Ten artykuł dotyczy konfliktu brytyjsko-rosyjskiego w Azji Środkowej. Zapoznaj się również z: Wielka gra - polski teleturniej.

Persja w 1814 r.

Wielka Gra (ang. The Great Game) jest terminem używanym dla określenia rywalizacji między Imperium Brytyjskim a carską Rosją w XIX wieku o wpływy w Azji Środkowej – głównie na terenie obecnych Iranu, Afganistanu i Pakistanu, a także Tybetu.

Rywalizacja miała charakter zarówno wojskowy (choć nie doszło do bezpośredniego starcia brytyjsko-rosyjskiego) jak i dyplomatyczny. Koncepcje przedstawiające Wielką Grę jako konflikt przede wszystkim wywiadów obu państw nie znajduje potwierdzenia w źródłach (patrz sekcja Kontrowersje).

Jako orientacyjne daty początku i końca Wielkiej Gry przyjmuje się Traktat z Gulistanu z 1813 roku (kończący wojnę rosyjsko-perską i stanowiący o przyłączeniu obecnego Azerbejdżanu do Rosji) i Porozumienie rosyjsko-angielskie z 1907 r., która podzieliła strefy wpływów w Azji Środkowej. Europejskim konfliktem powiązanym z Wielką Grą była wojna krymska l. 1853-55 między Wielką Brytanią, Francją i imperium osmańskim a Rosją.

Przebieg

Przyczyny konfliktu i pierwsza wojna brytyjsko-afgańska

Stopniowa rosyjska ekspansja na tereny obecnego Uzbekistanu i Turkmenistanu była przyczyną niepokoju Brytyjczyków, dla których postępy rosyjskie zagrażały bezpieczeństwu "klejnotu w koronie" Imperium Brytyjskiego – Indii.

Chcąc wzmocnić swoją pozycję w regionie, Brytyjczycy siłą wynieśli do władzy w Afganistanie marionetkowego władcę Szudżę Szaha w 1838, jednak z racji powszechnej wrogości i otwartych ataków na żołnierzy na ulicach Kabulu, musieli wycofać swoje siły w 1842 r, ostatecznie tracąc je w całości (ok. 4,500 żołnierzy). Upokorzeni Anglicy musieli tymczasowo powściągnąć swoje ambicje, a Afganistan, szczególnie po powstaniu sipajów, był postrzegany jako państwo buforowe.

Rosyjska ekspansja i druga wojna brytyjsko-afgańska

W tym samym czasie powolne postępy rosyjskie, które obejmowały ekspansję z Syberii na południe, nabierały rozpędu. W 1865 roku anektowano Chanat Kokandu, w trzy lata później to samo spotkało Samarkandę, a Emirat Buchary został wskutek traktatu pokojowego całkowicie podporządkowany Rosji. Tym samym Rosja stanęła u progu Afganistanu, czego nie omieszkał podkreślić ówczesny brytyjski premier, Benjamin Disraeli, proponując w liście do królowej Wiktorii "oczyszczenie Środkowej Azji z Rosjan i odrzucenie ich aż do Morza Kaspijskiego".

Karykatura przedstawiająca afgańskiego emira Sher Aliego pomiędzy niedźwiedziem (Rosja) i lwem (Wielka Brytania). Podpis w języku angielskim głosi Chroń mnie przed przyjaciółmi.

Gdy w 1878 roku Rosjanie wysłali misję dyplomatyczną do Afganistanu, Anglicy domagali się przyjęcia podobnej misji z ich strony. Gdy emir Sher Ali odmówił, w odpowiedzi do Afganistanu wkroczyła czterdziesto-tysięczna armia, rozpoczynając drugą wojnę bryjsko-afgańską. Gdy Sher Ali zmarł, jego miejsce zajął Abdur Rahman Khan, który podporządkował się brytyjskiej polityce zagranicznej, jednocześnie wykorzystując brytyjskie wpływy do scentralizowania państwa.

Konflikt o Pandjeh i rywalizacja w Kaszmirze

W 1848 doszło do konfliktu granicznego między Rosją a Afganistanem, w rejonie afgańskiej oazy Panjdeh, która została (wraz z okolicznymi ziemiami) zajęta przez rosyjskich żołnierzy. Rosjanie podpierali się dawnymi żądaniami terytorialnymi do tego regionu przez anektowany Chanat Chiwy. W efekcie walk rosyjsko-afgańskich omal nie doszło do otwartej wojny między Rosją a Wielką Brytanią, którą jednak ostatecznie udało się zażegnać. Konflikt zakończyła wspólna komisja graniczna, która (bez udziału Afganistanu) postanowiła o zatrzymaniu przez Rosję rejonu Pandjeh.

