Lenin i Trocki 1920

Pogrzeb Lenina, styczeń 1924

Stalin i Bucharin 1928

Rykow, Woroszyłow, Stalin

Kolektywizacja – wypędzana z domu rodzina

Kolektywizacja – umierający z głodu koń, okolice Charkowa 1933

Charków 1932 – umierające z głodu dziecko

Ulica w Charkowie 1932 – przechodnie obojętnie mijają zmarłych z głodu ludzi

Kolejka po chleb za dewizy Torgsin Charków 1932

Wielki terror – okres w historii ZSRR szczególnego nasilenia terroru policyjnego NKWD w latach 30. XX wieku. W efekcie zaplanowanych i zorganizowanych represji zamordowano miliony niewinnych ludzi, a także prawie wszystkich działaczy partii leninowskiej, wysokich oficerów Armii Czerwonej oraz NKWD. Za jego początek uważane jest zabójstwo Kirowa w grudniu 1934, a koniec najczęściej datowany na 1939.

Terminu wielki terror użył Robert Conquest (jest to tytuł jego fundamentalnej monografii zagadnienia z 1968). Inne powszechnie używane określenie, wielka czystka, spopularyzował Aleksander Weissberg-Cybulski, austriacki fizyk, który przeżył dwuletnie śledztwo NKWD w latach 1937–1939, a po opuszczeniu ZSRR wydał w roku 1953 autobiograficzne wspomnienia zawierające jedną z pierwszych analiz fenomenu tego okresu.

W oficjalnej historiografii komunistycznej aż do końca lat 80. XX w. określany eufemistycznie jako okres błędów i wypaczeń lub okres kultu jednostki (w znaczeniu kultu Stalina). Wśród społeczeństwa ZSRR określany jako jeżowszczyzna (usiłowano wiązać okres terroru wyłącznie personalnie z osobą komisarza NKWD Nikołaja Jeżowa, następnie straconego przez Stalina).

Geneza i tło czystki

Partia bolszewicka, w wyniku zbrojnego przewrotu z listopada 1917 i wojny domowej, jaka wybuchła po rozpędzeniu w styczniu 1918 r. demokratycznie wybranego parlamentu Rosji – Zgromadzenia Konstytucyjnego (Konstytuanty), narzuciła Rosji rządy dyktatorskie wbrew opozycji wszystkich prądów społecznych i politycznych Rosji. W chwili przejęcia władzy była ona organizacją zawodowych, zdyscyplinowanych rewolucjonistów liczącą od 5000 do 10 000 członków (z których jedną trzecią stanowili inteligenci). Byli to tzw. starzy bolszewicy, spośród których największym prestiżem cieszyli się członkowie partii jeszcze z okresu jej podziemnej działalności, przed rewolucją lutową (marzec 1917 r.). Stąd przedrewolucyjna działalność podziemna była legendą partii bolszewickiej i źródłem jej kadr władzy do połowy lat 30. W okresie wojny domowej szeregi partii powiększyły się wielokrotnie – stała się partią masową, w której naczelną zasadą była lojalność wobec organizacji. Latem 1918 roku, pod pretekstem organizacji zamachu na Lenina, przywódcy partyjni rozpętali masowy terror wobec przeciwników politycznych i całych grup społecznych (zabójstwo rodziny carskiej). Sukces partii bolszewickiej w wojnie domowej był przede wszystkim konsekwencją schematu organizacji jaką przyjęła, i z żelazną konsekwencją realizowała, ta grupa ludzi.

 Osobne artykuły: rewolucja październikowa i wojna domowa w Rosji.

Powstanie w Kronsztadzie (marzec 1921) wykazało, że grupy społeczne mające rzekomo legitymizować władzę partii bolszewickiej (klasy pracujące) domagają się przywrócenia pluralizmu politycznego i swobody wyborów do rad. To zaś, wobec aktywności niebolszewickich partii socjalistycznych, oznaczać mogło dla bolszewików utratę zdobytej z takim wysiłkiem władzy.

 Osobny artykuł: powstanie w Kronsztadzie.

Po bezwzględnym stłumieniu powstania w Kronsztadzie i powstań chłopskich (z których najbardziej znane jest powstanie tambowskie) bolszewicy zachowali w całości system, według którego byli zorganizowani w czasie wojny. System ten, który dotychczas tłumaczony był jako wymuszone stanem wojny, niedemokratyczne prowizorium utrzymał się mimo jej zakończenia. Zakazano działalności partii niebolszewickich, w tym socjalistycznych, jak mienszewicy czy eserowcy, które funkcjonowały do 1920 r. na pograniczu legalności, utrzymano aparat terroru policji politycznej (CzK, przekształcone właśnie w GPU, do lutego roku 1937 podporządkowane Komitetowi Centralnemu WKP(b) i pozbawione prawa aresztowań członków partii bez zgody władz odpowiednich jej instancji) i stworzony w 1918 r. system obozów koncentracyjnych. Podsumowaniem tego okresu był proces pokazowy eserowców (1922) i wprowadzony przy jego okazji nowy sowiecki kodeks karny, którego osławiony artykuł 58, pisany osobiście ręką Lenina, legitymizował system terroru wobec przeciwników władzy partii bolszewickiej – rzeczywistych lub potencjalnych. Było to otwarte przekreślenie zasady normatywnego państwa prawa i świadome przekazanie władzy państwowej prerogatyw, umożliwiających represjonowanie mieszkańców ZSRR, według swobodnego uznania władzy politycznej. Twórcy tego systemu mieli sami paść później jego ofiarą.

Jednocześnie wobec faktu, że niezadowolenie z odejścia od zasad demokracji i odebrania nawet robotnikom możliwości swobodnego wyboru swej reprezentacji ujawniło się w roku 1921 również wewnątrz partii bolszewickiej (platformy polityczne opozycji robotniczej i demokratycznych centralistów), na X zjeździe partii w tymże roku Lenin przedstawił (a zjazd zaaprobował) rezolucje zakazujące tworzenia grup politycznych (frakcji) wewnątrz partii bolszewików pod rygorem usunięcia z organizacji. Był to faktyczny koniec demokracji wewnątrzpartyjnej i na kilkadziesiąt lat (po czasy Gorbaczowa) koniec jakiejkolwiek demokracji w Rosji. W ramach partii komunistycznych działalność prowadziły odtąd wyłącznie niejawne personalne grupy nacisku, grupy interesów, lub niejawne frakcje polityczne.

