Wielkie Księstwo Kijowskie - Polski Serwis Naukowy

Ruś Kijowska – okres w historii Rusi trwający umownie od 862 do 1240 roku. Rok 862, w którym wódz Waregów Ruryk przybył do Nowogrodu Wielkiego, to symboliczna data powstania państwa ruskiego. W 882 roku książę nowogrodzki Oleg Mądry doprowadził do powstania – wczesnofeudalnego państwa we wschodniej Europie ze stolicą w Kijowie, istniejącego do 1169 roku. W 1054 roku państwo Jarosława Mądrego uległo rozbiciu dzielnicowemu, przy czym władcy, którym udało się zawładnąć Kijowem nadal nosili tytuł księcia kijowskiego i byli w hierarchii feudalnej postawieni wyżej od pozostałych książąt ruskich. W 1169 przekształcone w Księstwo Włodzimierskie ze stolicą we Włodzimierzu nad Klaźmą, które przejęło dominującą rolę Kijowa. W 1240 na skutek najazdu mongolskiego Wielkie Księstwo Włodzimierskie utraciło niezależność polityczną na rzecz Złotej Ordy. Moment ten uważany jest powszechnie za koniec okresu Rusi Kijowskiej.

Wielki książę (łac. magnus dux, franc. Grand Duc, niem. Grossherzog (Großfürst)), ros. великий князь (welikij kniaź) - tytuł feudalny i arystokratyczny, między rangą królewską a książęcą.

Republika Nowogrodzka lub Rzeczpospolita Nowogrodzka (rosyjski Новгородская республика lub Новгородская земля, staroruski Новгородская земьля) – średniowieczne państwo ruskie istniejące w latach 1136-1478, położone pomiędzy Bałtykiem a Syberią. Powstało na skutek usamodzielnienia się Księstwa Nowogrodzkiego w czasie rozbicia dzielnicowego Wielkiego Księstwa Kijowskiego. W państwie o ustroju feudalnym rozwinęła się z czasem specyficzna forma demokracji.

Natomiast Księstwo Kijowskie jako jedna z dzielnic Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego przestało istnieć około 1252 roku, kiedy to ostatni faktyczny władca tego księstwa Aleksander Newski, przyjął tytuł wielkiego księcia włodzimierskiego.

Historia

Wyprawa księcia nowogrodzkiego Olega Mądrego na Kaganat Chazarski i Kijów (882) doprowadziła do opanowania szlaków handlowych ze Skandynawii do Morza Czarnego. Państwo staroruskie w ciągu pierwszych trzydziestu paru lat podbiło trzy duże plemiona słowiańskie, podporządkowując je centrum w Kijowie, likwidując zarazem ich zależność od zjudaizowanych Chazarów, którym musieli posyłać co roku "miecz i drogocenne futra od każdego dymu". Sami Normanowie odgrywali określoną rolę w rozwoju tego kraju, przede wszystkim jako rycerze i kupcy. Normanowie również zdołali przejąć władzę nad tymi plemionami i ustanowić normańską dynastię Rurykowiczów, która od IX w. panowała nad całym już "państwem", stale rozszerzającym swoje granice.

Księstwo perejasławskie – jedno z księstw udzielnych Rusi Kijowskiej XI-XIII wieku ze stolicą w Perejasławiu. Zlokalizowane było na południowym wschodzie Rusi na lewym brzegu Dniepra. Graniczyło od zachodu z Wielkim Księstwem Kijowskim, od północy z księstwem czernihowskim, od stron południowej i wschodniej ze stepem i dlatego narażone było na najazdy koczowników. W 1054 roku, po śmierci Jarosława Mądrego, znalazło się pod władzą Wsiewołoda Jarosławicza. W połowie XII wieku księstwo popadło w zależność od Kijowa. W 1155 roku zostało podbite przez Jerzego Dołgorukiego i oddane jego synowi Glebowi. Odtąd należało do książąt włodzimiersko-suzdalskich. W 1239 roku Perejasław został zniszczony na skutek najazdu tatarskiego i księstwo upadło. W drugiej połowie XIV wieku ziemie niegdysiejszego księstwa perejasławskiego zostały włączone do Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Mścisław Fiodor Harald, zwany również Wielkim (ur. ok. poł. lutego 1076, zm. 15 kwietnia 1132) – książę kijowski (1125-1132) z dynastii Rurykowiczów.

