Wicekrólestwo La Platy - Polski Serwis Naukowy

Wicekrólestwo La Platy – kolonia hiszpańska, wydzielona w 1776 z Wicekrólestwa Peru, w celu obrony jego południowych prowincji przed wpływami brytyjskimi i portugalskimi. Obejmowała dzisiejsze Argentynę, Urugwaj, Paragwaj, i Boliwię.

Geneza i powstanie

1680 portugalski gubernator Rio de Janeiro, Manuel Lobo założył fortecę Colonia, na dzisiejszym wybrzeżu urugwajskim i uczynił go stolicą utworzonego przez siebie Departamentu Colonii. Głównym tego celem było zapewnienie portugalskiej ekspansji poza Brazylię, łamiąc Traktat z Tordesillas, który stracił znaczenie między 1580 a 1640, kiedy Hiszpania zajmowała Portugalię. José de Garro szybko zaatakował i zdobył fort dla Hiszpanii, który jednak 7 maja 1681 został zwrócony Portugalii ze względu na Tymczasowy Traktat z Lizbony.

Traktat z Tordesillas – umowa między Portugalią i Hiszpanią podpisana na zamku w Tordesillas 7 czerwca 1494 roku. Oba królestwa podzieliły w nim między siebie tereny w basenie Oceanu Atlantyckiego odkryte w wyniku wielkich odkryć geograficznych. Linia graniczna między strefami wpływów dwu mocarstw miała przebiegać na 370 mil na zachód od Wysp Zielonego Przylądka. Traktat został poprzedzony kilkoma bullami papieskimi.

Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Z drugiej strony Wicekrólestwo Peru wymagało przepływu całego handlu przez port w Limie, co znacznie ograniczyło potencjał gospodarczy Buenos Aires, będącego naturalnym i pierwotnym portem. To z kolei spowodowało dużą działalność przemytniczą w regionie w szczególności w samym Buenos Aires, Montevideo i Asuncion.

Ameryka Południowa – kontynent leżący na półkulach południowej oraz północnej i zachodniej. Od wschodu graniczy z Oceanem Atlantyckim, a od zachodu z Oceanem Spokojnym. Powierzchnia Ameryki Południowej wynosi 17,8 mln km². Od północy, przez Przesmyk Panamski, graniczy z Ameryką Północną. Oba te kontynenty nazywane są też przez Europejczyków Nowym Światem.

Salta jest argentyńską prowincją położoną w północno-zachodniej części kraju. Graniczy na północy z prowincją Jujuy i Boliwią, na wschodzie z Paragwajem, prowincjami Formosa, Chaco, na południu z Santiago del Estero, Tucumán i Catamarcą i na zachodzie z Chile.

W 1763 na mocy Traktatu Paryskiego tereny zostały przyznane Hiszpanii.

Początki istnienia

Premier Portugalii Markiz de Pombal w dalszym ciągu zachęcał do zajmowania spornego terytorium. Karol III szybko zareagował na korzystnych warunkach. Francja i Anglia z różnych przyczyn pozostały w tym konflikcie neutralne. Cevallos wysłał ostrzeżenie i rozpoczął agresję na Santa Catalina, skąd Brazylijczycy wcześniej uciekli. Cevallos zdobył ją bez żadnych ofiar w niespełna miesiąc. Następnie płynąc w kierunku Montevideo i Buenos Aires, z pomocą gubernatorowi Vertizowi, odbił Colonię – również bez oporu. Udał się wtedy na wyprawę na Rio Grande do Sul, którą przerwał w Maldonado, kiedy został poinformowany o Traktacie z San Ildefonso, kończącym działania wojenne na tym obszarze.