Równolegle do politycznego przykręcenia śruby, wobec katastrofalnej klęski głodu i ruiny upaństwowionej w całości ekonomiki kraju, bolszewicy, wprowadzając w roku 1921 tzw. Nową Politykę Ekonomiczną (NEP), zezwolili na powrót do reguł gospodarki rynkowej na wsi (swobodny handel żywnością) i w drobnym przemyśle konsumpcyjnym w miastach. Przywrócono wymienialną, opartą na złocie walutę (czerwoniec). W rękach państwa pozostały banki, handel zagraniczny, wielki i średni przemysł, zarządzane przez biurokrację. Partia bolszewików zachowała i utrwaliła monopol władzy politycznej i aparat policji politycznej. Dla legitymizacji zmiany polityki – i jednocześnie jako podbudowę ideologiczną walki z Trockim – Stalin wspierany przez Bucharina stworzył doktrynę budowy socjalizmu w jednym kraju. W perspektywie okazało się bardzo szybko, że koegzystencja "dwóch Rosji" – rynkowej i upaństwowionej – monopolu politycznego i pluralizmu ekonomicznego jest wobec utopijnej wizji bolszewików niemożliwa.

Uchwały X Zjazdu RKP (b) stały się dla Stalina narzędziem walki o władzę wewnątrz partii i bezwzględnej eliminacji rywali. Walka o sukcesję po Leninie – niekwestionowanym przywódcy bolszewików zaczęła się jeszcze za jego życia – gdy sparaliżowany po wylewach (koniec 1922) pozostawał na marginesie życia politycznego na daczy w Gorkach. Stalin, wybrany w 1922 r. na nowo utworzone stanowisko sekretarza generalnego (któremu podporządkowany był etatowy aparat partyjny i nominacje na stanowiska w terenie) wykorzystał swe możliwości w pełni. Testament polityczny Lenina, który poniewczasie zorientował się w charakteropatycznych predyspozycjach Stalina i zalecił (w grudniu 1922) Komitetowi Centralnemu pozbawienie go stanowiska – został po odczytaniu na plenum KC (w styczniu 1924 r. – po śmierci Lenina) – zignorowany z aprobatą Zinowiewa i Kamieniewa przy daremnych protestach Krupskiej i bierności Trockiego. Jego tekst utajniono (streszczono go jedynie delegatom na zjazd partii). W okresie stalinowskim samo posiadanie tekstu "testamentu politycznego" Lenina stanowiło już podstawę do aresztowania i wyroku z art. 58. – za "podżeganie do terroru" – poprzez wezwanie do usunięcia Stalina ze stanowiska.

Biuro Polityczne partii bolszewików tworzyli w r. 1923 Lenin, Trocki, Stalin, Zinowiew, Rykow, Tomski i Kamieniew jako pełni członkowie Biura, Bucharin, Kalinin, Mołotow i Rudzutak jako zastępcy członków. Jedynie nazwiska Stalina, Trockiego, Kamieniewa, Zinowiewa, Bucharina i Piatakowa (ówcześnie członka KC) wymienił Lenin w swym testamencie politycznym jako wybitnych przywódców partyjnych. Po śmierci Lenina Stalin najpierw w sojuszu z Zinowiewem i Kamieniewem wyeliminował (1925-1926) najgroźniejszego rywala – Trockiego – usuwając go najpierw z stanowiska komisarza wojny – zwierzchnika Armii Czerwonej (1925), potem z Politbiura (1926), następnie sprzymierzywszy się z Bucharinem (i członkami Politbiura – Aleksiejem Rykowem – premierem ZSRR (następcą Lenina na tym stanowisku) i przywódcą związków zawodowych Michaiłem Tomskim) pozbawił władzy, miejsca w Politbiurze i stanowisk Zinowiewa (do tej pory szefa organizacji partyjnej w Leningradzie) i Kamieniewa (zajmującego analogiczne stanowisko w Moskwie) (1927).

Grigorij Zinowiew

Cały czas Stalin przedstawiał się jako człowiek umiaru, który musi uchronić partię i jej władzę przed ekstremistami. Jednocześnie z sukcesem stosował socjotechnikę określoną później jako taktyka salami (stopniowa, lecz systematyczna eliminacja rywali (traktowanych z definicji jako przeciwnicy) plasterek po plasterku).

Po usunięciu Zinowiewa i Kamieniewa przyszła zatem kolej na Bucharina, Rykowa, Tomskiego i ich sojuszników, połączona z rewizją polityki gospodarczej partii – przymusową kolektywizacją rolnictwa i wprowadzeniem polityki przyśpieszonego uprzemysłowienia (kosztem drenażu zasobów wsi) – szerokich inwestycji w przemysł ciężki – infrastrukturę przemysłu zbrojeniowego. Polityka ta była odtąd, aż po kres systemu komunistycznego prowadzona w formie tzw. planów pięcioletnich. System obozów koncentracyjnych i związanej z nimi pracy przymusowej rozszerzył się po roku 1929 skokowo (przeobrażając się w sołżenicynowski archipelag) i obejmował stale już nie kilkaset tysięcy jak uprzednio – a kilka milionów więźniów łagrów – darmową siłę roboczą wielkich budów planowej industrializacji.

Po usunięciu z Biura Politycznego (1929-1930) Bucharina, Rykowa i Tomskiego – sprzeciwiających się rewizji polityki NEPu, poddano wieś w latach 1930-1933 przy użyciu terroru policyjnego i sprowokowanej klęski głodu pełnej kontroli państwa likwidując jej gospodarczą autonomię i przekształcając gospodarzy w robotników rolnych. Byli oni pozbawieni możliwości opuszczenia miejsca zamieszkania (bez prawa posiadania wprowadzonych wówczas dowodów osobistych) i głodowo opłacani. Konsekwencją kolektywizacji była katastrofa rolnictwa w ZSRR (masowe wybijanie inwentarza, którego pogłowie do roku 1960 nie przekroczyło poziomu r. 1929) i klęska głodu 1932-1933, który pochłonął kilka milionów istnień ludzkich.

 Osobny artykuł: Wielki Głód na Ukrainie.

W dalszej zaś perspektywie zniszczenie prywatnego rolnictwa spowodowało utratę przez Rosję – do dnia dzisiejszego – samowystarczalności w zakresie produkcji żywnościowej. Ówcześnie – kolektywizacja dawała możliwość eksportu zboża za twardą walutę po cenach dumpingowych – co było podstawą importu maszyn i półproduktów dla programu uprzemysłowienia – bez konieczności liczenia się z rachunkiem ekonomicznym i nastrojami społecznymi.

