadzono na szczeblu miejscowym. Na przełomie roku 1944 i 1945 rozpoczął się werbunek starannie dobranych ochotników, a następnie szkolenia w specjalnych ośrodkach przygotowawczych we Wrocławiu, Nysie, Cieszynie, a także w Hanowerze i Altbecku. Ukończyło je ok. 1300 osób, które w założeniu miało być dowódcami i specjalistami tworzących się już w tym okresie w terenie grup dywersyjnych. Wszystkie te przygotowania, jak i cały plan "W-II", były zatajone przed Hitlerem w obawie przed zarzutem "defetyzmu". Niektórzy oficerowie niemieccy na czele z H. Himmlerem także mieli wątpliwości, jednak dość szybko rozproszył je rozwój frontowych wydarzeń.

Werwolf miał obejmować wszystkie okupowane ziemie III Rzeszy, lecz praktycznie istniał tylko na wschodnich rubieżach. Radziecka ofensywa ze stycznia 1945 r., przebiegająca nadspodziewanie szybko, doprowadziła do zajęcia ziem wkrótce nazwanych Odzyskanymi, czyli Górnego i Dolnego Śląska, Pomorza Gdańskiego i Zachodniego, ziemi lubuskiej oraz Prus Wschodnich. Na ok. 10 milionów zamieszkałych tam Niemców co najmniej 2/3 uciekło za Odrę i Nysę Łużycką. Kierowali się oni strachem przed nadchodzącymi Słowianami oraz zaleceniami władz niemieckich co do ewakuacji. W ostatnich tygodniach wojny władze III Rzeszy ujawniły istnienie podziemnej armii. Miało to znaczenie wyłącznie propagandowe, a służyło podtrzymaniu wiary Niemców w ostateczne zwycięstwo dzięki "cudownym broniom" (uruchomiono nawet specjalną stację, Radio "Werwolf"). Po kapitulacji Niemiec w maju 1945 r. niewielka część tej ludności zdecydowała się wracać w rodzinne strony. Trwało to do czerwca tego roku, zanim nie zamknięto granicy na Odrze. Wśród tych Niemców, którzy nie uciekli przed frontem oraz wśród chętnie powracających byli członkowie Werwolfu, wierni rozkazom mimo upadku III Rzeszy.

Niemiecki ruch oporu

Błyskawiczne tempo przesuwania się wschodniego frontu w ostatnich miesiącach wojny zaskoczyło także dowódców odpowiedzialnych za niemieckie podziemie. Mimo wyraźnego rozkazu oddziały Werwolfu nie zdołały dokonać większych zniszczeń na strategicznie ważnym Górnym Śląsku. Rozsiane po Pomorzu, Śląsku czy Wielkopolsce komórki miały trudności z komunikowaniem się i koordynowaniem działań. Upadek hitlerowskich Niemiec, aresztowanie, a następnie samobójstwo generalnego szefa organizacji, SS-Obergruppenführera Prützmanna zahamowały dalszy rozwój tego przedsięwzięcia.

Niemniej, ogrom energii i zaangażowania wielu różnych instytucji jak policja, wojsko, partia, Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA) czy nawet organizacje młodzieżowe nie mógł pozostać bez skutku. Już po zakończeniu wojny kilka tysięcy ludzi na terenach przyłączonych do Polski było gotowych do rozpoczęcia ostatniej i w ich głębokim przekonaniu jeszcze zwycięskiej walki (wszak większość z nich rekrutowała się z Hitlerjugend i Waffen-SS) w obronie zdobyczy wielowiekowej ekspansji niemieckiej na wschód.

Od wiosny 1945 r. na Ziemiach Odzyskanych trwał wzmożony ruch ludności - napływali polscy osadnicy z ziem włączonych do ZSRR oraz z Polski Centralnej, jedni Niemcy wyjeżdżali, inni powracali. Powoli organizowała się polska tymczasowa administracja, której głównym problemem, a zarazem okolicznością sprzyjającą egzystowaniu niemieckiego ruchu oporu, był brak na tych terenach ludności polskiej. W wielu regionach Polacy skupieni byli tylko i wyłącznie w administracji, natomiast Niemcy stanowili resztę ludności. Ich społeczność zresztą miała nadzieję, że mimo klęski wojennej Śląsk, Pomorze Zachodnie czy nawet Gdańsk nie zostaną Polsce ostatecznie przekazane. Nie bez pewnego znaczenia pozostawała również ówczesna sytuacja międzynarodowa, nacechowana atmosferą tymczasowości rozwiązań.