Argentyna (Argentina, Republika Argentyńska – República Argentina) – państwo w Ameryce Południowej, nad południowym Atlantykiem. Graniczy z Chile na zachodzie, Boliwią i Paragwajem na północy, Brazylią i Urugwajem na północnym wschodzie. Argentyna rości pretensje do archipelagu Falklandów oraz części Antarktydy. Nazwa pochodzi od łacińskiego argentum (srebro), którym Indianie obdarowali hiszpańskich rozbitków Juana Díaza de Solís. Pod względem wielkości Argentyna jest ósmym krajem na świecie i drugim w Ameryce Południowej (biorąc pod uwagę liczbę ludności i powierzchnię). Argentyna jest członkiem organizacji gospodarczej Mercosur.

Karol III (ur. 20 stycznia 1716 w Madrycie, zm. 14 grudnia 1788 w Madrycie) – książę Parmy, Piacenzy i Guastalii w latach 1731-1735, król Neapolu (jako Karol VII) i Sycylii (jako Karol IV) w latach 1735-1759, król Hiszpanii w latach 1759-1788 z dynastii Burbonów.

W 1766 Hiszpanie nabyli Malwiny (odkryte w XVI wieku przez angielskiego kapitana Johna Davisa, Anglia ustanowiła swoje zwierzchnictwo nad nimi w 1761), będące dotąd kolonią francuską i nazywane Port St. Louis. Rok później po uzyskaniu nad nimi całkowitej kontroli, oddali wyspy pod rządy gubernatora w Buenos Aires. Odrzucenie brytyjskich roszczeń do wysp doprowadziło w 1770 do kryzysu falklandzkiego, w którym Hiszpania i Wielka Brytania stanęły na krawędzi wojny.

Colonia del Sacramento (znane także jako Colonia, port. Colônia do Sacramento) - miasto w południowym Urugwaju, położone około 175 km na zachód od stolicy kraju Montevideo, nad Rio de la Plata. Współrzędne geograficzne: 34°29′S 57°50′W / -34.483, -57.833. Ludność: 21,7 tys. mieszk. (2004). Ośrodek administracyjny departamentu Colonia.

Urugwaj (Uruguay, Wschodnia Republika Urugwaju – República Oriental del Uruguay) – państwo w Ameryce Południowej, nad Atlantykiem, graniczące z Argentyną od zachodu i Brazylią od północy. Stolicą państwa jest Montevideo, port atlantycki u ujścia La Platy. Po drugiej stronie tego estuarium leży stolica Argentyny – Buenos Aires. Dawniej Urugwaj stanowił część Wicekrólestwa La Platy i nosił nazwę Banda Oriental (Brzeg Wschodni).

W tych warunkach Karol III Hiszpański w kwietniu 1776 poprosił byłego gubernatora Rio de La Plata, Cevallosa o obmyślenie strategii bezpieczeństwa i rozwoju regionu. Król miał na myśli sposób podboju Colonii i wysp Santa Catarina na terenie tzw. "Banda Oriental" (Brzegu Wschodniego) i modernizację słabo rozwiniętego Buenos Aires. Cevallos rozpoczął wprowadzanie transformacji ustrojowych w kraju włączając wprowadzenie wolnego handlu ustalone 6 września 1777 oraz wykorzystanie złóż mineralnych w okolicach Potosi, które wkrótce stały się głównym źródłem dochodów wicekrólestwa. Reformy króla Burbona przyczyniły się w wielkim stopniu do rozwoju obszaru. W latach 1792-1796 miał miejsce bezprecedensowy bum gospodarczy.

Brazylijczycy – naród południowoamerykański, zamieszkujący Brazylię. Osoby deklarujące narodowość brazylijską są pochodzenia przede wszystkim europejskiego i afrykańskiego. Naród ukształtował się wskutek kolonizacji portugalskiej i przywozu afrykańskich niewolników.

Rio Grande do Sul – jest jednym z 26 stanów Brazylii, położonym w południowej części kraju. Od południa graniczy z Urugwajem, od zachodu z Argentyną, a od północy z brazylijskim stanem Santa Catarina. Jest położony między wybrzeżem atlantyckim z lagunami Mirim i Patos, a rzeką Urugwaj. Klimat subtropikalny.