Zlikwidowano sektor prywatny w drobnym przemyśle i handlu, wprowadzono system kartkowy, drakońskie przepisy o dyscyplinie pracy w mieście i na wsi – de facto gospodarkę wojenną w czasie pokoju. Pieniądz utracił znaczenie wymienne, walutę złotą wycofano z obiegu, brak wszystkich towarów konsumpcyjnych i kolejki stały się normą, stworzono system sklepów specjalnych Torgsin. System priorytetu sektora przemysłu ciężkiego – zbrojeniowego i wojennej gospodarki niedoboru stworzony wówczas przetrwał do upadku systemu komunistycznego w ZSRR i podporządkowanych mu krajach satelickich.

Jednocześnie budowa zakładów przemysłu ciężkiego stworzyła podstawy do gigantycznego programu zbrojeń. Program zbrojeń miał umożliwić w przyszłości podjęcie ekspansji zagranicznej komunizmu, której tamę położyła w r. 1920 klęska Armii Czerwonej w wojnie z Polską, zaś w r. 1923 ostatecznie pogrzebało ją fiasko rewolucji w Niemczech – największym kapitalistycznym kraju Europy. Doktryna polityczna ZSRR przedstawiona publicznie przez Stalina już w roku 1926 na zjeździe WKP(b) przewidywała oczekiwanie na II wojnę światową pomiędzy państwami imperialistycznymi, którą ZSRR miał wykorzystać dla rozszerzenia systemu komunistycznego na całą Europę i stworzenia europejskiego, a w konsekwencji światowego systemu republik sowieckich.

Po usunięciu Bucharina Stalin pozostawał jedynym u władzy członkiem leninowskiego Biura Politycznego. Nie był jednak jeszcze absolutnym, niekwestionowanym dyktatorem. W latach 1929-1934 w ZSRR rządziła faktycznie oligarchia, na której czele stał oczywiście Stalin, lecz w której skład wchodzili inni "starzy bolszewicy", którzy wsparli go w walkach frakcyjnych lat dwudziestych przeciw kolejnym konkurentom do władzy w Biurze Politycznym – stanowiącym – do połowy lat trzydziestych faktyczny ośrodek władzy w partii bolszewickiej i w konsekwencji w ZSRR. Częściowo czynili to z pobudek oportunistycznych – chęci udziału we władzy i jej przywilejach – częściowo z powodów merytorycznych – uważając Stalina za pragmatycznego, umiarkowanego przywódcę, a szybkie uprzemysłowienie poza rachunkiem ekonomicznym i kolektywizację – jako pożądany kierunek modernizacji ZSRR – przekształcenia go w państwo uprzemysłowione, zamieszkane przez robotników, których uważali przynajmniej werbalnie za klasę postępową i panującą. Uprzemysłowienie traktowali jako narzędzie wprowadzenia swej wizji ustroju socjalistycznego i rozszerzenia go siłą (poprzez tzw. marsze wyzwoleńcze) na sąsiadów ZSRR.

Najwybitniejszą postacią spośród tych ludzi był Siergiej Kirow. Należeli do nich również w stalinowskim już Biurze Politycznym: Walerian Kujbyszew, Sergo Ordżonikidze, Jan Rudzutak, Stanisław Kosior, niekiedy popierał ich Michaił Kalinin. Należeli do starych bolszewików, posiadali samodzielną pozycję polityczną i poparcie grup swych zwolenników w Komitecie Centralnym i w lokalnych organizacjach partyjnych, którymi kierowali (np. Kirow – w Leningradzie, Kosior – jako I sekretarz KP Ukrainy), czy aparacie rządowym (Ordżonikidze – kluczowy komisariat przemysłu ciężkiego i Najwyższej Rady Gospodarki Narodowej (WSNCh) – zwierzchnika administracyjnego całego przemysłu, Kujbyszew – szef Gospłanu – organu planowania gospodarczego). W żadnym przypadku nie byli marionetkami Stalina i byli gotowi akceptować jego przywództwo jedynie w pewnych ramach.

Udowodniła to w roku 1932 tzw. sprawa Riutina. W czerwcu 1932 r. w trakcie klęski głodu "stary bolszewik", uprzednio zwolennik Bucharina, Martemian Riutin i grupka niższych działaczy napisali "Odezwę do wszystkich członków WKP(b)" i zaczęli ją rozpowszechniać. W dokumencie pisali o zniszczeniu wsi, upadku autentycznego planowania, rządach bezprawia i terroru w partii i kraju sprawowanych przez niegodziwych, przebiegłych ludzi bez zasad gotowych na rozkaz z góry zmienić zdanie dziesięć razy, karierowiczów, pochlebców i lokajów. Stwierdzali że Bucharin, Rykow i Tomski mieli rację w sprawach gospodarczych, zaś Trocki w swej krytyce reżimu w partii. Konkluzja odezwy brzmiała: Stalin i jego klika nie zechcą i nie potrafią dobrowolnie oddać swoich stanowisk, muszą być więc usunięci siłą i należy zrobić to jak najszybciej.

Stalin uznał odezwę za wezwanie do zamordowania go i zażądał egzekucji Riutina. 23 września 1932 Riutin został wykluczony z partii i aresztowany (OGPU, czy później NKWD nie miało formalnie prawa aresztować członków partii bez zgody ich macierzystej organizacji partyjnej) Stalin miał zdaje się nadzieję, że OGPU zabije Riutina bez wciągania w to władz politycznych. OGPU przedstawiło jednak sprawę Biuru Politycznemu. Tu Kirow wystąpił gwałtownie przeciwko zastosowaniu kary śmierci i przekonał do siebie większość członków Politbiura. Stalina poparł tylko Kaganowicz. Po raz pierwszy Stalin napotkał silny opór własnych sprzymierzeńców. Oznaczało to, że nie uzyska ich zgody na egzekucję członków partii za czysto polityczne wykroczenia. Przełamanie tego oporu zajęło Stalinowi ponad cztery lata (do września 1936 – lutego 1937. Również tajna policja OGPU nadal uważała się za podporządkowaną Politbiuru – a nie osobiście Stalinowi. Riutina skazano na dziesięć lat więzienia. Został zamordowany w roku 1937, wraz ze swymi obrońcami z władz WKP(b) z roku 1932.

