Więzienie Plötzensee - Polski Serwis Naukowy

Więzienie Plötzensee (niem. Strafgefängnis Plötzensee) było instytucją pruską zbudowaną w latach 1869-79 w pobliżu jeziora Plötzensee, w sąsiedztwie gminy Charlottenburg. W okresie rządów Adolfa Hitlera w latach 1933-45 w Plötzensee stracono ponad 2500 osób. Wśród nich znajdowali się członkowie Czerwonej Orkiestry (Rote Kapelle), członkowie tzw. Kręgu z Krzyżowej (oskarżeni o zamach na życie Hitlera z 20 lipca 1944 w Wilczym Szańcu), uczestnicy czechosłowackiego ruchu oporu i różne inne osoby uznane przez Trybunał Ludowy Volksgerichtshofza wrogów państwa.

Czerwona Orkiestra (niem. Die Rote Kapelle) - siatka szpiegowska podporządkowana wywiadowi ZSRR, funkcjonująca w latach II wojny światowej na terytorium Belgii, Holandii, Francji oraz Niemiec.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

W ciągu nocy w okresie od 7 do 12 września 1943 roku dokonano tu serii masowych egzekucji, w czasie których na skutek błędów zginęło wiele osób, co do których toczyło się jeszcze postępowanie apelacyjne w sprawie złagodzenia kary. Na pojawienie się śmiertelnych w efekcie pomyłek miał wpływ fakt, że sprawy często relacjonowane były telefonicznie, bez żadnych pisanych dokumentów.

Helmuth Hübener (ur. 8 stycznia 1925 w Hamburgu, zm. 27 października 1942 w więzieniu Plötzensee w Berlinie) - niemiecki nastolatek, najmłodsza ofiara Trybunału Ludowego (Volksgerichtshof), skazany na karę śmierci za rozpowszechnianie ulotek o treści antywojennej.

Helmut James Graf von Moltke (11 marca 1907, Krzyżowa - 23 stycznia 1945, Berlin) – niemiecki prawnik wojskowy, założyciel organizacji "Krąg z Krzyżowej".

Ewangelicki kapłan, Harald Poelchau, odniósł się do tych wydarzeń w następujący sposób:

"Gdy zapadł zmrok 7 września, rozpoczął się masowy mord. Noc była zimna. Co chwilę ciemność rozświetlał blask eksplodujących bomb. Do tego światła reflektorów tańczyły po niebie. Więźniowie stali zebrani w kilku kolumnach - jeden za drugim. Stali w ten sposób, początkowo nieświadomi swojego losu. Nagle zdali sobie, co ich miało czekać. Ośmiu mężczyzn naraz zostało wywołanych po nazwiskach i zabitych. Pozostali powoli przesuwali się i czekali na swoją kolej. Co chwila wymieniałem kilka słów szeptem ze swoim katolickim przyjacielem. Nagle oprawcy przerwali swoją pracę ze względu na odbywające się w okolicy bombardowanie. Pięć szeregów mężczyzn miało być na chwilę odprowadzonych do swoich cel. Egzekucja trwała. Wszystkie osoby, które odprowadzono do cel, zostały powieszone [...] Wyroki wykonywano przy świetle świec, ponieważ wystąpiła awaria elektryczności. Dopiero wczesnym rankiem, około godziny 8 wycieńczeni kaci przerwali swoją pracę, by kontynuować ją wieczorem po regeneracji sił."

Musa Cälil, [źalil] ros. Муса Джалиль, właściwe nazwisko Musa Mostafa ulı Cälilov (ur. 15 lutego 1906 r. w wiosce Mostafa w guberni orenburskiej w Rosji, zm. 25 sierpnia 1944 r. w więzieniu w Berlinie) – tatarskojęzyczny poeta sowiecki, niemiecki kolaborant, a następnie antyhitlerowski bojownik podczas II wojny światowej

Hans-Bernd August Gustav von Haeften (ur. 18 grudnia 1905 r. w Berlinie, zm. 15 sierpnia 1944 r. tamże) – niemiecki prawnik oraz członek niemieckiego ruchu oporu przeciwko Adolfowi Hitlerowi.