Podziemie pohitlerowskie stawiało sobie kilka zasadniczych celów. Chodziło o utrzymanie przewagi żywiołu niemieckiego na "Ziemiach Odzyskanych" poprzez czynne zwalczanie osadnictwa polskiego oraz nowej administracji. Teoretycznie brano pod uwagę przygotowanie powstania zbrojnego przeciwko okupantowi. Chodziło także o szerzenie wśród Niemców propagandy mającej na celu powstrzymanie ich wyjazdów za nowo powstałą granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej. W przypadku konieczności opuszczenia pewnych miejsc, dążono do tego, by nie mogły one dalej służyć Polakom, decydowano się na przyjęcie taktyki spalonej ziemi, czyli próbę niszczenia, na opuszczanych terenach, wszystkich zasobów, jakie wróg mógłby wykorzystać dla własnej korzyści, stosując najczęściej metody sabotażu i dywersji.

W skład niemieckiego podziemia wchodziło szereg mniejszych i większych organizacji, nie mających często ze sobą żadnego powiązania, ani też nie podlegających jakiemuś centralnemu kierownictwu. W polskiej historiografii określa się je, niepoprawnie, zbiorczą nazwą Werwolf – od największej i najwcześniej, odgórnie utworzonej organizacji. W apogeum działalności siły niemieckiego podziemia można oszacować na blisko 10 tysięcy, prawdopodobnie jednak z wliczeniem w tę liczbę oddziałów złożonych z niedobitków niemieckiej armii.

Struktura organizacyjna opierała się na istniejącym podziale administracyjnym. Najmniejsza jednostką siatki była komórka wiejska na czele z dowódcą (Dorfführerem), składająca się przeważnie z 7-10 osób. Te z kolei podlegały komórce gminnej, w skład której wchodziło zwykle 5-6 komórek wiejskich. Każdy powiat liczył 30-50 komórek podstawowych w sile do 400 członków. Sztab powiatowy na czele z Kreisführerem składał się z kilku (5-6) osób. Komórki powiatowe podporządkowane były organizacyjnie okręgowym, czyli wojewódzkim, którymi to kierowali gauleiterzy. Struktura ta nieco przypominała schemat organizacyjny NSDAP.

Istniała też możliwość działania grup zbrojnych w terenie, bez oparcia u ludności miejscowej, dzięki zawczasu przygotowanym magazynom broni, amunicji i żywności. Niektóre oddziały leśne miały charakter stały, gdyż składały się z ludzi poszukiwanych, którzy nie mogli już powrócić do normalnego życia (np. zbrodniarze wojenni z SS). Większość grup miała jednak charakter doraźny, okresowy – w nocy gospodarze niemieccy podpalali i mordowali Polaków, by w dzień udawać spokojnych, lojalnych i zapracowanych obywateli. Poszczególne grupy miały charakter wojskowy, wojskowo-cywilny lub tylko cywilny. Ta pohitlerowska działalność, w mniejszym lub większym stopniu objęła swoim zasięgiem ówczesne województwa: szczecińskie, opolskie, bydgoskie, wrocławskie, olsztyńskie, gdańskie, katowickie, zielonogórskie i koszalińskie.

Władze polskie postanowiły w żadnym wypadku nie bagatelizować problemu na powyższych terenach, a zwłaszcza na nowym pograniczu. Tuż po zamknięciu granicy zachodniej dla powracających Niemców, pod koniec czerwca 1945 r., rozpoczęto wysiedlenia z powiatów przygranicznych, trwające do połowy lipca. Objęły one liczbę ok. 200 tysięcy Niemców, co przyczyniło się poniekąd do stabilizacji sytuacji nad samą granicą. Nie znaczy to jednak, iż udało się zapobiec ruchowi łączników podziemia zza Odry, zwłaszcza na kierunku Sudety oraz region szczeciński.

Na Pomorzu Szczecińskim podziemie pohitlerowskie na czele z Werwolfem nie było ani zbyt liczne, ani też nie znajdowały się tam ważniejsze jego ośrodki dyspozycyjne, ale dzięki dobremu przygotowaniu ludzi i zaplecza stało się dosyć groźne. W swojej agitacji propagandowej wykorzystywało powszechnie znany fakt tymczasowości rozwiązania granicznego w okolicach Szczecina, budząc w miejscowej ludności nadzieję na pozostanie tych terenów w granicach państwa niemieckiego. W pięć dni po przekazaniu miasta z rąk radzieckich w polskie, czyli 10 lipca 1945 r., została wyznaczona tymczasowa linia demarkacyjna, która pod administracją niemiecką pozostawiła, m.in., czwartą część samego Szczecina. W mieście i okolicach, ciągle zamieszkałych w ogromnej większości przez Niemców, mnożyły się podpalenia ważnych strategicznie obiektów i zbrojne ataki na mniejsze grupy polskie. Spektakularnym wręcz sukcesem Werwolfu było spalenie jedynego mostu kolejowego przez Odrę, łączącego obie części Szczecina. Podobnie, wskutek nieustannych ataków, niemożliwym było korzystanie latem 1945 r. z ważnej kolejowej stacji podmiejskiej Gumieńce.

