Wielki Giewont - Polski Serwis Naukowy

Wielki Giewont od strony zachodniej. Poniżej Czerwony Grzbiet

Wielki Giewont i Długi Giewont – widok od południowego zachodu

Wielki Giewont – wznoszący się na wysokość 1894 m n.p.m. główny szczyt masywu Giewontu w Tatrach Zachodnich.

Topografia

Masyw Giewontu składa się jeszcze z Długiego Giewontu (1867 m n.p.m.) i Małego Giewontu (1728 m n.p.m.). Najwyższy z nich Wielki Giewont, uznawany za właściwy szczyt całego masywu znajduje się w środku, oddzielony od Długiego Giewontu przełęczą Szczerba (1823 m), a od Małego Giewontu Giewoncką Przełęczą (1680 m). Jest to najwyższy szczyt Tatr Zachodnich położony w całości w Polsce. Wielki Giewont jest też szczytem zwornikowym – odchodzi od niego w kierunku południowym grań, która poprzez Kopę Kondracką łączy się z Czerwonymi Wierchami. W grani tej znajduje się Wyżnia Kondracka Przełęcz (1765 m) i Kondracka Przełęcz (1725 m).

Wielki Upłaz – trawiaste połacie południowego stoku masywu Giewontu, dawniej wypasane (wchodziły w skład Hali Kondratowej), a pierwotnie porośnięte kosówką, która obecnie rośnie powyżej i poniżej Wielkiego Upłazu. Z upłazu do Doliny Małego Szerokiego i Piekła opadają kolejno od zachodu Kurski Żleb, Świński Żleb (pod wierzchołkiem Wielkiego Giewontu), Koński Żleb (poniżej Szczerby), Krówski Żleb, Suchy Żleb, Urwany Żleb i Żleb z Wrótek. Upłaz rozciąga się ok. 200–400 m ponad dnem Doliny Kondratowej.

Wyżnia Kondracka Przełęcz – przełęcz w grani łączącej masyw Giewontu z Czerwonymi Wierchami (Kopą Kondracką) w Tatrach Zachodnich. Przełęcz znajduje się na wysokości 1765 m n.p.m., pomiędzy Wielkim Giewontem (1894 m) a Kondracką Przełęczą (1725 m), również znajdującą się w tej grani. Zbudowana jest z silnie sprasowanych łupków i gnejsów należących do płaszczowiny Giewontu. Obszar przełęczy jest częściowo trawiasty, częściowo porośnięty kosodrzewiną. Występuje tu rzadki wysokogórski gatunek rośliny – sybaldia rozesłana.

Wielki Giewont wznosi się ponad dolinami: Strążyską, Białego, Małej Łąki i Kondratową. Jego północne ściany, widoczne z Zakopanego opadają bardzo stromą ok. 600-metrową ścianą do Małej Dolinki. Są niedostępne turystycznie, znajduje się na nich kilkadziesiąt dróg wspinaczkowych dla taterników, niektóre z nich są bardzo trudne technicznie. Obecnie jednak TPN zabronił uprawiania taternictwa na nich. Zbocza południowe są łagodniejsze i prowadzi przez nie szlak turystyczny na szczyt. Górna, podwierzchołkowa ich część to Wielki Upłaz. Niżej zbocza te pocięte są kilkoma żlebami, w kierunku od zachodu do Szczerby są to: Kurski Żleb, Świński Żleb i Koński Żleb.

Żleb (również źleb) – wklęsła rynnowa forma ukształtowania terenu górskiego, stromościenne wcięcie w stoku czy ścianie, powstałe wskutek wietrzenia mechanicznego oraz erozyjnego działania gruzu skalnego, wód opadowych, roztopowych i lawin.

Giewoncka Przełęcz – znajdująca się na wysokości 1680 m n.p.m. przełęcz w masywie Giewontu pomiędzy Wielkim Giewontem (1894 m n.p.m.) i Małym Giewontem (1728 m n.p.m.) w Tatrach. Jest to szeroka, skalisto-trawiasta przełęcz zbudowana z wapieni kredowych, na których leżą wapienie i dolomity środkowego triasu płaszczowiny Giewontu. Od jej północnej strony opada do Małej Dolinki wielki Żleb Kirkora. Cieszy się on złą sławą, ponieważ ginie w nim wielu turystów, którzy zbaczają ze szlaku celem skrócenia sobie drogi z Giewontu. Do 2003 r. zginęło w ten sposób ponad 20 osób. Południowe stoki spod przełęczy opadają do górnej części Doliny Małej Łąki.

