Wielkie przebudzenie - Polski Serwis Naukowy

Wielkie przebudzenie - określenie wielkich przemian duchowych w amerykańskim protestantyzmie w XVIII i - przede wszystkim - XIX wieku. Wielkie przebudzenie doprowadziło do narodzin nowej, charakterystycznej amerykańskiej odmiany protestantyzmu.

Historycznie można wyróżnić trzy fazy wielkiego przebudzenia:

Ewangelikalizm, chrześcijaństwo ewangeliczne, chrześcijaństwo ewangelikalne – jest jednym z dwóch wielkich nurtów protestantyzmu (obecnie największym, obok ewangelicyzmu), charakteryzującym się specyficzną pobożnością (duchowością) i określonymi poglądami teologicznymi (oprócz pięciu zasad protestantyzmu przyjmuje także tzw. siedem punktów teologii ewangelikalnej). W większości protestantyzm ewangelikalny jest nurtem konserwatywnym i sprzeciwia się tendencjom liberalnego chrześcijaństwa, które przyjmują się wśród części protestantów ewangelickich. Powstał na gruncie purytanizmu, ortodoksji protestanckiej i pietyzmu. Niektóre jego elementy pobożnościowe w 2. połowie XX wieku przyjęły się także poza protestantyzmem. Wspólnoty ewangelikalne łączy wiara w osobistą relację z Jezusem Chrystusem, podkreślenie ostatecznego autorytetu Pisma Świętego w sprawach wiary i życia, również przede wszystkim szczególny typ duchowości, podkreślający konieczność świadomego osobistego nawrócenia (nowe narodzenie) do zbawienia człowieka. Ewangelikaliści uznają bezbłędność Biblii, którą nierzadko interpretują dosłownie. Ewangelikalizm jest zazwyczaj utożsamiany z ewangelizacją polegającą na wywołaniu u słuchacza żalu za grzechy oraz przekazaniu mu wiary w przebaczenie grzechów dzięki ofierze Jezusa Chrystusa na krzyżu.

Pentekostalizm (ruch zielonoświątkowy) – kierunek w chrześcijaństwie wyrosły i zakorzeniony w ewangelikalnym protestantyzmie. Powstał w USA w 1901, kładzie duży nacisk na osobiste przeżywanie wiary oraz dary Ducha Świętego – w tym prorokowanie, uzdrawianie chorych (np. przez nałożenie rąk i modlitwę), dar glosolalii (tj. "mówienia językami", chodzi tu o języki, których osoba mówiąca nie zna i nie może znać), wypowiadane w innym stanie świadomości (wspomniane w rozdziale 12 Pierwszego Listu do Koryntian).

Pierwsze wielkie przebudzenie

Nazywany niekiedy pierwszym wielkim przebudzeniem ruch religijny pojawił się w latach 30. i 40. XVIII wieku w północnoamerykańskich koloniach. Inspirowany doktryną pietystów objął wszystkie kościoły protestanckie w Ameryce.

W koloniach zaczęły masowo pojawiać się ruchy odnowy religijnej, kierowane przez charyzmatycznych kaznodziejów. Zwolennicy odnowy zrywali z dotychczasowym, zinstytucjonalizowanym kościołem oraz sztywnymi praktykami religijnymi, propagując typ nowej, indywidualnej duchowości. Kaznodzieje odwoływali się do emocji zgromadzonych, propagując szukanie Boga w sobie. Ruch ten odrzucał intelektualne dociekania teologiczne, opierając wiarę na wewnętrznych przeżyciach duchowych.

Restoracjonizm – nurt religijny w obrębie chrześcijaństwa, powstały w okresie drugiego wielkiego przebudzenia. Głosi konieczność powrotu do pierwotnego chrześcijaństwa. Podzielić go można na:

Protestantyzm — jedna z głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok katolicyzmu i prawosławia, na którą składają się wyznania religijne powstałe na skutek ruchów reformacyjnych wewnątrz Kościoła rzymskokatolickiego rozpoczętych wystąpieniem Marcina Lutra w XVI wieku oraz ruchów przebudzeniowych w łonie macierzystych wyznań protestanckich w kolejnych stuleciach.