Postanowienia XII rozdziału Układu Poczdamskiego z 2 sierpnia 1945 oraz późniejsze umowy przyniosły definitywne ustalenie granic północnych i zachodnich Polski. Co więcej, decydują też o wysiedleniu wszystkich Niemców od lutego 1946 r., z utraconych przez III Rzeszę ziem. Wszystko to jednak w niewielkim stopniu wpłynęło na bieżącą aktywność podziemia pohitlerowskiego. 4 października 1945 r., wracający z podpisania szczegółowych umów ostatecznie likwidujących w okolicach Szczecina administrację niemiecką, polski prezydent miasta oraz pełnomocnik rządu na Pomorze Zachodnie, tylko cudem uszli z życiem z zasadzki przygotowanej przez oddział Werwolfu. Do walki, oprócz sił milicji i Urzędu Bezpieczeństwa, musiało zostać zaangażowane wojsko. Do obsadzenia Pomorza Szczecińskiego sformowano specjalnie 12 Dywizję Piechoty.

Militarne wysiłki sił polskich w eliminacji niemieckich grup podziemnego oporu powoli zaczęły przynosić efekty: pod koniec roku udało się zlikwidować Polakom nadzwyczaj aktywną grupę zbrojną na pełnej jeszcze Niemców wyspie Wolin, oraz oddział płetwonurków w Świnoujściu, gdzie wcześniej zdołali oni dokonać licznych zniszczeń w tamtejszym strategicznie ważnym porcie.

Z początkiem 1946 r. rozbito niemieckie oddziały leśne już ostatecznie (głównie dzięki trwającej równolegle akcji wysiedlania), co nie oznaczało jednak, że walka ustała. Polacy w dalszym ciągu ponosili straty, co dotyczyło szczególnie żołnierzy Wojsk Ochrony Pogranicza, które objęły służbę w listopadzie 1945 r. Również dotkliwe były straty materialne – np. w wyniku ścięcia przez sabotażystów niemieckich prawie wszystkich słupów trakcji elektrycznej w powiecie myśliborskim, został on na dłuższy okres pozbawiony prądu.

Wiosna następnego roku przyniosła już masowe i planowe wysiedlanie ludności niemieckiego pochodzenia. Zmobilizowało to nieliczne resztki oddziałów zbrojnych do prób utrudnienia i zahamowania tego procesu, który właśnie im ograniczał możliwości działania. Nie powiodło się to jednak, podziemie musiało stopniowo odejść od działalności "czynnej", nie ustając jednak w pracy propagandowej, wśród systematycznie kurczącej się społeczności niemieckiej. Ustało to dopiero, jak donoszą ówczesne źródła, w połowie roku 1947.

Na Śląsku, w porównaniu z Mazurami i Pomorzem, sytuacja wyglądała dla polskiej władzy znacznie gorzej. Jeszcze w styczniu 1946 r. na ok. 2 miliony Niemców w Polsce, 2/3 mieszkało na Dolnym Śląsku i to w zwartych skupiskach. Województwo wrocławskie, a zwłaszcza jego część sudecka, było miejscem najaktywniejszej działalności pohitlerowskiego podziemia. Niewątpliwie sprzyjały temu warunki naturalne regionu. Doszło nawet do miejscowych przypadków niemożności utrzymania polskiej kontroli nad pewnymi rejonami, niemniej w skali mniejszej znacznie niż w przypadku walk z podziemiem ukraińskim w Polsce południowo-wschodniej. Dotkliwie w tej części Śląska dawała się we znaki szczupłość polskiego osadnictwa. Zanotowano problemy z zasiedlaniem przez Polaków tak niespokojnych ziem, a nawet sporą liczbę przypadków rezygnacji z zamieszkiwania tam już po osiedleniu. Famę taką podtrzymywała przez pewien czas prasa, co zmusiło władzę do skoncentrowania większych sił wojskowych na najbardziej zagrożonych odcinkach. Niemieckie oddziały leśne terroryzowały i rabowały polską ludność cywilną, a funkcjonariuszy państwowych, obojętnie jakiej służby, natychmiast mordowały.