Sojusznicy Stalina nie przyjęli do wiadomości, że nie zna on pojęcia partnerstwa, a taktykę salami uważa za życiową strategię. Stalin był bowiem zdecydowany przełamać wszelkie ograniczenia dla swej władzy w partii i w kraju. Ilustracją ewolucji pozycji Stalina w partii bolszewickiej jest następujące zestawienie: w roku 1929 Stalin nie mógł aresztować i skazać Trockiego, swego najgroźniejszego rywala. Mógł go – zresztą po ostrej walce wewnątrz Politbiura – jedynie deportować za granice ZSRR. Nie mógł nawet zabrać Trockiemu jego osobistego archiwum (Trocki wywiózł je swobodnie na emigrację). W roku 1932 Stalin, choć potężniejszy, został przegłosowany w Biurze Politycznym w sprawie Riutina. Od marca 1937 r. wystarczyło, by podniósł słuchawkę i zadzwonił do NKWD, by dowolny człowiek w ZSRR, z członkami Komitetu Centralnego i Biura Politycznego partii bolszewickiej włącznie, pożegnał się z wolnością i życiem. Metodą tak zasadniczego przekształcenia pozycji Stalina było właśnie rozpętanie wielkiej czystki pod pretekstem terrorystycznych spisków organizowanych przez starych bolszewików.

Narzędziem operacji stać się miała tajna policja OGPU – NKWD, marionetki Stalina spośród starych bolszewików jak Łazar Kaganowicz czy Wiaczesław Mołotow i pokolenie młodszych działaczy partyjnych, którzy pragnęli szybkiego objęcia stanowisk partyjnych i państwowych zajmowanych przez starych bolszewików (Andriej Żdanow, Georgij Malenkow, Anastas Mikojan, Nikita Chruszczow i cała rzesza innych – w tym z postaci wówczas drugoplanowych: Michaił Susłow, Boris Ponomariow i Leonid Breżniew). Stalin stworzył również niepostrzeżenie oddaną sobie osobiście strukturę (całkowicie oddani wykonawcy – Aleksander Poskriebyszew (osobisty sekretariat), Ławrientij Beria (szef partii na Zakaukaziu), Andriej Wyszynski (prokurator generalny), Nikołaj Jeżow, Matwiej Szkiriatow, Lew Mechlis (wówczas funkcjonariusze aparatu partyjnego)) wreszcie własne struktury w obrębie, lub obok tajnej policji (tzw. Wydział Specjalny Komitetu Centralnego). Na drodze do pełni władzy Stalina stały natomiast dotychczasowe struktury organizacyjne partii bolszewickiej i jej tradycja. Przeszkodą dla jego planów byli starzy bolszewicy – dotychczasowi sprzymierzeńcy, którzy mogli połączyć się z częścią weteranów z antystalinowskich opozycji lat dwudziestych (zwłaszcza Bucharinem i Kamieniewem).

Stalin zdecydował się zatem przejąć pełnię władzy w partii bolszewickiej i w ZSRR poprzez wymordowanie starych bolszewików – weteranów partii leninowskiej. Ponadto zdecydował się sterroryzować społeczeństwo w stopniu dotąd nawet w ZSRR niewyobrażalnym i wymordować wszystkich tych, którzy choćby potencjalnie mogliby w sprzyjających warunkach (wojna) rzucić wyzwanie władzy partii bolszewików. Partia z nowym wyselekcjonowanym przywództwem miała być jedynie narzędziem w ręku dyktatora – a terror miał zniszczyć wszystkie potencjalne konkurencyjne wobec Stalina ośrodki decyzyjne, niezależne środowiska i więzi mogące stanowić podstawę społecznego oporu – do rodziny włącznie. Taka jest geneza wydarzeń lat 1934-1939 (które zamykają się symbolicznie pomiędzy XVII a XVIII Zjazdem WKP(b)) – zasadnicza przyczyna wielkiej czystki – eliminacji dotychczasowych bolszewickich elit władzy i wielkiego terroru – kaźni milionów zwykłych ludzi (por. np. mord w Winnicy). Rozwiązaniem jakie znalazł Stalin dla rozstrzygnięcia dylematu, w jakim znalazł się w kierownictwie WKP(b), było zorganizowanie zabójstwa Kirowa – dla przełamania oporu aparatu OGPU, przejęcia przez Stalina osobistej kontroli nad tajną policją i uzyskania niezbędnej zgody gremiów partyjnych na rozpętanie terroru wobec partyjnej elity władzy – starych bolszewików.

Zabójstwo Kirowa

Stalin, Kirow, Kaganowicz 1934

Kirow na XVII Zjeździe WKP(b)1934

Ostatnim spektaklem poparcia starych bolszewików dla przywódcy był tzw. zjazd zwycięzców (XVII Zjazd WKP(b)) w 1934 roku, na którym pozwolono wystąpić przywódcom opozycji, którzy chwalili politykę Stalina i potępiali swoje dawne błędy. Na tym samym zjeździe dojść jednak miało do zakulisowych dyskusji na temat usunięcia Stalina i wysunięcia nowego, nieskompromitowanego przywódcy, którego upatrywano w Siergieju Kirowie – najpopularniejszym ówczesnym działaczu. Kirow nie przyjął tej propozycji i poinformował o niej Stalina. Pod koniec obrad Zjazdu w tajnym głosowaniu w wyborach na członków Komitetu Centralnego przeciwko Stalinowi oddano aż 292 głosy (na 1966 delegatów, z których 1108 miało zostać rozstrzelanych w ciągu następnych czterech lat). Komitet Centralny liczył 139 członków i zastępców członków, z których 99 miało umrzeć gwałtowną śmiercią w ciągu najbliższych pięciu lat, a ośmiu dalszych nieco później. Kontrolowana przez Stalina komisja skrutacyjna sfałszowała jednak wyniki i oficjalnie podała, że otrzymał on jedynie trzy głosy przeciw. Prawdopodobnie wtedy Stalin podjął decyzję o "wielkiej czystce", która unicestwi partię leninowską i w ten sposób przekształci partię jedynie w narzędzie w jego ręku.

