Wielka Niedźwiedzica - Polski Serwis Naukowy

Wielka Niedźwiedzica (łac. Ursa Maior, dop. Ursae Maioris, skrót UMa) – gwiazdozbiór okołobiegunowy nieba północnego, a zarazem trzecia co do wielkości konstelacja nieba. W Polsce jest widoczna przez cały rok.

Najjaśniejsze gwiazdy Wielkiej Niedźwiedzicy tworzą charakterystyczny i łatwy do odszukania na niebie układ Wielkiego Wozu (zwanego w niektórych krajach „Wielką Chochlą” lub „Wielkim Rondlem”), którego „dyszel” jest jednocześnie „ogonem” niedźwiedzicy.

Pochodzenie nazwy

Nazwa gwiazdozbioru nawiązuje do greckiego mitu o uwiedzionej przez Zeusa nimfie Kallisto, która po śmierci z rąk Artemidy została przemieniona w niedźwiedzicę i umieszczona na firmamencie. Zazdrosna Hera uprosiła bogów, by niedźwiedzica nie mogła się kąpać w oceanie i przez cały czas bez odpoczynku wędrowała w kółko po niebie.

Sfera niebieska (firmament, sklepienie niebieskie) - abstrakcyjna sfera o nieokreślonym promieniu otaczająca obserwatora znajdującego się na Ziemi, utożsamiana z widzianym przez niego niebem. Dawniej wierzono, że sfera niebieska jest rzeczywistą kopułą, dziś wiadomo, że jest to tylko złudzenie optyczne, a sformułowanie to jest używane jedynie w zwrotach językowych, jak np.:

Manuskrypty z jaskiń w Dunhuang – zbiory starożytnych manuskryptów odkryte w kompleksie buddyjskich jaskiń w pustynnym mieście Dunhuang w północno-zachodnich Chinach.

Wielka Niedźwiedzica jest jednym z najdawniej nazwanych gwiazdozbiorów. Zarówno ludy Eurazji, jak i Ameryki Północnej, rozpoznawały w tej konstelacji kształt niedźwiedzia. Oznacza to, że gwiazdozbiór ten musiano nazwać jeszcze przed zniknięciem lądowego połączenia pomiędzy Syberią i Alaską, co najmniej 15 000 lat temu.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.

Alkor lub 80 Ursae Maioris (80 UMa) – jedna z jaśniejszych gwiazd w gwiazdozbiorze Wielka Niedźwiedzica (wielkość gwiazdowa: 3,99), jej odległość od Słońca to ok. 81 lat świetlnych. Alkor jest karłem o typie widmowym A5 V, jego absolutna wielkość gwiazdowa wynosi 2,01. Gwiazda ta ma temperaturę powierzchniową sięgającą 8000 K.

Gwiazdozbiór ten widnieje też na fladze stanowej Alaski oraz fladze Czirokezów.

Gwiazdy i inne obiekty

Najjaśniejszą gwiazdą w tym gwiazdozbiorze jest ε UMa (Alioth), o jasności zmiennej od 1,68 do 1,78 mag.

Inne jasne gwiazdy:

α UMa (Dubhe) jasność 1,8 mag

β UMa (Merak), jasność 2,4 mag

γ UMa (Phekida), jasność 2,4 mag

δ UMa (Megrez), jasność 3,3 mag

η UMa (Benatnash), jasność 1,85 mag

ζ UMa, gwiazda wielokrotna, układ składający się z sześciu gwiazd, w tym Mizara (2,3 mag), będącego gwiazdą poczwórną, i powiązanego z nim grawitacyjnie Alkora (4 mag), będącego gwiazdą podwójną, którego dostrzeżenie gołym okiem bywa trudne, choć jest możliwe dla osób o dobrym wzroku.

Obiekty mgławicowe z katalogu Messiera:

Galaktyki nieregularne (Irr – od ang. Irregular) – są galaktykami, które nie mają określonego symetrycznego kształtu. Stanowią ok. 5% populacji wszystkich galaktyk.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

M 81 – jasna (6,9 mag) galaktyka spiralna, widoczna przez lornetkę; w jej pobliżu:

M 82 – słabsza od niej galaktyka nieregularna

M 97 – mgławica planetarna „Sowa” o jasności 12 mag.

Największa czarna dziura to Q0906+6930 odkryta w lipcu 2004.

Uwagi

Jest jednym z obiektów, które znalazły się na najstarszej papierowej mapie nieba pochodzącej z jaskiń w Dunhuang.

Przypisy

Tajemnice Wszechświata. Jak odkrywaliśmy kosmos. Paul Murdin. Warszawa: Albatros, 2010, s. 23. ISBN 978-83-7659-067-7.
First Known Binary Star Is Discovered to Be a Triplet, Quadruplet, Quintuplet, Sextuplet System (ang.). ScienceDaily, 2009-12-10. [dostęp 2011-10-21].

Zobacz też

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Wielka Niedźwiedzica

Zobacz w Wikiźródłach Wozy

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o gwiazdozbiorze

asteryzm

lista gwiazd w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy

Mała Niedźwiedzica

Znajdowanie położenia gwiazdy polarnej (niebieska linia) oraz gwiazd Arktur i Spica (czerwona linia) za pomocą najjaśniejszych gwiazd Wielkiej Niedźwiedzicy – Wielkiego Wozu

Megrez (δ UMa) – jedna z gwiazd w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy (wielkość gwiazdowa: 3.32). Odległa od Słońca o ok. 81 lat świetlnych. Jej wielkość absolutna wynosi 1,33. Należy do typu widmowego A3 V (zob. diagram Hertzsprunga-Russella). Temperatura powierzchni tej gwiazdy ciągu głównego wynosi ok. 8000 K.

Czirokezi (nazwa własna Tsalagi, ang. Cherokee) — plemię Indian Ameryki Północnej pierwotnie wywodzące się od Irokezów i zamieszkujące podgórskie, zachodnie obszary Karoliny Południowej i Północnej, północną Georgię i wschodnie Tennessee. Później większość jego członków zostało przymusowo przesiedlona na tereny płaskowyżu Ozark. Byli jednym z plemion wliczanych w skład grupy Pięciu Cywilizowanych Plemion. Posługują się językiem czirokeskim.

Część gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy, a mianowicie układ gwiazd Wielkiego Wozu, widnieje na fladze stanu USA Alaska.

Gwiazdy Wielkiego Wozu