Pierwsze wielkie przebudzenie doprowadziło do zatarcia różnic pomiędzy amerykańskimi kongregacjonalistami i prezbiterianami, doprowadzając do zerwania ich łączności z macierzystymi europejskimi kościołami. Z wielkiego przebudzenia narodziło się chrześcijaństwo ewangeliczne, a jego brytyjskim echem było powstanie metodyzmu, który w USA rozpowszechnił się daleko bardziej niż w Wielkiej Brytanii.

Stowarzyszenie Chrześcijańskiej Nauki (Christian Science) - wyznanie założone w USA w 1879 roku przez Mary Baker Eddy. W 1866 roku Eddy przeżyła wielki wstrząs, gdy była w krytycznym stanie po wypadku doznała "objawienia" i została cudownie uzdrowiona po przeczytaniu w Biblii o jednym z przypadków uleczenia przez Jezusa. Charakteryzuje się doktryną negującą realność świata fizycznego. Wyznawcy wierzą, że choroby somatyczne zasadniczo mają charakter duchowy. Nie biorą żadnych lekarstw; wierzą, że Bóg może wyleczyć choroby dzięki ich modlitwie.

William Ashley „Billy” Sunday (ur. 19 listopada 1862 w Ames, zm. 6 listopada 1935 w Chicago) – amerykański ewangelista przebudzeniowy, wyznania prezbiteriańskiego, jeden z najbardziej wpływowych ewangelistów w historii Stanów Zjednoczonych, najważniejszy w pierwszej połowie XX wieku. Początkowo był baseballistą, ale karierę sportową poświęcił dla głoszenia Ewangelii. Często gościł na pierwszych stronach gazet, przyjaźnił się z wpływowymi politykami i biznesmenami, bywał w Białym Domu.

Ruch wielkiego przebudzenia wywarł wielki wpływ na późniejszą rewolucję amerykańską. Był pierwszym ruchem, który ogarnął wszystkie kolonie i spowodował wykształcenie wspólnego typu religijności i umysłowości.

Drugie wielkie przebudzenie

Ruch nazywany drugim wielkim przebudzeniem rozpoczął się na przełomie XVIII i XIX wieku. Ukształtował się pod wpływem odrzucenia ideałów duchowych europejskiego oświecenia i gwałtownego rozwoju umysłowego w duchu romantyzmu. Nowe pokolenie kaznodziejów zaczęło nawoływać do poszukiwania jeszcze silniejszych indywidualnych przeżyć. Nastąpiło jeszcze silniejsze odejście od tradycyjnej formy Kościoła.

Charles Grandison Finney (ur. 29 sierpnia 1792 w Warren, Connecticut, zm. 16 sierpnia 1875 w Oberlin, Ohio) – kaznodzieja i lider Drugiego wielkiego przebudzenia. Przedstawiciel ruchu uświęceniowego zwracającego uwagę na konieczność osobistego nawrócenia i życia w uświęceniu. Głosił chrześcijański perfekcjonizm. Z wyznania był prezbiterianinem, był jednak przeciwnikiem starej szkoły kalwińskiej teologii i uważał ją za niebiblijną. Był zwolennikiem chrześcijańskiego perfekcjonizmu, pionierem reform społecznych na rzecz kobiet i czarnoskórej ludności. Był także religijnym pisarzem i prezesem w Oberlin College.

Termin rewolucja amerykańska odnosi się do wydarzeń oraz idei, których rezultatem było oddzielenie się trzynastu kolonii północnoamerykańskich od Wielkiej Brytanii oraz ich przekształcenie w Stany Zjednoczone Ameryki.

W Stanach Zjednoczonych zaczęły szerzyć się ruchy głoszące zbliżający się koniec świata (millenaryzm) i konieczność powrotu do pierwotnego chrześcijaństwa (restoracjonizm). Ruchy drugiego wielkiego przebudzenia charakteryzowały się również całkowitym odrzuceniem wszelkich dociekań intelektualnych i oparciem wiary jedynie o dosłownie odczytywaną Biblię.