W latach 1890-91 Brytyjczycy, podejrzewając Rosjan o próby nawiazania kontaktów z małymi, na wpół niezależnymi państwami w Kaszmirze, zorganizowali wyprawę przeciwko księstwom Hunza i Nagar, podporządkowując je sobie.

Ententa i podział stref wpływów

W efekcie porozumienia z 1907 r., które podłożyło fundament pod sojusz brytyjsko-rosyjski przeciwko Niemcom, doszło m.in. do podziału stref wpływów w Centralnej Azji. Ustalono, że Afganistan pozostanie pod wpływami brytyjskimi, jednak Brytyjczycy zobowiązali się do utrzymania obecnej władzy, a także do gwarancji co do rosyjskiej granicy z Afganistanem. Persja została podzielona na rosyjską strefę wpływów na północy, brytyjską na południu i pas buforowy pomiędzy. W kwestii Tybetu postanowiono o zachowaniu jego neutralnego statusu jako państwa buforowego, oraz zadecydowano o kontaktach z Lhasą poprzez władze chińskie, które w teorii zachowywały zwierzchność nad Tybetem.

Trzecia wojna brytyjsko-afgańska, rywalizacja brytyjsko-sowiecka

W 1919 r. zamordowany został afgański monarcha Habibullah Khan. Jego syn, Amanullah, odrzucił brytyjską protekcję i zaatakował północną granicę Indii Brytyjskich. Choć sukcesy militarne były skromne, w efekcie traktatu z Rawalpindi Afganistan odzyskał samodzielność w polityce zagranicznej.

Fakt, że rewolucja bolszewicka anulowała większość porozumień międzynarodowych Rosji, doprowadził do ponownego konfliktu o sfery wpływów w regionie. Afganistan pod władzą Amanullaha starał się balansować między tymi państwami, w 1921 r. podpisując traktat o przyjaźni z Rosyjską Republiką Radziecką. Jednocześnie Amanullah przyjmował zarówno muzułmańskich uchodźców z ZSRR, jak i hinduskich nacjonalistów. Przyjął również tytuł padyszacha, chcąc podkreślić swoją chęć rozciągnięcia władzy na wszystkich Pasztunów, także tych po drugiej stronie linii Duranda (granicy między Afganistanem i Pakistanem).

Kontrowersje

O ile istnienie konfliktu między mocarstwami w tym regionie jest niezaprzeczalne, krytyce poddawana jest popularnonaukowa koncepcja Wielkiej Gry jako rywalizacji siatek wywiadowczych, rozpowszechniona głównie przez literaturę przygodową.

W Myth and Reality in the Great Game, Gerald Morgan na podstawie analizy dokumentów z okresu Indii Brytyjskich stwierdza, że nie istnieją dowody na istnienie brytyjskiej siatki wywiadowczej w Azji Środkowej. W jego opinii, jeżeli chodzi o rywalizację wywiadowczą, w najlepszym wypadku były to pojedyncze, incydentalne działania ad hoc, a w najgorszym – wszystko to opiera się na plotkach.

Z kolei Malcolm Yapp, w The Legend of the Great Game, stwierdza, że Brytyjczycy terminem Wielkiej Gry określali bardzo różne rzeczy dotyczące ich ambicji i zainteresowań w Azji. Yapp twierdzi również, że głównym zadaniem, jakie stawiał przed sobą rząd brytyjski w Indiach było wzmocnienie kontroli nad ludnością lokalną, a nie konflikt z carską Rosją.

W kulturze

Termin "wielka Gra" został spopularyzowany (a możliwe, że nawet wymyślony) przez brytyjskiego pisarza Rudyarda Kiplinga, który opisał ją w powieści przygodowej pt. Kim.

W polskiej literaturze, wzmianki o rywalizacji brytyjsko-rosyjskiej w tym regionie pojawiają się w jednej z książek Alfreda Szklarskiego z serii o Tomku Wilmowskim – Tomek na tropach Yeti.