Przyroda

Wierzchołek Wielkiego Giewontu zbudowany jest z wapieni górnej jury, poniżej leżą wapienie triasu (anizyku) (seria wierchowa). Utwory te zapadają pod kątem ok. 80 stopni ku północy i należą do płaszczowiny Giewontu.

Z rzadkich w Polsce gatunków roślin stwierdzono występowanie gnidosza Hacqueta.

Historia

Spod Giewonckiej Przełęczy opada na północ słynny Żleb Kirkora, miejsce wielu wypadków śmiertelnych wśród turystów, którzy usiłowali przez niego wspiąć się krótszą drogą z Doliny Strążyskiej na szczyt, lub zejść ze szczytu wprost na Zakopane. Np. w sierpniu 1998 zginęło tutaj dwoje 17-latków, którzy usiłowali tędy zejść z Giewontu "na skróty". Wielki Giewont jest rekordzistą jeśli chodzi o ilość wypadków śmiertelnych w Tatrach – zginęło na nim ponad 50 turystów (dane z 2003 r.), głównie w wyniku uderzeń pioruna i upadków w przepaść, ale również były przypadki zasłabnięć i samobójstw. 15 sierpnia 1937, podczas procesji w Święto Wniebowzięcia NMP zginęły tam, porażone piorunem 4 osoby, 13 zostało ciężko rannych.

Anizyk – w stratygrafii piętro środkowego triasu w eratemie mezozoicznym trwające około 8 milionów lat. Rozpoczęło się około 245 milionów lat temu. Młodsze piętro od oleneku a starsze od ladynu. Nazwa pochodzi od rzeki Anisus w Alpach Austriackich.

Czerwone Wierchy – masyw górski znajdujący się w ciągu głównego grzbietu Tatr Zachodnich. Biegnie nim granica słowacko-polska. Położony jest nad dolinami: Cichą, Tomanową, Tomanową Liptowską, Kondratową, Małej Łąki i Miętusią i Kościeliską.

Prawdopodobnie od dawna na Wielki Giewont wchodzili myśliwi i juhasi. Pierwszego odnotowanego wejścia dokonali Franciszek Herbich i Aleksander Zawadzki w 1830 r. Pierwszego odnotowanego wejścia zimowego dokonał Mariusz Zaruski z towarzyszami w 1904 r. Wkrótce Giewont stał się też popularnym celem wypraw turystycznych. Jednak pierwsi turyści wchodzili przeważnie tylko na przełęcz Szczerby. W 1852 r. pierwszy zakopiański proboszcz, ksiądz Józef Stolarczyk podczas wspinaczki na grani Długiego Giewontu ugrzązł w skałach i nie mógł wydostać się o własnych siłach, wydostali go dopiero przy pomocy powrozów wzywani krzykiem juhasi, wypasający na Hali Kondratowej.

Grań – słowo wywodzące się z języka wołoskiego (por. rum. grui – "szczyt") zazwyczaj stromy, ostry i skalisty grzbiet górski, ostra krawędź utworzona przez stykające się zbocza lub ostra, często silnie poszarpana szczytowa partia pasma lub grzbietu górskiego. Przykładem może być Rohacki Koń. Jednak grań może być również szeroka i trawiasta, jak np. grań Czerwonych Wierchów. Przez grań rozumie się też cały grzbiet pasma górskiego, na ogół skalisty, ale miejscami szeroki i trawiasty, jak np. grań Tatr Zachodnich, Bździochowa Grań, itp.

Szczerba – przełęcz w masywie Giewontu w Tatrach Zachodnich oddzielająca jego główny szczyt Wielki Giewont (1894 m n.p.m.) od grani Długiego Giewontu. Przełęcz leży na wysokości 1823 m n.p.m., jest więc o 71 m niższa od głównego szczytu, na którym stoi Krzyż na Giewoncie i który znajduje się na wschód od niego. Tuż za Szczerbą w grani Długiego Giewontu znajduje się jego najwyższa kulminacja (1867 m n.p.m.), odległa w prostej linii ok. 400 m od krzyża.

