Wiesiołek - Polski Serwis Naukowy

Narys kwiatowy

Wiesiołek missouryjski

Oenothera albicaulis

Oenothera rosea

Wiesiołek (Oenothera L.) – rodzaj roślin zielnych z rodziny wiesiołkowatych (Onagraceae). Należy do niego ok. 120 gatunków pochodzących z Ameryki Północnej, Południowej a także szereg gatunków eurazjatyckich. W Europie występuje ok. 70 gatunków, w Polsce ok. 30, przy czym najpospolitszym gatunkiem jest wiesiołek dwuletni (Oenothera biennis). Niemal wszystkie występujące u nas dziko gatunki wiesiołka to zadomowione antropofity. Gatunkiem typowym jest Oenothera biennis L..

Rośliny lecznicze - najczęściej rośliny lądowe, zawierające substancje czynne, stosowane w medycynie i ziołolecznictwie. Z niektórych części tych roślin wyrabia się leki (np. z korzeni, łodyg, liści, kwiatów). Na świecie poznano ok. 2 500 gatunków roślin leczniczych, u nas rośnie ich ok. 400, w praktyce stosowane jest ok. 200. Zdecydowana większość z nich to rośliny naczyniowe, nieliczne należą do paprotników, porostów i glonów. Niektóre z gatunków ziół stosowane dawniej w ludowej medycynie, obecnie nie są już używane.

Ameryka Południowa – kontynent leżący na półkulach południowej oraz północnej i zachodniej. Od wschodu graniczy z Oceanem Atlantyckim, a od zachodu z Oceanem Spokojnym. Powierzchnia Ameryki Południowej wynosi 17,8 mln km². Od północy, przez Przesmyk Panamski, graniczy z Ameryką Północną. Oba te kontynenty nazywane są też przez Europejczyków Nowym Światem.

Morfologia

Liście Całobrzegie, mogą być pierzaste lub klapowane. Kwiaty Barwne, u większości gatunków żółte, rzadko białe, purpurowe lub różowe, otwierające się wieczorem (zapylane głównie nocne motyle i rzadko przez pszczoły). Płatki 4.

Systematyka

Synonimy taksonomiczne

Brunyera Bubani, Onagra Mill., Pseudo-oenothera Ruprecht, Usoricum Lunell

Bodziszkowce (Geraniales Dumortier) – grupa roślin okrytonasiennych stanowiąca klad wyróżniany w randze rzędu w różnych systemach klasyfikacyjnych. Grupa niejednorodna morfologicznie, do niedawna różnie ujmowana w systematyce roślin.

Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski – całościowa, krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Opracowana została przez Instytut Botaniki im. prof. W. Szafera PAN w Krakowie. Składa się z dwóch wydań.

Pozycja systematyczna wg APweb (2001...)

Rodzaj należący do podrodziny Onagroideae, rodziny wiesiołkowatych (Onagraceae Juss.), która wraz z siostrzaną grupą krwawnicowatych (Lythraceae) wchodzi w skład rzędu mirtowców (Myrtales). Rząd należy do kladu różowych (rosids) i w jego obrębie jest kladem siostrzanym bodziszkowców.

Wiesiołek dwuletni (Oenothera biennis) – gatunek rośliny należący do rodziny wiesiołkowatych. W Polsce pospolity, prawdopodobnie kenofit. Pochodzi z Ameryki Północnej. Według J. Mowszowicza do Europy został zawleczony na początku XVII w.

Wiesiołek ozdobny, w. missouryjski (Oenothera macrocarpa) – gatunek rośliny należący do rodziny wiesiołkowatych. Pochodzi z Ameryki Północnej, z obszaru USA (stany: Illinois, Kansas, Missouri, Nebraska, Oklahoma, Arkansas, Teksas). W Polsce jest uprawiany jako roślina ozdobna.

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Myrtanae Takht., rząd mirtowce (Myrtales Rchb.), podrząd Onagrineae Rchb., rodzina wiesiołkowate (Onagraceae Juss.), podrodzina Oenotheroideae Kostel., plemię Oenothereae Bartl. podplemię Oenotherinae Torr. & A. Gray, rodzaj wiesiołek (Oenothera) L.).

Wiesiołek ozdobny, w. missouryjski (Oenothera macrocarpa) – gatunek rośliny należący do rodziny wiesiołkowatych. Pochodzi z Ameryki Północnej, z obszaru USA (stany: Illinois, Kansas, Missouri, Nebraska, Oklahoma, Arkansas, Teksas). W Polsce jest uprawiany jako roślina ozdobna.

Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Gatunki flory Polski

wiesiołek czerwonokielichowy (Oenothera glazioviana Micheli in Mart., syn. O. erythrosepala Borbás)

wiesiołek czerwonołodygowy (Oenothera rubricaulis Kleb., syn. O. muricata L. s. s.)

wiesiołek czworograniasty (Oenothera tetragona Roth) – efemerofit

wiesiołek drobnokwiatowy (Oenothera parviflora L.)

wiesiołek dwuletni (Oenothera biennis L. s. s.)

wiesiołek dziwny (Oenothera paradoxa Hudziok)

wiesiołek fałszywy (Oenothera pseudochicaginensis Rostański)

wiesiołek flemingski (Oenothera flaemingina Hudziok)

wiesiołek Hoelschera (Oenothera hoelscheri Renner ex Rostański

wiesiołek Isslera (Oenothera issleri Renner ex Rostański)

wiesiołek krzaczasty (Oenothera fruticosa L.)