Biblia, Pismo Święte (z greckiego βιβλίον, biblion – zwój papirusu, księga, l.m. βιβλία, biblia – księgi) – zbiór ksiąg, spisanych pierwotnie po hebrajsku, aramejsku i grecku, uznawanych przez żydów i chrześcijan za natchnione przez Boga. Biblia i poszczególne jej części posiadają odmienne znaczenie religijne dla różnych wyznań. Na chrześcijańską Biblię składają się Stary Testament i Nowy Testament. Biblia hebrajska – Tanach obejmuje księgi Starego Testamentu. Muzułmanie uważają, iż część Biblii[potrzebne źródło] (np. Księgi Mojżeszowe, Psalmy) powstała w wyniku boskiego objawienia, ale jej treść została zafałszowana.

Millenaryzm lub milenaryzm (łac. mille tysiąc), także chiliazm (gr. chilioi tysiąc) – pogląd religijny głoszący bliskie nadejście tysiącletniego panowania Królestwa Bożego, oparta na Biblii wiara w Millenium, czyli Tysiąclecie, które ma być okresem zbawienia i szczęśliwości na Ziemi. Również określenie ruchów religijnych uznających to przekonanie.

Ruch drugiego wielkiego przebudzenia doprowadził do powstania licznych i bardzo zróżnicowanych wyznań, jak adwentyzm czy mormoni.

Trzecie wielkie przebudzenie

Trzecie wielkie przebudzenie narodziło się pod koniec XIX wieku wskutek zawodu, spowodowanego nie nadejściem końca świata wieszczonego przez kaznodziejów drugiego wielkiego przebudzenia.

Wyznania powstałe na fali trzeciego wielkiego przebudzenia nie akcentują już tak bardzo wątków millenarystycznych, głosząc konieczność duchowego przygotowania się na koniec świata. Wyznania te mają charakter charyzmatyczny i silnie misjonarski.

Armia Zbawienia (ang. Salvation Army) - chrześcijańskie wyznanie protestanckie o charakterze ewangelikalnym, metodystycznym i uświęceniowym, zorganizowane w sposób hierarchiczny na podobieństwo organizacji militarnych.

Adwentyzm (łac. adventus – ‘przyjście’) – nurt wyznań chrześcijańskich obejmujący Kościoły protestanckie wywodzące się lub nawiązujące do amerykańskiego przebudzenia eschatologiczno-mesjanistycznego w łonie ewangelicznego chrześcijaństwa, któremu przewodził baptystyczny pastor William Miller. Cechą wyróżniającą doktrynę adwentystyczną spośród reszty protestantyzmu jest akcentowanie zbliżającego się powtórnego przyjścia Jezusa Chrystusa na Ziemię, które zakończy historię obecnego świata. Wyznawcy adwentyzmu to adwentyści.

Ruchami religijnymi powstałymi w okresie trzeciego wielkiego przebudzenia są m.in. pentekostalizm, Christian Science i Armia Zbawienia.

W okresie trzeciego wielkiego przebudzenia narodził się również ruch Badaczy Pisma Świętego, który jednak pod wieloma względami zakorzeniony jest w tradycji drugiego wielkiego przebudzenia.

Czwarte wielkie przebudzenie

W końcu lat 60. i na początku 70. XX wieku. Nie ma jednak zgody co do tego, kiedy i gdzie czwarte przebudzenie miało miejsce.

Mormoni – członkowie Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich (ang. The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints – w krajach anglojęzycznych przyjął się skrót LDS) lub wyznań od niego pochodzących.

Romantyzm (z fr. romantisme, od roman – powieść, opowieść) – epoka w historii sztuki i literatury, trwająca od lat 90. XVIII wieku do lat 40. XIX wieku. Romantyzm był ruchem ideowym, literackim i artystycznym, który rozwinął się początkowo w Europie i wyrażał się w poezji, malarstwie i muzyce.

Zobacz też

Billy Sunday

Charles Grandison Finney

Los Angeles Crusade (1949)

Przypisy

Michael Barkun, "The Awakening-Cycle Controversy," Sociological Analysis 1985 46(4):425-443; An arguments in favor appears in Robert Fogel, The Fourth Great Awakening and the Future of Egalitarianism (2000)