Ze szczytu Giewontu doskonały widok na leżące 1100 m poniżej Zakopane. Na jego szczycie znajduje się metalowy krzyż, zamontowany w 1901.

Szlaki turystyczne

Na szczyt Wielkiego Giewontu dojść można trzema popularnymi szlakami turystycznymi: – niebieski z Kuźnic przez Kalatówki, Dolinę Kondratową, obok schroniska PTTK na Hali Kondratowej i przez Kondracką Przełęcz. Czas przejścia: 2:55 h, ↓ 2:15 h – czerwony z Doliny Strążyskiej przez Polanę Strążyską i Przełęcz w Grzybowcu na Wyżnią Kondracką Przełęcz, stamtąd dalej szlakiem niebieskim.

Czas przejścia od wylotu Doliny Strążyskiej na przełęcz: 3 h, ↓ 2:20 h

Czas przejścia z przełęczy na szczyt Giewontu: 15 min, ↓ 10 min

– żółty z Gronika przez Dolinę Małej Łąki na Kondracką Przełęcz, stąd dalej szlakiem niebieskim.

Czas przejścia z Gronika na przełęcz: 2:45 h, ↓ 2:05 h

Czas przejścia z przełęczy na szczyt Giewontu: 30 min, ↓ 20 min.

Czasy przejścia podane na podstawie mapy. Do Wyźniej Kondrackiej Przełęczy trasa jest bez większych trudności technicznych. Ostatni podwierzchołkowy odcinek (szlak niebieski) jest trudniejszy i ubezpieczony łańcuchami. Obowiązuje na nim ruch jednostronny – na szczyt prowadzi (patrząc z dołu) trasa z prawej strony. W sezonie przy dobrej pogodzie na odcinku tym tworzą się kolejki, czasami bardzo długie – Giewont należy do najbardziej popularnych szczytów.

Krzyż na Giewoncie – metalowy krzyż na szczycie Wielkiego Giewontu (1894 m n.p.m.) w masywie Giewontu. Zamontowany tam został przez parafian z Zakopanego 19 sierpnia 1901 roku na pamiątkę 1900 rocznicy urodzin Jezusa Chrystusa. Inicjatywa wyszła od ówczesnego proboszcza zakopiańskiego, Kazimierza Kaszelewskiego. Aby się przekonać, jakiej wysokości będzie potrzebny krzyż, by był widoczny z Zakopanego, zrobiono próbę: z dwóch długich żerdzi zabranych z szałasu zbito krzyż o wysokości 10,5 m – był on widoczny. Metalowy krzyż w elementach wykonała fabryka Góreckiego w Krakowie, przywieziono go koleją.

Mały Giewont – trójwierzchołkowy szczyt w masywie Giewontu w Tatrach Zachodnich. Leży pomiędzy Doliną Małej Łąki a Doliną Strążyską. Dawniej nazywany był także Giewoncikiem. W najwyższym punkcie, odległym ok. 500 m w prostej linii od głównego szczytu Giewontu (zwanego Wielkim Giewontem) osiąga on wysokość 1728 m n.p.m. Od zachodniej strony stromo opadająca ściana Giewontu przechodzi w półkolistą skalną grzędę, a następnie w grzbiet Małego Giewontu, oddzielony szeroką Giewoncką Przełęczą. Z przełęczy tej opada na północ do Małej Dolinki duży i urwisty żleb, zwany Żlebem Kirkora. W kierunku południowym Mały Giewont oddzielony jest od Siodłowej Turni przełęczą Siodło. Od strony północno-zachodniej sąsiaduje z Grzybowcem, oddzielony od niego przełęczą Bacug.

Przypisy

Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
Tatry. Zakopane i okolice. Mapa w skali 1:27 000. Warszawa: ExpressMap Polska, 2005. ISBN 83-88112-35-X.

Zobacz też

Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Wielki Giewont

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Giewoncie

Krzyż na Giewoncie

Bibliografia

Józef Nyka: Tatry polskie. Przewodnik. Wyd. XIII. Latchorzew: Wyd. Trawers, 2003. ISBN 83-915859-1-3.
Tatry polskie. Mapa turystyczna 1:20 000. Piwniczna: Agencja Wyd. „WiT” s.c., 2006. ISBN 83-89580-00-4.

Linki zewnętrzne

Mariusz Zaruski o Giewoncie