Oleg Mądry z przyczyn geopolitycznych przeniósł wkrótce stolicę swego państwa z Nowogrodu Wielkiego do Kijowa (Kaenugard) co dało początek Rusi Kijowskiej, normańskiej Gardariki. Była ona początkowo luźnym związkiem księstw, które do ok. 2. poł. XI w. zachowały szeroką autonomię. Nowogród Wielki (Holmgard) pozostawał jednak aż do końca XII wieku największym miastem ruskim. Wielcy książęta kijowscy Oleg (panujący do 912 lub 922) i Igor Rurykowicz (panujący w latach 912/922-945) podpisali z Bizancjum układy handlowe, które gwarantowały krajowi zyskowny handel.

Grody Czerwieńskie (niem. Rotburgenland, ukr. Червенські городи, węg. Vörösföldnek) to powszechnie przyjęta w historiografii nazwa ziem znajdujących się na dawnym pograniczu polsko-ruskim.

Bałkany – region Europy, obejmujący w przybliżeniu obszar Półwyspu Bałkańskiego. Jednak nazwa ta mniej odnosi się do geografii, a bardziej do wspólnoty historyczno-kulturowej. Przy takim podejściu o przynależności danego kraju do Bałkanów decydują cechy kulturowe (np. język należący do ligi bałkańskiej, pewne elementy kultury ludowej), społeczne (np. wieloetniczność, współwystępowanie katolicyzmu, prawosławia i islamu) oraz historyczne (np. dawna przynależność do Cesarstwa Bizantyjskiego, zasiedlenie przez Słowian w VI wieku naszej ery, a przede wszystkim doświadczenie panowania tureckiego).

Rządząca w latach 945-957 księżna Olga scentralizowała państwo, stworzyła podstawy trwałego porządku administracyjnego. Kolejny władca, syn Olgi, Światosław I podejmował odległe wyprawy wojenne, docierając na Krym i Kaukaz oraz na Bałkany. Ożeniony z siostrą cesarza bizantyjskiego Anną książę Włodzimierz I w 988 przyjął chrzest i uczynił z chrześcijaństwa oficjalną religię państwową.

Ruś Włodzimiersko-Suzdalska (ros. Владимиро-Су́здальская Русь) - kraina historyczna w Rosji, położona w międzyrzeczu Oki i Wołgi. Od północy graniczy z Rusią Nowogrodzką, od zachodu ze Smoleńszczyzną i Rusią Wierchowską, od południa z Riazańszczyzną i Muromszczyzną, od wschodu z terytoriami zamieszkałymi przez ludność ugrofińską (Mordwini, Maryjczycy, Udmurci, Komi-Permiacy). Głównymi ośrodkami politycznymi Rusi Włodzimiersko-Suzdalskiej były kolejno: Rostów, Suzdal, Włodzimierz nad Klaźmą, Twer i Moskwa.

Jarosław I Mądry (ukr. Ярослав Мудрий, ros. Ярослав Мудрый) (ur. 978 – zm. 20 lutego 1054) – pochodził z dynastii Rurykowiczów, syn i następca Włodzimierza Wielkiego i Rognedy, wielki książę Rusi Kijowskiej od 1016.

Panujący w latach 1019-1054 Jarosław I Mądry umocnił pozycję Cerkwi prawosławnej na Rusi Kijowskiej. Ustanowione przez niego zasady dziedziczenia tronu książęcego w oparciu o regułę senioratu nie zapobiegły rozbiciu jedności politycznej kraju.

W okresie swojej największej świetności w Kijowie powstaje pierwsza słowiańska książka Ewangeliarz Ostromira z lat 1056-1057 i następne dzieła Izbornik Światosława z 1073, oraz Ewangeliarz z Reims, księżniczki Anny wydanej za króla Francji. W Ławrze Pieczerskiej powstaje monumentalne dzieło kronikarskie Powieść minionych lat autorstwa Nestora oraz Paterykiem kijowsko-pieczerskim.

Rusowie (lub Ruś, także Rusini; inne nazwy: Rhosowie, Rosowie) – lud o niejasnym, prawdopodobnie wieloetnicznym pochodzeniu, który miał skolonizować dorzecza Wołchowu, Wołgi i Dniepru i utworzyć tam organizacje państwowe nazywane po ich późniejszym zjednoczeniu Rusią Kijowską. Od nich pochodzi także nazwa kraju Rosja.

Chrzest Rusi – proces masowego przyjęcia i rozszerzenia chrześcijaństwa (chrystianizacji) na ziemiach Rusi Kijowskiej. Jako datę symboliczną przyjmuje się chrzest Włodzimierza oraz masowy chrzest mieszkańców Kijowa, a także innych miast, w Dnieprze w roku 988 (podaje się również rok 989), na polecenie wielkiego księcia kijowskiego Włodzimierz I Wielkiego.