Późnym popołudniem 1 grudnia 1934 r. Kirow został zamordowany strzałem z pistoletu w plecy na korytarzu obok swego gabinetu na trzecim piętrze Pałacu Smolnego, gdzie mieściła się siedziba Leningradzkiego Komitetu WKP(b). Tego samego dnia Stalin pociągiem specjalnym osobiście pojechał do Leningradu wraz z Wiaczesławem Mołotowem i Gienrichem Jagodą, szefem NKWD, aby nadzorować śledztwo. Przesłuchiwany osobiście przez Stalina zamachowiec Leonid Nikołajew ujawnił wiele kompromitujących NKWD faktów, ale stwierdził, że Kirowa zabił by wyrazić sprzeciw wobec biurokratyzacji partii i o swoich planach nie informował nikogo. Zabójstwo to do dzisiaj jest przedmiotem sporów historyków, z których część uznaje tę wersję za prawdziwą, a część dopatruje się rozkazu lub inspiracji Stalina oraz udziału funkcjonariuszy policji politycznej NKWD. Niezależnie od prawdziwych przyczyn Stalin postanowił wykorzystać zabójstwo dla własnych celów. Już 2 grudnia 1934 został ogłoszony – bez konsultacji i głosowania w Politbiurze – dekret o terrorze, przewidujący "tryb przyśpieszony" w sprawach o "akty terrorystyczne", ich przygotowanie, podżeganie i pomocnictwo. Jednocześnie wyroki śmierci w sprawach o "terroryzm" miały być wykonywane bezzwłocznie (bowiem " Prezydium CIK ZSRR nie widzi możliwości przyjmowania takich próśb do rozpatrzenia"). Było to pierwsze i podstawowe narzędzie masowego terroru policyjnego następnych lat. Zabójstwem Kirowa obciążono pierwotnie "elementy kontrrewolucyjne". Nieco później ogłoszono natomiast, że sprawca dokonał zamachu z politycznej inspiracji opozycji skupionej wokół Kamieniewa i Zinowiewa, których aresztowano 15 grudnia i 15 stycznia 1935 skazano na 10 (Zinowiew) i 5 lat więzienia (Kamieniew). Był to pierwszy proces Zinowiewa-Kamieniewa w związku ze sprawą Kirowa.

Procesy moskiewskie

Stalin kierował wielką czystką poprzez ślepo mu posłusznych starych bolszewików jak Łazar Kaganowicz, Wiaczesław Mołotow, młodszych karierowiczów jak Andriej Żdanow, Ławrientij Beria, Georgij Malenkow, Anastas Mikojan i Nikita Chruszczow. Do bezpośrednich wykonawców tej polityki należeli: Aleksander Poskriebyszew (osobisty sekretariat), Ławrientij Beria (szef partii na Zakaukaziu), Andriej Wyszynski (prokurator generalny), Nikołaj Jeżow, Matwiej Szkiriatow, Lew Mechlis (wówczas funkcjonariusze aparatu partyjnego) specjalne struktury kontrolujące tajną policję (tzw. Wydział Specjalny Komitetu Centralnego). Na drodze do pełni władzy Stalina stały natomiast dotychczasowe struktury organizacyjne partii bolszewickiej i jej tradycja. Przeszkodą dla jego planów byli starzy bolszewicy – dotychczasowi sprzymierzeńcy, którzy mogli połączyć się z częścią weteranów z antystalinowskich opozycji lat dwudziestych (zwłaszcza Bucharinem i Kamieniewem).

Po zabójstwie Kirowa przez ponad rok nastąpił pozorny spokój. Poza kulisami Józef Stalin przygotowywał procesy pokazowe. 26 stycznia 1935 zmarł w niewyjaśnionych do dziś okolicznościach Walerian Kujbyszew (członek frakcji umiarkowanej w Politbiurze). 25 maja 1935 Komitet Centralny WKP(b) rozwiązał Stowarzyszenie Starych Bolszewików, 25 czerwca Stowarzyszenie Katorżników Politycznych i Zesłańców – organizacje zrzeszające "starych bolszewików" i publikujące ich prace i wspomnienia. Był to wstęp do całkowitej rewizji historii partii bolszewickiej zgodnie z bieżącą wizją Stalina, przecinania więzi społecznych w ramach czystki, polityki wykluczania społecznego "starych bolszewików" i eliminacji tradycji partyjnej na rzecz stalinowskiej mitologii. Równolegle oficjalnym okólnikiem wycofano z bibliotek wszystkie książki autorstwa Trockiego, Kamieniewa i Zinowiewa. W lutym 1935 Nikołaj Jeżow, do tej pory kierownik Wydziału Kadr KC WKP(b) został równolegle członkiem Sekretariatu KC (w miejsce Kirowa) i przewodniczącym Komisji Kontroli Partyjnej. W czerwcu 1935 Andriej Wyszynski został prokuratorem generalnym ZSRR.

W czerwcu 1935 został wydalony z WKP(b) i usunięty ze stanowiska sekretarza CIK ZSRR został Awel Jenukidze pod pretekstem tolerowania "elementów kontrrewolucyjnych" w obsłudze Kremla i usunięty ze stanowiska szef ochrony Kremla Peterson (wraz z pełną wymianą kadry ochrony Kremla). Uwięziony od grudnia 1934 Lew Kamieniew został (w swym drugim w 1935) procesie skazany na 10 lat izolatora za "inspirację" terrorystycznego spisku na Kremlu. Stalin nie był jednak nadal w stanie przeprowadzić przez statutowe organy partyjne decyzji o egzekucji Zinowiewa i Kamieniewa. W konsekwencji przyjął opcję spreparowanego spisku terrorystycznego w oparciu o zeznania wymuszone na już więzionych członkach opozycji wewnątrzpartyjnych i prowokatorach NKWD. Jednocześnie publicznie Stalin zachowywał pozory utrzymywania kursu umiarkowanego – Karol Radek i Nikołaj Bucharin opracowywali nową, formalnie gwarantującą swobody obywatelskie Konstytucję ZSRR (przyjętą ostatecznie w roku 1936 i zwaną przez lata – do śmierci Stalina – "konstytucją stalinowską").

W lutym 1936 roku kierownik Tajnego Wydziału Politycznego NKWD Grigorij Mołczanow zwołał naradę 40 wysokich funkcjonariuszy NKWD, którym zakomunikował,że NKWD "wykryło" wielki spisek na życie przywódców partii bolszewickiej i państwa. Przywódcy opozycji rzekomo zorganizowali sieć terrorystyczną w całym ZSRR. Mołczanow oświadczył,że Politbiuro uznało dowody istnienia spisku za całkowicie wiarygodne, zaś funkcjonariusze – oddelegowani od swych bieżących obowiązków – mają jedynie wydobyć wszystkimi możliwymi środkami przyznanie się do winy. Dla obecnych było oczywiste,że zarzuty są sfingowane.