wiesiołek krzyżowy (Oenothera cruciata Nutt. ex G. Don, syn. O. atrovirens auct. europ.)

wiesiołek mylący (Oenothera fallax Renner em. Rostański)

wiesiołek nyski, w. Victorina (Oenothera victorini R. R. Gates & Catches. in R. R. Gates, syn. O. nissensis Rostański)

wiesiołek ostrolistny (Oenothera acutifolia Rostański)

wiesiołek ozdobny, w. missouryjski (Oenothera missouriensis Sims, syn. O. macrocarpa Nutt.) – gatunek uprawiany

wiesiołek pachnący (Oenothera suaveolens Desf. ex Pers, syn. O. suaveolens Desf.)

wiesiołek piaskowy (Oenothera oakesiana (A. Gray) J. W. Robbins ex S. Watson, syn. O. syrticola Bartlett)

wiesiołek punktowany (Oenothera punctulata Rostański & Gutte)

wiesiołek późnokwitnący (Oenothera pycnocarpa Atk. & Bartl. in Bartl., syn. O. chicaginensis De Vries ex Renner)

wiesiołek Rennera (Oenothera canovirens E. S. Steele, syn. O. renneri H. Scholz)

wiesiołek Royfrasera, w. turoszowski (Oenothera royfraseri R. R. Gates, syn. O. turoviensis Rostański)

wiesiołek śląski (Oenothera subterminalis R. R. Gates, syn. O. silesiaca Renner)

wiesiołek środkowoniemiecki (Oenothera jueterbogensis Hudziok)

wiesiołek Tacika (Oenothera tacikii Rostański)

wiesiołek trwały (Oenothera perennis L., syn. O. pumila L.) – efemerofit

wiesiołek Weina (Oenothera wienii Renner ex Rostański)

wiesiołek wierzbolistny (Oenothera salicifolia Desf. ex G. Don, synonimy: O. depressa Greene, O. hungarica Borbás)

wiesiołek wrocławski (Oenothera wratislaviensis Rostański)

wiesiołek wydmowy (Oenothera ammophila Focke)

wiesiołek zgiętoosiowy (Oenothera albipercurva Renner ex Hudziok)

wiesiołek zwężony (Oenothera perangusta R. R. Gates)

Według nowszych badań filogenetycznych wiele z wyżej wymienionych taksonów nie jest oddzielnymi gatunkami, lecz podgatunkami lub synonimami innych gatunków wiesiołka.

Wiesiołkowate (Onagraceae Juss.) – rodzina roślin z rzędu mirtowców zawierająca około 22 rodzaje i około 656 gatunków. Rodzina kosmopolityczna, jest rozpowszechniona na całym świecie od strefy borealnej po tropikalną poza suchymi strefami Afryki i Australii. Nazwa rodziny pochodzi od rodzaju Onagra (obecnie Oenothera).

Narys kwiatowy, diagram kwiatowy - graficzne, schematyczne przedstawienie budowy określonego typu kwiatu w rzucie poprzecznym, gdzie odpowiednimi symbolami zaznacza się jego symetrię, a na poszczególnych kołach jego elementy (działki kielicha, płatki korony, pręciki) oraz schemat przekroju poprzecznego przez zalążnię ze zilustrowanym umiejscowieniem zalążków, przegród i komór. Dodatkowo zawiera symboliczne przedstawienie osi kwiatostanu (w postaci czarnej kropki nad narysem) i przysadki kwiatu (pod kwiatem).

Uwagi taksonomiczne

Gatunki wiesiołka (poza dwoma najpospolitszymi O. biennis i O. rubricaulis) są trudne do rozróżnienia i tworzą często trwałe (genetycznie i morfologicznie) oraz płodne mieszańce, które mogą samodzielnie się rozprzestrzeniać i występować razem z gatunkami rodzicielskimi lub też osobno. Badania nad systematyką wiesiołków od wielu lat prowadzi polski botanik Krzysztof Rostański. Dzięki jego badaniom dobrze poznany został skład gatunkowy i rozmieszczenie wiesiołków w Polsce i Europie.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Zastosowanie

Rośliny lecznicze: olej wiesiołkowy (Oleum Oenotherae) sporządzany z nasion jest stosowany w lecznictwie i do wyrobu kosmetyków.

Rośliny ozdobne: niektóre gatunki ze względu na piękne, duże kwiaty uprawiane są jako rośliny ozdobne.

Rośliny pszczelarskie. Wiesiołki nadają się do uprawy na nieużytkach w celu zapewnienie pyłku pszczołom, które pożytkują na wiesiołku od lipca do późnej jesieni.

Inne

Różne gatunki wiesiołka wykazują znaczną zmienność mutacyjną, posłużyły one Hugo de Vriesowi za materiał doświadczalny w badaniach genetycznych nad zjawiskiem dziedziczności.

Rośliny ozdobne - jednoroczne, dwuletnie lub wieloletnie rośliny, także drzewa i krzewy o dużych walorach dekoracyjnych np. o pięknych i ciekawych kwiatach, owocach, ulistnieniu, zabarwieniu pędów, pokroju, a także interesujących właściwościach.

Gatunek (łac. species) – termin stosowany w biologii w różnych znaczeniach, zależnie od kontekstu, w jakim występuje. Najczęściej pod pojęciem gatunku rozumie się:

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-14].
↑ zbiorowe: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-10].
Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Oenothera (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-10].
Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-01-10].