Rozbicie dzielnicowe Rusi

Umierając w 1054 roku Jarosław podzielił państwo między swoich synów. Podział na dzielnice utrwalony zostaje następnie na zjeździe w Lubeczu. W XII w. Ruś Kijowska podzieliła się na konkurujące ze sobą dzielnice (księstwa). Na północy powstała Republika Nowogrodzka, na północnym zachodzie Księstwo Połockie, na południowym zachodzie księstwa Halickie i Wołyńskie. W centralnej części powstały księstwa: Kijowskie, Turowskie i Smoleńskie, na północnym wschodzie księstwa Rostowsko-Suzdalskie i Riazańskie, na południowym wschodzie czernihowskie i perejasławskie. Z czasem podział ten uległ jeszcze większemu rozdrobnieniu, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Księstwo czernihowskie – jedno z największych księstw udzielnych Rusi Kijowskiej XI-XIII wieku, położone na lewym brzegu środkowego biegu Dniepru, w dorzeczu Desny i Sejmu.

1169 książę włodzimiersko-suzdalski Andrzej I Bogolubski opanował Kijów uzyskując tym samym tytuł wielkiego księcia. Odmiennie od większości swoich poprzedników, nie przeniósł do tego miasta swej stolicy lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam podległych sobie książąt. Centrum swego państwa pozostawił Włodzimierz nad Klaźmą, który odtąd stał się stolicą wielkiego księstwa i przejął dominującą rolę Kijowa.

Bitwa na jeziorze Pejpus (także: bitwa na lodzie, bitwa na jeziorze Czudzkim) – starcie zbrojne, które miało miejsce 5 kwietnia 1242. Wojska nowogrodzkie dowodzone przez księcia Aleksandra Newskiego zadały klęskę armii zakonu krzyżackiego i połączonego z nimi zakonu kawalerów mieczowych pod wodzą księcia-biskupa Dorpatu Hermana I, zapobiegając tym samym niemieckiej ekspansji na wschód.

Świętopełk I lub Światopełk I (ros. Святополк Владимирович, ukr.Святополк Володимирович), nazywany też Świętopełkiem Przeklętym – (ur. ok. 980 - zm. 1019) książę turowski, wielki książę Rusi Kijowskiej (1015-1016 i 1018-1019). Starszy brat Jarosława Mądrego. Zięć Bolesława Chrobrego.

Podboje tatarskie i litewskie

W XIII i XIV w. niektóre z zachodnich, mniejszych księstw ruskich przeszły w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy. Rosło zagrożenie księstw ruskich ze strony Mongołów. Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką (1223) Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw Połockiego i Pińskiego oraz Republiki Nowogrodzkiej, która jednak zmuszona była uznać zwierzchność Mongołów i opłacać trybut. Tatarzy nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, zadowolili się każdorazowym zatwierdzaniem kandydata do tronu książęcego we Włodzimierzu, który z kolei pełnił funkcje zwierzchnie nad resztą książąt i miał prawo zwracania się o pomoc do chana.

Światopełk II Michał (ukr. Святополк Ізяславич) (ur. 8 listopada 1050 - zm. 16 kwietnia 1113) - książę połocki (1069-1071), książę nowogrodzki (1078-1088), książę turowski (1088-1093), wielki książę kijowski (24 kwietnia 1093-16 kwietnia 1113).

Jaropełk I, Jaropołk, ros., ukr. Ярополк Святославич (ur. ok. 956 zm. 11 czerwca 978) - kniaź Rusi Kijowskiej (972-978), syn Światosława I z dynastii Rurykowiczów, starszy brat Włodzimierza I Wielkiego.

W okresie panowania mongolskiego wodzem dużej rangi i zręcznym politykiem okazał się książę nowogrodzki Aleksander Newski. 1240 pokonał Szwedów (bitwa nad Newą), 1242 wojska Zakonu kawalerów mieczowych (bitwa na jeziorze Pejpus). W 1249 przyjął tytuł księcia kijowskiego, a w 1252 – wielkiego księcia włodzimierskiego.

Rościsław I Michał (?-14 marca 1167) – książę smoleński w latach 1125-1159, wielki książę kijowski w latach 1154-1155 i 1159-1167, syn Mścisława I Haralda, ojciec Ruryka II Wasyla.

Ruryk (zm. 879) – (rosyjski Рюрик z staronordyjskiego Rørik lub z słowiańskiego Rerik) – przywódca oddziału Waregów (wikingów), założyciel państwa ruskiego; , tzw. Rusi Nowogrodzkiej; protoplasta rodu Rurykowiczów.

Najsilniejszymi dzielnicami były:

Ruś Włodzimiersko-Suzdalska

Ruś Nowogrodzka

Księstwo halicko-wołyńskie

Tytuł wielkiego księcia kijowskiego

Ruryk – założyciel państwa ruskiego (pośrodku) na Pomniku tysiąclecia Rosji z 1862 roku.