Ludowy komisarz spraw wewnętrznych Gienrich Jagoda nakazał, by w razie konieczności (nie przyznanie się do winy, odmowa składania zeznań) nie cofnąć się nawet przed stosowaniem tortur. Oskarżeni podpisywali podyktowane przez śledczych zeznania, co było spowodowane ciężkimi warunkami w więzieniu (na przykład wysoka temperatura w jednoosobowej celi) i stosowaniem tortur. W owym czasie w celu wymuszenia zeznań oskarżeni byli bici, grożono im zabiciem członków rodziny. Często też w sali przesłuchań umieszczano lustro. Miało ono pokazać przesłuchiwanym, jak mocno się zmienili w wyniku tortur. Przesłuchania trwały wiele godzin. Z braku snu przesłuchiwani nie byli często świadomi tego, co zeznają. Potem dostawali papierosy i żywność. Miało zachęcić ich to do złożenia dalszych fałszywych zeznań. Przed rozprawą następowało kolejne przesłuchanie, podczas którego śledczy mieli ostatecznie sprawdzić, czy podsądni złożą właściwe zeznania. Enkawudzista mówił również przesłuchiwanemu, żeby przyznał się do winy dla dobra partii bolszewickiej. Często też oskarżonym mówiono, że w razie wyrażenia skruchy wyrok jest fikcją, a tak naprawdę skazanemu darowane jest później życie.

18 czerwca w tajemniczych okolicznościach zmarł pisarz Maksym Gorki. O jego otrucie oskarżono wiele osób, które padły ofiarami wielkiej czystki. Możliwe jest, iż został on zabity przez Jagodę, gdyż NKWD miało do swojej dyspozycji świetnie wyposażone laboratorium, w którym eksperymentowano z niepostrzeżenie działającymi, skutecznymi truciznami.

19 sierpnia 1936 r. rozpoczął się "proces szesnastu" – oficjalnie: "Proces trockistowsko-zinowjewowskiego centrum terrorystycznego".

Oskarżono Zinowiewa, Kamieniewa, Grigorija Jewdokimowa, Iwana Smirnowa, Siergieja Mraczkowskiego, którzy pokonali admirała Kołczaka w krytycznym momencie wojny domowej i jedenastu innych oskarżonych o trockizm, współudział w zamachu na Kirowa, przygotowywanie zamachu na członków Politbiura oraz szpiegostwo na rzecz m.in. Polski i Niemiec. Oskarżyciel Andriej Wyszynski zażądał najwyższego wymiaru kary – rozstrzelania. W swojej mowie oskarżycielskiej domagał się, by "wszystkie te wściekłe psy rozstrzelano". Nie było żadnych dowodów winy, sąd opierał się jedynie na zeznaniach oskarżonych, którzy przyznali się do stawianych im zarzutów. Wielu z nich zrobiło to z ideowych pobudek, kierowała nimi partyjna samodyscyplina. Uważali, że umierają dla dobra bolszewizmu. Zinowiew podczas procesu powiedział: "Mój wypaczony bolszewizm przekształcił się w antybolszewizm i poprzez trockizm doszedł do faszyzmu. Trockizm to odmiana faszyzmu." Kamieniew poprosił sąd o najwyższy wymiar kary: "Po raz trzeci staję przed sądem proletariatu. Dwukrotnie darowano mi życie, ale wielkoduszność proletariatu ma swoje granice (...) Niezależnie od tego, jaką karę wymierzy mi sąd, uznam ją za sprawiedliwą." Po sześciu dniach procesu sąd skazał wszystkich szesnastu oskarżonych na śmierć. Prawo gwarantowało oskarżonym możliwość wniesienia apelacji w ciągu 72 godzin od ogłoszenia wyroku, jednak wyroki wykonano już po 24 godzinach w Moskwie, na dziedzińcu więzienia na Łubiance.Dzieci Kamieniewa zabito kilka lat później.

Wydaje się, że Jagoda został wprowadzony w błąd przez Stalina, który zapewnił go, że Zinowiew i Kamieniew nie zostaną rozstrzelani. Istnieją relacje o potajemnej obstrukcji wewnątrz NKWD, która polegała na takim formułowaniu pytań przez śledczych, by chronić w pewnym zakresie przesłuchiwanych. Według Roberta Conquesta "opór Jagody ujawnił się po egzekucji uczestników pierwszego procesu. Mógł on dojść do głosu jedynie w dyskusji o dalszym losie Bucharina i Rykowa". Obaj, pomimo oskarżeń, które padły publicznie na procesie Zinowiewa-Kamieniewa zachowali na razie swoje stanowiska: Bucharin – redaktora naczelnego Izwiestii, Rykow- komisarza ludowego ZSRR żeglugi śródlądowej. Obaj pozostawali też do lutego 1937 zastępcami członków KC WKP(b) i tylko Komitet Centralny WKP(b) mógł wyrazić, w trybie uchwały, zgodę na ich aresztowanie przez NKWD.

W konsekwencji dla eskalacji czystki przez Stalina było niezbędne usunięcie relatywnie niezależnego Jagody z funkcji szefa NKWD i usunięcie z aparatu NKWD lojalnych wobec niego ludzi.

25 sierpnia 1936 Stalin i Żdanow, przebywający na urlopie w rezydencji Stalina w Soczi wysłali do Kaganowicza, Mołotowa i "innych członków Biura Politycznego" następujący telegram:

Następnego dnia Mołotow – przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych ZSRR (premier rządu ZSRR) wykonał nieformalne polecenie Stalina. 26 września 1936 szefem NKWD został Nikołaj Jeżow. Posłużyło to jednocześnie usunięciu Rykowa ze stanowiska komisarza ZSRR żeglugi śródlądowej. Na jego miejsce przesunięto Jagodę. Nominacja Jeżowa, dotychczas przewodniczącego Centralnej Komisji Kontroli WKP(b) i – po śmierci Kirowa – jednego z czterech sekretarzy KC WKP (b), charakteropaty uzależnionego w całej swej karierze od Stalina i oddanego mu, była zapowiedzią terroru NKWD w niestosowanej dotąd w ZSRR skali.

Jedna z list proskrypcyjnych – zbiorowych wyroków śmierci podpisanych przez Stalina, pod nr 12 Izaak Babel

Andriej Wyszynski wygłaszający akt oskarżenia w procesie Piatakowa-Radka, 23 stycznia 1937

23 stycznia 1937 r. rozpoczął się tzw. "proces siedemnastu"- oficjalnie "Proces alternatywnego antysowieckiego centrum trockistowskiego".