Jedną z przyczyn masowych egzekucji były, przeprowadzone kilka dni wcześniej przez aliantów, naloty na Berlin. Więzienie Plötzensee doznało poważnych uszkodzeń, gilotyna została praktycznie zniszczona, a kilku więźniom udało się uciec (zostali wkrótce schwytani). Głównym motywem zbiorowych egzekucji było wykonanie wyroków, nim skazańcy zdołają uciec. Do dnia dzisiejszego w więzieniu Plötzensee znajduje się pomnik, upamiętniający więźniów zlikwidowanych przez nazistów. Pomnik został odsłonięty 14 września 1952 roku. Z ówczesnych zabudowań więziennych do dziś zachowała się jedynie szopa, w której wykonywano wyroki - niewielki ceglany budynek z dwoma pomieszczeniami, gdzie więźniów wieszało się lub dekapitowało (ścinało głowy). Z tej okazji wzniesiono pamiątkową ścianę z napisem "Ofiarom Dyktatury Hitlera w Latach 1933-1945". Po drugiej wojnie światowej, do roku 1987, więzienie wykorzystywano do przetrzymywania młodocianych przestępców w wieku od 14 do 20 lat. Gdy więzienie dla nieletnich przeniesiono do nowej, pobliskiej siedziby (Jugendstrafanstalt Berlin na Friedrich-Olbricht-Damm), Plötzensee zamieniono na więzienie dla mężczyzn, zdolne pomieścić 577 więźniów.

Krąg z Krzyżowej niem. Kreisauer Kreis – grupa niemieckiej opozycji antyhitlerowskiej działająca w Krzyżowej w czasie II wojny światowej. Skupiała opozycjonistów z różnych grup społecznych, wyznaniowych i orientacji politycznych. Opozycjoniści z Kręgu z Krzyżowej zasłużyli się jako obrońcy demokracji i praw człowieka, oraz dali przykład porozumiewania się i owocnej współpracy mimo różnic światopoglądowych i religijnych. Nazwa została nadana przez Gestapo, nie była używana przez jej członków.

Carl Friedrich Goerdeler (ur. 31 lipca 1884 w Pile, nm. Schneidemühl, wówczas w Wielkim Księstwie Poznańskim, zm. 2 lutego 1945 w Berlinie) - konserwatywny polityk niemiecki.

Najważniejsze ofiary egzekucji

Cato Bontjes van Beek, Liane Berkowitz, Eugen Bolz, Eva-Maria Buch, Musa Cälil, Hans Coppi, Hilde Coppi, Alfred Delp, Julius Fučík (dziennikarz), Carl Friedrich Goerdeler, Hans Bernd von Haeften, Arvid Harnack, Mildred Harnack, Ulrich von Hassell, Albert Hensel, Liselotte Herrmann, Caesar von Hofacker, Helmuth Hübener (najmłodsza ofiara - 17 lat), Johanna Kirchner, Hans Georg Klamroth, Theodor Korselt, Karlrobert Kreiten, Adam Kuckhoff, Julius Leber, Wilhelm Leuschner, Helmut James von Moltke, Erwin Planck, Johannes Popitz, Adolf Reichwein, Rudolf von Scheliha, Ewald von Kleist-Schmenzin, Harro Schulze-Boysen, Libertas Schulze-Boysen, Elisabeth Schumacher, Robert Stamm, Berthold Schenk von Stauffenberg (brat Clausa), Maria Terwiel, Adam von Trott zu Solz, Erwin von Witzleben, Vera Obolensky.

Zamach 20 lipca – nieudany zamach stanu, mający na celu m.in. zabicie Adolfa Hitlera, przeprowadzony 20 lipca 1944 przez oficerów Wehrmachtu pod przywództwem pułkownika Clausa von Stauffenberga.

Claus Philipp Maria Schenk Graf von Stauffenberg (ur. 15 listopada 1907 w Jettingen w Bawarii, zm. 21 lipca 1944 w Berlinie) – oficer niemiecki (pułkownik), szef sztabu armii rezerwowej. Należał do grupy spiskowców, którzy zaplanowali i zrealizowali nieudany zamach na życie Hitlera 20 lipca 1944 w kwaterze führera zwanej Wilczym Szańcem koło Kętrzyna na Mazurach. Stauffenberg podłożył bombę w baraku, w którym odbywała się narada wyższych dowódców Wehrmachtu z udziałem Hitlera. Wybuch bomby jedynie lekko zranił Hitlera, a Stauffenberg został aresztowany jak większość zamachowców już następnego dnia. Został rozstrzelany natychmiast po pojmaniu.

Literatura

Brigitte Oleschinski: Gedenkstätte Plötzensee. Berlin: Gedenkstätte Dt. Widerstand, 1997 (3. Auflage), ISBN 3926082054