Upadek państwa

W początkowych latach XIX wieku Buenos Aires stawało się coraz bardziej samowystarczalne, produkując około 600 000 sztuk bydła rocznie (z czego ćwierć była spożywana na miejscu) i znacznie wspierającym rozwój obszarów. Jednak nieuniknione i w końcu rozpoczęte wojny z Wielką Brytanią oznaczały nadejście wielkiego regresu w regionalnej gospodarce, ponieważ komunikacja morska była praktycznie sparaliżowana. Region Górne Peru został obciążony dużymi kosztami administracji i obrony estuarium Rio de La Plata, wspieranego dotąd przede wszystkim przez produkcję w Potosi. Na przykład, w pierwszych latach istnienia Wicekrólestwa, około 75% kosztów było pokrywane z przychodów, pochodzących z północy. Górne La Plata (głównie obecny Paragwaj) miało również problemy z administracją z Buenos Aires, w szczególności ze względu na jej monopol w wielu dziedzinach.

Boliwia, Wielonarodowe Państwo Boliwia () – państwo na kontynencie południowoamerykańskim. Graniczy z Brazylią na północy i wschodzie, Paragwajem i Argentyną na południu oraz z Chile i Peru na zachodzie. Państwo nie posiada dostępu do morza.

San Ignacio – niewielkie miasto w południowej części meksykańskiego stanu Sinaloa, położone w odległości około 50 kilometrów od wybrzeża Pacyfiku, na północ od miasta Mazatlan. San Ignacio leży w dolinie rzeki Piaxtla spływającej z położonych na zachód od miasta Sierra Madre Occidental. Miasto w 2005 roku liczyło 4 591 mieszkańców.

1805 Hiszpania musiała pomóc Francji za sojusz z 1795 , ale straciła swoją flotę morską w bitwie pod Trafalgarem. Hiszpański premier ostrzegł wicekrólestwo przed prawdopodobieństwem brytyjskiej inwazji, i że w takim przypadku miasto Buenos Aires byłoby zdane na własne siły.

27 czerwca 1806 około 1500 żołnierzy pod wodzą płk. Williama Carra Beresforda pomyślnie zaatakowało Buenos Aires po nieudanej próbie zatrzymania ich przez wicekróla Rafaela de Sobremonte, który uciekł do Cordoby. Brytyjskie siły zbrojne zostały wyparte w grudniu przez kreoli pod dowództwem Santiago de Liniers. W lutym 1807, Brytyjczycy wzmocnili się o 8000 mężczyzn pod wodzą gen. Samuela Auchmuty'ego. W maju przybył gen. John Whitelock w celu przejęcia ogólnego dowództwa i 5 lipca zaatakował Buenos Aires. Po utracie ponad połowy swej armii został pojmany, podpisał zawieszenie broni i wyjechał do Wielkiej Brytanii.

La Plata (hiszp. Río de la Plata) - olbrzymie, największe na świecie estuarium powstałe z połączenia ujściowych odcinków rzek Parany i Urugwaj do Oceanu Atlantyckiego.

Republika Guarani - obszar administrowany przez przez zakon jezuitów, położony na granicy wicekrólestwa Peru i wicekrólestwa La Plata, zamieszkany głównie przez indiańskie plemię Guaranów. Obszar ten nigdy nie zyskał statusu państwa w pełnym tego słowa znaczeniu, pozostawał jednak przez ponad 100 lat poza jurysdykcją otaczających je królestw, a misyjne osiedla zwane redukcjami były zarządzane przez swoisty samorząd, będący jezuicką adaptacją dawnych struktur plemiennych. Religią panującą na tym obszarze był katolicyzm. Tereny te zostały podbite przez Hiszpanów w 1768 roku i włączone do Peru i Paragwaju.

Tak więc, brak wsparcia ze strony Hiszpanii i zwiększenie zaufania po zadaniu świeżej porażki Brytyjczykom sprawił, iż podjęto starania w kierunku niezależności wicekrólestwa. Było także oczywiste, że Wicekrólestwo Rio de la Plata było tylko kilkoma niepowiązanymi regionami połączonymi ze sobą przez hiszpańską koronę, w akcie próby utrzymania władzy nad regionem.