Andrzej I Bogolubski – przeniósł stolicę Rusi Kijowskiej z Kijowa do Włodzmierza nad Klaźmą.

Tytułu tego używali kolejno:

Mścisław (ros. Мстислав Изяславич) (ur. między 15 kwietnia 1132 a 1135, zm. 19 sierpnia 1170 r.), książę perejasławski, włodzimierski oraz wielki książę kijowski (1167-1169, 1170). Syn Iziasława II Pantelejmona, wielkiego księcia kijowskiego.

Złota Orda (mong. Алтан Ордын улс / Ałtan Ordyn Ułs; tt. Altın Urda) – historyczne państwo mongolsko-tatarskie, założone ok. 1240 r. w zachodniej części imperium Czyngis-chana przez jego wnuka Batu-chana, ze stolicą w Saraj Batu (1242–1454).

Oleg (882–912)

Igor I Stary (912–945)

Olga (945–964)

Światosław I (był księciem od 945, samodzielnie rządził od 964 do 972)

Jaropełk I (972–980)

Włodzimierz I Wielki (980–1015)

Światopełk I Przeklęty (1015–1019)

Jarosław I Mądry (1019–1054)

Izjasław I (1054–1068), (1069–1073), (1077–1078)

Światosław II (1073–1076)

Wsiewołod I (1078–1093)

Światopełk II Michał (1093–1113)

Włodzimierz II Monomach (1113–1125)

Mścisław I Harald (1125–1132)

Jaropełk II Wołodymyrowicz (1132–1139)

Wiaczesław (1139)

Wsiewołod II (1139–1146)

Igor ІІ (1146)

Iziasław II Pantelejmon (1146–1154)

Jerzy I Dołgoruki (1154–1157)

Rościsław I Michał (1158–1167)

Mścisław II Iziasławicz (1167–1169)

Andrzej I Bogolubski (przeniósł stolicę Rusi z Kijowa do Włodzimierza nad Klaźmą).

Niektórzy książęta kijowscy (podlegli wielkiemu księciu włodzimierskiemu):

Wsiewołod I, nor. Wissewald, na chrzcie przyjął imię Andrzej (1029 lub 1030 - 13 kwietnia 1093) – ks. perejasławski, wielki książę kijowski (1078-1093), ks. czernihowski, ks. rostowski, suzdalski. Syn Jarosława Mądrego i Ingegerdy.

Bitwa nad rzeką Kałką – starcie pomiędzy wojskami rusko-połowieckimi z jednej strony, a armią mongolską z drugiej, które rozegrało się 31 maja 1223 w okolicach rzeki Kałka. Klęska Rusinów i Połowców przyczyniła się do ich zależności od Mongołów.

Światosław ІІІ (1175–1194)

Ruryk II Wasyl (1194–1215)

Aleksander Newski (1249–1252)

Zobacz też

Ruski kaganat

Grody Czerwieńskie

Władcy Rusi Kijowskiej

Ruska Prawda

Przypisy

"Вся жe Русь стала называться Gardariki — «страна гардов» (= городов). На ранних этапах своeй истории Рюриково городищe (дрeвнeйший Новгород русских лeтописeй IX — X вв.) являлось рeзидeнциeй князeй — Рюрика, Олeга, откуда в 882 г." [w:] Anders Hedman, Анатолий Николаевич Кирпичников. Викинги и Славяне. 1998
Według historyka i archeologa A. Arcichowskiego księstwa ... XI-XIII wieku były tworami efemerycznymi i nie ustalonymi (przez tradycję), i granice tych księstw zmieniały się wielokrotnie w ciągu stulecia, zależnie od rezultatów sporów międzyksiążęcych A. Arcychowskij W zaszczitu s. 60. Słuszność temu twierdzeniu przyznał profesor Henryk Paszkiewicz w swojej pracy Początki Rusi (s. 38-39). Podobnie wypowiadał się A. Szachmatow pisząc Nie system (porządek) dzielnicowy rozdrobnił ziemię ruską; ten system mógł istnieć dlatego, że (ta) ziemia nie odczuwała swojej jedności i przeżywała w nowej dzielnicowej formie bytu dawne plemienne zawiści A. Szachmatow K woprosu, s. 354

Henryk Paszkiewicz (ur. 1897 w Łodzi, zm. 8 grudnia 1979 w Londynie) – polski historyk, mediewista, wielki erudyta i wybitny analityk najstarszych źródeł ruskich

Światosław II ukr. Святослав Ярославович (ur. 1027, zm. 27 grudnia 1076) – książę czernihowski w latach 1054-1073, wielki książę Rusi Kijowskiej od 1073 do śmierci.