Oskarżeni mieli rzekomo być członkami skupionej wokół Trockiego opozycji. Postawiono im zarzut szpiegostwa na rzecz Niemiec i Japonii, planowanie sabotażu, utrudnianie kolektywizacji i industrializacji. I tym razem wszyscy przyznali się do winy. Poprosili sąd o wydanie wyroków skazujących. Najważniejszym oskarżonym był Jurij Piatakow, który był członkiem Komitetu Centralnego i zastępcą Ordżonikidze – wicekomisarzem przemysłu ciężkiego – faktycznie kierującym industrializacją i zarządzającym przemysłem. Dla "dobra partii" był on w poprzednim procesie świadkiem oskarżenia. Składał fałszywe zeznania przeciwko Kamieniewowi i Zinowiewowi, na prośbę swojego szefa, ludowego komisarza przemysłu ciężkiego Sergo Ordżonikidzego zgodził się współpracować z NKWD w zamian za obietnicę darowania życia.

W czasie procesu Piatakow zeznał, że spotkał się w Norwegii z Trockim. Po dementi Trockiego zarząd lotniska, na którym miał wylądować oświadczył, że w tym czasie nie lądował tam żaden samolot z ZSRR. Piatakow miał spotkać się z wysłannikiem Trockiego w hotelu w Kopenhadze – okazało się że hotel o tej nazwie został kilka lat wcześniej zburzony. Mistyfikacja NKWD była oczywista. Prócz Piatakowa zostali skazani na śmierć: Leonid Sieriebriakow, Nikołaj Murałow i dziesięciu innych oskarżonych. Karol Radek (który jeszcze rok wcześniej na łamach gazety "Izwiestii" krytykował Trockiego i jego zwolenników) dostał 10 lat łagru (dwa lata później zabili go tam – według oficjalnej wersji – więźniowie kryminalni). Radek nie zginął od razu, gdyż na procesie demaskował innych rzekomych trockistów. Oskarżony o przygotowywanie zamachu na swojego szefa kierowca Mołotowa – prowokator NKWD Stroiłow – został skazany na 8 lat pozbawienia wolności.

Bezpośrednio po procesie odbyło się plenum KC WKP(b),na którym oponenci Stalina ostatni raz próbowali powstrzymać czystkę. W przeddzień wyznaczonego terminu plenum Sergo Ordżonikidze został zmuszony do samobójstwa przez NKWD, lub zamordowany. Plenum zakończyło się uchwaleniem zgody na aresztowanie Bucharina, Rykowa i Jagody (członków Komitetu Centralnego) przez NKWD. Otworzyło to drogę do masowych aresztowań dokonywanych przez podległe już wyłącznie Jeżowowi i Stalinowi NKWD.

2 marca 1938 r. rozpoczął się "proces dwudziestu jeden"- oficjalnie "Proces bloku prawicowo-trockistowskiego".

Oskarżeni:

Oskarżeni mieli być członkami antyradzieckiego prawicowo-trockistowskiego bloku. Oskarżono ich też o szpiegostwo na rzecz Niemiec, Wielkiej Brytanii, Japonii, Polski, współudział w zabójstwie Kirowa oraz planowanie sabotażu w przemyśle zbrojeniowym. Informacje o ich rzekomej winie uzyskano od oskarżonych w "procesie szesnastu". Tym razem nie wszystko poszło po myśli śledczych. Kriestinski nie przyznał się do winy. Jednakże, następnego dnia uznał słuszność stawianych mu zarzutów. Zapewne postąpił tak pod wpływem tortur. Jagoda początkowo również bronił się, ale po kilkugodzinnej przerwie przyznał się do stawianych mu zarzutów. Funkcjonariuszom NKWD udało się w pełni złamać Bucharina. Uznał, że zasługuje na "dziesięciokrotne rozstrzelanie", i że jest przywódcą bloku. Po dwunastu dniach procesu sąd skazał osiemnastu oskarżonych na śmierć, trzech na kary pozbawienia wolności. Był to ostatni z trzech pokazowych procesów moskiewskich.

Pierwotnie, w stan oskarżenia miało zostać postawionych kilkaset osób, które zostały w tym celu przywiezione z rozsianych po całym kraju więzień. Jednakże, w trzech procesach moskiewskich na ławie oskarżonych zasiadły w sumie 54 osoby. Początkowo przewidzianych do postawienia przed sądem było więcej, ale niektórych zabito w fazie śledztwa. Było to spowodowane obawą przed ujawnieniem przez nich na sali sądowej niewygodnych dla Stalina faktów, na przykład stosowania podczas śledztwa tortur. Jednym z zabitych w ten sposób był Martemian Riutin. Mimo trwających dwa miesiące tortur, nie przyznał się do winy.

Pomimo prowadzonej przez Trockiego (poprzez Biuletyn Opozycji) i socjalistyczną emigrację rosyjską (Borys Nikołajewski) kampanii informacyjnej większość światowej opinii publicznej, dezinformowana przez INO NKWD była zdezorientowana co do sytuacji panującej w ZSRR i prawdziwości stawianych oskarżonym zarzutów. Miały na to wpływ rozpowszechniane informacje komunistycznych agentów wpływu, w tym korumpowanego ambasadora USA w Moskwie Josepha Daviesa, "użytecznych idiotów", jak Lion Feuchtwanger i propaganda Kominternu.

Życie codzienne podczas terroru. Kaźń zwykłych ludzi. Socjotechnika terroru

Beria (jeszcze jako zastępca Jeżowa), Jeżow i Mikojan z delegacją robotników na Kremlu, wrzesień 1938

Terror obejmował nie tylko funkcjonariuszy WKP(b) i aparatu państwa sowieckiego. Objęte terrorem były wszystkie warstwy społeczne, według z góry narzuconego rozdzielnika. Mechanizm socjotechniczny czystki został oddany w rozmowie Aleksandra Weissberga-Cybulskiego ze śledczym NKWD, aresztowanym w końcowej fazie wielkiej czystki:

Pod fałszywymi zarzutami skazywano zwykłych ludzi na śmierć. Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych podejmował działania mające na celu to zatuszować. Bardzo często wyrok śmierci opisywany był w oficjalnych radzieckich dokumentach jako "10 lat więzienia bez prawa do korespondencji". Wielu ludzi znikało po cichu. Znajomi takiego człowieka nie przyznawali się do znajomości z nim, by nie podzielić jego losu. Następnego dnia po zniknięciu sąsiada nikt nie interesował się nim, tak jakby on nigdy nie istniał. Powoli odsuwano się od jego rodziny, która w końcu także znikała, a na ich miejsce, często nocą, wprowadzali się nowi ludzie. Nierzadko byli oni prowokatorami NKWD. Mieli za zadanie zbadać otoczenie oskarżonego. Również na nich przyszedł czas strachu i obawy o swoje życie. Przykładem człowieka, który zniknął w nocy jest Nikołaj Krylenko, pierwszy głównodowodzący sił bolszewickich. Następnie został prokuratorem i oskarżał wielu niewinnych ludzi. Został odwołany ze stanowiska. Stalin zapewnił go o swojej sympatii do niego. Krylenko przestał obawiać się o swoje życie. Wówczas NKWD aresztowało go.

