Rynek w Chrzanowie. Fotografia z okresu przynależności miasta do Wlk. Ks. Krakowskiego (ok. 1910)

Collegium Novum w Krakowie wzniesione po repolonizacji Uniwersytetu Jagiellońskiego w czasach Wielkiego Księstwa Krakowskiego

Pieczęć notariusza z Chrzanowa w W. Ks. Krakowskim

Wielkie Księstwo Krakowskie (niem. Großherzogtum Krakau) – oficjalna nazwa terytorium byłego Wolnego Miasta Krakowa, po jego włączeniu w 1846 w skład zaboru austriackiego. Mylnie uznaje się, że Kraków wraz z okolicą należał do Królestwa Galicji i Lodomerii - de facto tak było, ale formalnie wraz z tym królestwem (Galicją i Lodomerią) oraz Księstwem oświęcimskim i zatorskim wspólnie tworzył jedną prowincję koronną - Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator.

Symbole narodowe

Wielkie Księstwo Krakowskie miało swój własny herb - białego orła na czerwonym tle z herbem miasta na piersi, lecz praktycznie nie był on w użyciu. Podobnie było z flagą Wielkiego Księstwa, składającą się z trzech poziomych pasów: żółtego, niebieskiego i białego. Na obrazie Juliusza Kossaka zatytułowanym Wjazd Cesarza do Krakowa i przedstawiającym powitanie cesarza Franciszka Józefa przez mieszkańców Krakowa wyraźnie widać flagi jakimi miasto zostało ozdobione: czarno-żółte flagi Austrii, biało-błękitne flagi miejskie Krakowa (dawna flaga Wolnego Miasta) i czerwono-biała flaga narodowa. Nie ma wśród nich flagi Wielkiego Księstwa.

Odrębność tych ziem od reszty Galicji widoczna też była w tytulaturze cesarza austriackiego. Już 9 sierpnia 1806 Habsburgowie przyjęli, obok „Króla Galicji i Lodomerii", tytuł „Wielkiego Księcia Krakowa" (Großherzog von Krakau). Tytuł ten nosiło czterech monarchów: Franciszek I, Ferdynand I, Franciszek Józef I oraz Karol I. W przypadku Franciszka I był to jednak czysto fikcyjny tytuł odnoszący się do czegoś, co w czasach jego panowania jeszcze nie istniało i prawdopodobnie miało legitymizować zajęcie przez Austrię ziem polskich w III rozbiorze, tym bardziej, że władca też przyjął inne „puste” tytuły jak: „książę sandomierski”, „lubelski”, „mazowiecki”, pokrywające się z terytoriami włączonymi do Austrii w czasie III rozbioru Rzeczypospolitej.

Geografia

Wielkie Księstwo Krakowskie położone było na lewym brzegu Wisły, który stanowił południową granicę księstwa. Zachodnia granica księstwa, która była jednocześnie fragmentem zachodniej granicy Austrii z Prusami (Górny Śląsk), opierała się w swej całkowitej rozciągłości na rzece Przemszy. Granice północna i wschodnia były dawnymi granicami Wolnego Miasta Krakowa z Królestwem Kongresowym. Najbardziej wysuniętym wschodnim przyczółkiem kraju było miejsce nad Wisłą na południe od podkrakowskiej wsi Wolica w okolicach ujścia Potoku Kościelnickiego do Wisły. Na zachodzie było to zakole Przemszy w okolicach osiedla Jęzor, na południu zakole Wisły w okolicach wsi Wołowice, a na północy zakole Przemszy w okolicach Długoszyna k. Szczakowej. Większe rzeki na terytorium księstwa to: Wisła, Przemsza, Chechło, Rudawa, Sanka, Prądnik i Dłubnia. Północno-zachodnia część księstwa miała charakter wyżynny (wzniesienia do 481 m npm) stanowiąc południowy skrawek Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Do najwyższych wzniesień należały: Kowalska Góra k. Flipowic (443 m npm), Biała Góra (455 m npm) i Ostra Góra k. Psar (438 m npm). Na południe od Trzebini i Krzeszowic rozpościerało się inne pasmo wzniesień, Grzbiet Tenczyński, osiągające 411 m npm. Południowo-wschodnia część księstwa, leżąca w dolinie Wisły, miała głównie charakter nizinny.