Wenezuela (Boliwariańska Republika Wenezueli, República Bolivariana de Venezuela, nazwa wprowadzona przez Hugo Cháveza w 1999 roku) – państwo położone w północnej części Ameryki Południowej.

Wicekrólestwo Peru – kolonia hiszpańska założona w 1544 roku ze stolicą w Limie, początkowo obejmowała wszystkie hiszpańskie zdobycze w Ameryce Południowej z wyjątkiem wybrzeży dzisiejszej Wenezueli. Nazywana też Wicekrólestwem Nowej Kastylii. Wicekrólestwo podzielone było na audiencje z siedzibami w Panamie, Bogocie, Charcas (obok La Paz w Boliwii), Quito, Santiago (w Chile) i Buenos Aires. W latach 1569-1581 wicekrólestwem rządził wicekról Francisco de Toledo, który usprawnił administrację, nadał pozbawionym dotąd wszelkich praw Indianom ograniczoną autonomię, doprowadził do unowocześnienia metod eksploatacji srebra, największego bogactwa kolonii. W 1717 (niektóre źródła podają rok 1718) z północnej części Wicekrólestwa Peru wyodrębniono Wicekrólestwo Nowej Granady, obejmujące dzisiejsze terytoria: Kolumbii, Ekwadoru, Panamy i Wenezueli. W 1776 wyodrębniono Wicekrólestwo La Platy, obejmujące tereny dzisiejszej Argentyny, Urugwaju, Paragwaju i części Boliwii. Wyzysk Indian doprowadził do zaostrzenia sytuacji wewnętrznej. W 1780 roku wybuchło powstanie pod wodzą Túpaca Amarú. Mimo iż w 1781 Hiszpanie pojmali i zabili Túpaca, walki trwały aż do 1783, powodując ogromne zniszczenia w całym wicekrólestwie. W 1821 generał José de San Martin zajął Limę i ogłosił niepodległość Peru. W 1824 interweniująca armia hiszpańska została pokonana przez powstańców pod wodzą Antonio José de Sucre.

25 maja 1810 z południowej części wicekrólestwa utworzono niepodległe Zjednoczone Prowincje Rio de La Plata. Oznaczało to formalny kres istnienia wicekrólestwa.

Północny obszar mimo swej autonomii pozostał pod rządami hiszpańskimi i nosił nieoficjalną nazwę Republika Guarani od nazwy indiańskiego plemienia Guaranów. Jednak 15 maja 1811 w jego wschodniej części proklamowano niepodległy Paragwaj, jako drugie w historii po Wenezueli, spośród obecnie istniejących, państwo Ameryki Południowej.

Anglia (ang. England, język staroangielski Englaland) – w przeszłości samodzielne królestwo, obecnie największa i najludniejsza część składowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Anglię zamieszkuje 83% całkowitej populacji państwa. Region zajmuje dwie trzecie wyspy Wielkiej Brytanii i posiada granice lądowe z Walią na zachodzie i Szkocją na północy. Wyspa oblewana jest przez Morze Północne, Morze Irlandzkie, Ocean Atlantycki i Kanał La Manche. Stolicą Anglii jest miasto Londyn, natomiast jej patronem – święty Jerzy.

Portugalia, Republika Portugalska (port. República Portuguesa) – państwo europejskie położone w zachodniej części Europy Południowej na południowym zachodzie Półwyspu Iberyjskiego. Jest najdalej wysuniętym na zachód państwem Europy, od północy i wschodu graniczy z Hiszpanią a od zachodu i południa Portugalię oblewają wody Oceanu Atlantyckiego. Dodatkowo w skład Portugalii wchodzi szereg wysp położonych na Oceanie Atlantyckim, jak Archipelag Azorski (Açores) i Madera (Madeira). Jest członkiem Unii Europejskiej oraz NATO.