W terenie od lipca 1937 r. działały "trójki", złożone z dwóch oficerów NKWD oraz prokuratora, i ferujące wyroki śmierci. Oskarżonego sądzono zaocznie, bez udziału obrońcy i oskarżyciela. Rozpatrywanie sprawy jednej osoby trwało ok. 10 minut. Wyrok śmierci przez rozstrzelanie wykonywano natychmiast. Często, gdy do budynku wchodzili funkcjonariusze NKWD, przypadkowi ludzie popełniali samobójstwo, bojąc się, że enkawudziści przyszli po nich. Inni chodzili chętnie na wiece poparcia dla aparatu stalinowskiego, gdzie gratulowali tajnym służbom wykrycia rzekomych wrogów i domagali się znalezienia dalszych winnych. Niestety, nie gwarantowało im to przeżycia i sami padali ofiarami czystki.

Czystka w Armii Czerwonej

Jedyną strukturą nie podlegającą władzy Stalina po wydarzeniach lutego 1937 była Armia Czerwona, zachowująca neutralność wobec dotychczasowych wydarzeń politycznych w ZSRR. Następnym krokiem Stalina było złamanie korpusu oficerskiego Armii Czerwonej (nie podlegającego do tego czasu jurysdykcji NKWD).

Pierwszych pięciu marszałków ZSRR 1935 (od lewej Michaił Tuchaczewski, Siemion Budionny, Kliment Woroszyłow, Wasilij Blucher i Aleksandr Jegorow

Michaił Tuchaczewski był wiceprzewodniczącym Rady Wojennej oraz zastępcą ludowego komisarza spraw wojennych i morskich Klimenta Woroszyłowa. Walczył podczas wojny domowej z wojskami generała Antona Denikina, admirała Aleksandra Kołczaka i Korpusem Czechosłowackim. W 1920 r. poniósł klęskę w bitwie warszawskiej. Wykonując rozkazy Lenina próbował zdobyć stolicę Polski z marszu i równolegle jak najszybciej odciąć Polskę od komunikacji z Gdańskiem, uzyskując bezpośrednie połączenie terytorialne z Niemcami. Współodpowiedzialność za klęskę Armii Czerwonej ponosił Stalin, który jako komisarz polityczny Frontu Południowo-Wschodniego (pod dowództwem Aleksandra Jegorowa) zablokował rozkaz Siergieja Kamieniewa i Lwa Trockiego o odwołaniu Armii Konnej Budionnego ze szturmu Lwowa i skierowaniu jej na tyły formującej się nad Wieprzem grupy uderzeniowej Wojska Polskiego, co miało istotny wpływ na zwycięski dla Polski wynik bitwy warszawskiej. Od tego czasu datowała się skryta osobista nienawiść Stalina do Tuchaczewskiego.

 Osobny artykuł: wojna polsko-bolszewicka.

Rok później Tuchaczewski stłumił powstanie kronsztadzkie i – z użyciem gazów bojowych i lotnictwa – powstanie tambowskie. 22 maja 1937 r. został aresztowany w gmachu partyjnym w Kujbyszewie. Po trwających dwa dni torturach przyznał się do winy. 11 czerwca tegoż roku o godz. 9:00 rozpoczęła się rozprawa. Marszałek i siedmiu innych oficerów zostało oskarżonych o szpiegostwo na rzecz III Rzeszy Niemieckiej. O godz. 23:00 sąd skazał wszystkich podsądnych na śmierć przez rozstrzelanie. Wyroki wykonano tej samej nocy na podwórzu więzienia na Łubiance. Za zdrajców uznawano w owym czasie również rodziny skazanych. Kara za pokrewieństwo z domniemanym zdrajcą wynosiła 10 lat łagru. Wkrótce bracia Tuchaczewskiego: Nikołaj i Aleksander trafili do łagru, w którym zostali zabici (według oficjalnej wersji przez więźniów kryminalnych). Jego siostry zesłano na Kołymę, skąd powróciły dopiero w 1956 r. Po likwidacji Tuchaczewskiego rozpoczęto represje wobec kolejnych dowódców. Ogółem zamordowano:

Straty wśród stanów poszczególnych stopni i stanowisk wynosiły od 60 – 100%. W wojskach lądowych represjonowano 36761oficerów starszych, w Marynarce Wojennej ok. 3 tys. Według represjonowanego gen. lejtn. A. Todorowskiego przed wojną 1941 spośród 733 wyższych dowódców i komisarzy politycznych Armii Czerwonej zostało zgładzonych 579. W rezultacie tego w czerwcu 1941 tylko 7% dowódców posiadało wyższe wykształcenie wojskowe, a 37% nie ukończyło nawet szkół wojskowych II stopnia.

Hitler o wielkiej czystce" w Armii Czerwonej "Stalin zniszczył pierwszorzędną ekipę sowieckich kadr wojskowych. Brak więc na razie niezbędnych umysłów wśród dorastających następców".

Kolejna fala represji nastąpiła po wojnie z Finlandią w latach 1939-1940.

 Osobny artykuł: Wojna zimowa.

Do niewoli dostało się ok. 3100 żołnierzy Armii Czerwonej. Gdy po podpisaniu pokoju wrócili do kraju, wysyłano ich do łagrów. Jak zwykle w takiej sytuacji, represjami objęto też ich rodziny. Dostanie się do niewoli uznawane było za formę zdrady. Osłabienie Armii Czerwonej dało o sobie znać podczas wojny z Niemcami w 1941 r. Wehrmacht posuwał się bardzo szybko w głąb Związku Radzieckiego. Aby temu zapobiec, NKWD wysyłało specjalne oddziały, które w razie odwrotu żołnierzy Armii Czerwonej miały otworzyć do nich ogień. Nie jest znana liczba zabitych w ten sposób. W tym samym czasie miały miejsce czystki wśród odpowiedzialnych za klęski dowódców. Zabity został m.in. dowódca obrony radzieckiej na odcinku Białystok – Mińsk generał Dmitrij Pawłow. Aby żołnierze walczyli do końca, Stalin zadecydował, by jeńców uważać za zdrajców. Z tego powodu wielu czerwonoarmistów, którzy znaleźli się w okrążeniu zamiast niewoli wybrało samobójstwo, na przykład dowódca okrążonych pod Wiaźmą wojsk radzieckich generał Jefremow.