Działalność ich była tym groźniejsza, że posiadały one wspólne regionalne kierownictwo oraz korzystały z szerokiego oparcia u ludności niemieckiej. W większych miastach Dolnego Śląska (Legnica, Wrocław) jeszcze w dość długi czas po zakończeniu działań wojennych miały miejsce podpalenia budynków o szczególnym dla administracji polskiej znaczeniu. Tak spłonęła, przykładowo, Wrocławska Biblioteka Uniwersytecka. W tym regionie słowo "Werwolf" nabrało szczególnie złowrogiego, wręcz przerażającego wydźwięku.

Inną płaszczyzną działania pohitlerowskiego ruchu oporu było przenikanie niemieckich fachowców (gdyż polskich po prostu brakło) do warstw kierowniczych personelu licznych tam zakładów przemysłowych. A następnie utrudniali oni uruchomienie kolejnych hut, kopalń czy fabryk lub też świadomie doprowadzali do ich zniszczenia. Tak zorganizowany, masowy sabotaż w przemyśle stawał się już także problemem o skali ogólnokrajowej, zwłaszcza z powodu występowania w tym regionie unikatowych zakładów przemysłowych o szczególnej wadze (kopalnie miedzi, wolframu). Z rąk takich właśnie "fachowców", w wyniku polskiej kontrakcji, zdołano uratować szczęśliwie jedyną w Polsce kopalnię wolframu. W tego typu działalności sabotażowej celowała, druga pod względem znaczenia po Werwolfie, w zasadzie cywilna organizacja "Freies Deutschland" skupiająca wielu specjalistów różnych branż, a dążąca do oderwania Dolnego Śląska od Polski. Na jej właśnie konto należy zapisać zniszczenia miejscowych, lecz ważnych fabryk: papy w Żaganiu, dachówek w Czarnej, fajansów w Zebrzydowie.

Przez cały 1946 r., mimo trwających wysiedleń w regionie, miały miejsce walki. Na miejsce rozbitych grup powstawały nowe, nie były jednak w stanie zrealizować swego głównego celu, czyli powstrzymania akcji wysiedleńczej. Przez to też stopniowo ich aktywność słabła. Ostatnie niemieckie grupy leśne, już o zdemoralizowanym obliczu, głównie rabunkowym, działały do początków 1947 r. Pewną iskrą nadziei dla ludności niemieckiej były rewizjonistyczne wypowiedzi zachodnich polityków (J. Byrnes – IX 1946 oraz K. Schumacher – VIII 1946), lecz rzeczywistość szybko ją zgasiła. Jednak na Śląsku do sabotaży i dywersji sporadycznie dochodziło jeszcze nawet w 1948 roku.

W województwie olsztyńskim działało po wojnie kilka grup podziemnych o niewielkim znaczeniu, a tylko jedna z nich zdołała przetrwać do początków roku 1946. Natomiast Gdańsk i Opolszczyzna stały się miejscami rozbicia ostatnich pohitlerowskich organizacji – "Jungenbund der Freien Stadt Danzig" we wrześniu 1949 r. oraz "Freikorps Gross-Mossdorf" w sierpniu 1949 r. Polskie służby bezpieczeństwa od końca wojny zlikwidowały blisko 70 niemieckich zrzeszeń tego typu. Niemiecki ruch oporu nie zapisał jednak karty, która byłaby jakkolwiek porównywalna z Polskim Państwem Podziemnym. Obiektywnie należy stwierdzić, iż po prostu zabrakło im koncepcji, determinacji, doświadczenia. Dlatego stał się tylko krótkim epizodem lub raczej epilogiem w dziejach zmagań II wojny światowej.

Omówiona powyżej tematyka nie zalicza się do szerzej znanych. Świadczą o tym chociażby pewne błędy w jednym z wydań encyklopedii PWN gdzie do Werwolfu zalicza się zupełnie inne organizacje (Freies Deutschland, Edelweiss Piraten), a także błędnie podaje jego nazwę jako "Wehrwolf", co można by tłumaczyć jako "zbrojny wilk", a nie prawidłowo "Werwolf", czyli "Wilkołak". Może błąd ten pochodzi z tego, iż wymowa tych dwóch słów jest w języku niemieckim bardzo zbliżona. Źródłosłów nazwy jest związany z legendami słowiańskimi i germańskimi. Wilkołak – pół-człowiek, pół-wilk – miał wzbudzać lęk, grozę i respekt. Słowo to, a właściwie nazwa, choć użyte propagandowo, dosyć trafnie oddawało naturę tego pohitlerowskiego ruchu – zwłaszcza że w przypadku wspomnianych grup okresowych, działalność miała miejsce prawie wyłącznie w nocy. Najsilniejszy i, jak się okazało, ostateczny cios podziemiu niemieckiemu zadały władze polskie akcją wysiedleńczą.

Bibliografia

Linki zewnętrzne