Wiktoria z rodu Welfów, właściwie: Aleksandryna Wiktoria (ang. Alexandrina Victoria) (ur. 24 maja 1819 w Londynie, zm. 22 stycznia 1901 w Cowes na wyspie Wight) – królowa Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii przez 63 lata (od 20 czerwca 1837). Od 1 stycznia 1877 r. także cesarzowa Indii. Żona księcia Alberta Sachsen-Coburg-Gotha. Jej krewni i potomkowie zasiadali na tronach Grecji, Jugosławii, Rosji, Rumunii i Niemiec, a obecnie panują w Wielkiej Brytanii, Szwecji, Norwegii, Belgii, Danii i Hiszpanii.

Wczesne lata życia

Księżniczka Wiktoria z Kentu, obraz Stephena Denninga z 1823 r.

Ojciec Wiktorii, Edward August Hanowerski, książę Kentu, był czwartym synem Jerzego III, króla Wielkiej Brytanii w latach 1760-1820. Matką Wiktorii była księżniczka Wiktoria Sachsen-Coburg-Saalfeld, córka Franciszka, księcia sasko-koburskiego na Saalfeld i siostra przyszłego króla Belgów Leopolda I. Najstarszy brat księcia Kentu, Jerzy, książę Walii, miał jedną córkę, Charlottę Augustę, która zmarła w 1817 r. Młodsi bracia Jerzego, Fryderyk August Hanowerski, książę Yorku, Wilhelm Henryk Hanowerski, książę Clarence szybko się ożenili, aby zapewnić sukcesję tronu.

Książę Kentu miał 50 lat, gdy poślubił niemiecką księżniczkę Wiktorię, wdowę po księciu Emichu Karolu zu Leiningen (z którym miała dwoje dzieci: Karla i Feodorę zu Leiningen). Wiktoria, jedyna ich córka, urodziła się 24 maja 1819 r. w londyńskim pałacu Kensington. Jej chrzest odbył się w Cupola Room w Kensington 24 czerwca 1819 r. Chrztu udzielał jej arcybiskup Canterbury Charles Manners-Sutton, a jej rodzicami chrzestnymi byli książę-regent, car Aleksander I Romanow (na cześć którego otrzymała pierwsze imię), królowa Charlotta Wirtemberska i księżna-wdowa Sachsen-Coburg-Saalfeld. Rodzice planowali pierwotnie nadać córce imię Elżbieta, wobec ostrego sprzeciwu stryjów księżniczki zdecydowano się na imienniczy kompromis (imię na cześć cara i matki).

Chociaż ochrzczona pod imionami Aleksandryna Wiktoria (Alexandrina Victoria), mała księżniczka była od urodzenia tytułowana Jej Królewską Wysokością Księżniczką Wiktorią z Kentu (Her Royal Highness Princess Victoria of Kent). Rodzina nazywała ją "Drina". Kiedy miała 8 miesięcy jej ojciec zmarł na zapalenie płuc. Osiem dni później zmarł jej dziadek, szalony król Jerzy III. Stryj księżniczki, książę-regent, został kolejnym królem jako Jerzy IV.

Przyszła królowa Wiktoria z matką.

Mimo iż dzieciństwo spędziła w Wielkiej Brytanii, jej pierwszym językiem był język niemiecki, którym posługiwała się matka i opiekunka. Dopiero w wieku 3 lat rozpoczęła naukę języka angielskiego. Nauczyła się również włoskiego, greckiego, łaciny i francuskiego. Jej nauczycielem był wielebny George Davys, a jej guwernantką była Louise Lehzen.

Kiedy Wiktoria miała 11 lat zmarł król Jerzy IV, pozostawiając tron księciu Clarence, który został królem Wilhelmem IV. Mimo posiadania gromadki nieślubnych dzieci nowy król nie miał legalnego potomstwa. Od tamtej pory Wiktoria została następczynią tronu. Brytyjskie prawo nie regulowało sytuacji, w której rządzi nieletni monarcha, Wiktoria otrzymałaby więc uprawnienia pełnoletniego króla. Aby temu zapobiec, Parlament uchwalił w 1830 r. Akt o regencji, w którym mianowałby na czas małoletności Wiktorii jej matkę regentką. Wbrew dotychczasowym precedensom Parlament nie powołał Rady Regencyjnej, która ograniczałaby uprawnienia regentki. Matka następczyni tronu i król Wilhelm nie przepadali za sobą. Król miał powiedzieć, że prosi Boga, aby mógł dożyć 18. urodzin Wiktorii, żeby jej matka nie została regentką.

W 1835 r., w wieku 16 lat, Wiktoria poznała średnioznaczącego niemieckiego księcia, Alberta von Sachsen-Coburg-Gotha (26 sierpnia 1819 - 14 grudnia 1861), młodszego syna Ernesta I Sachsen-Coburg-Gotha i Ludwiki, córki Emila, księcia von Sachsen-Gotha-Altenburg. Ponownie spotkała go w 1839 r. i z miejsca się w nim zakochała. Wiktoria i Albert byli blisko spokrewnieni (jej matka i jego ojciec byli rodzeństwem). Zdając sobie sprawę, że młodzieniec, mający rangę młodszego syna pomniejszego niemieckiego księcia, nie śmiałby poprosić o rękę królowej Wielkiej Brytanii, Wiktoria przejęła inicjatywę i zaproponowała mu małżeństwo.

Początek panowania

Królowa Wiktoria o poranku 20 czerwca 1837 r.

24 maja 1837 r. Wiktoria ukończyła 18 lat, co oznaczało, że regencja nie będzie konieczna (życzenie Wilhelma IV spełniło się). Niecały miesiąc później Wiktoria została obudzona przez matkę, która zakomunikowała jej, że 12 minut po 2 nad ranem, 20 czerwca 1837 r., na niewydolność serca zmarł w wieku 72 lat król Wilhelm IV. Wiktoria została wówczas królową Wielkiej Brytanii. Nie wiedziałam, że jestem tak blisko tronu - powie młoda królowa. Wraz z jej wstąpieniem na tron rozpadła się istniejąca od 1714 r. personalna unia brytyjsko-hanowerska.

Królowa Wiktoria w młodości

Konstytucja nadana Hanowerowi w 1833 r. postanawiała, że korona Hanoweru może przypaść tylko męskim krewnym linii królewskiej i elektorskiej Hanoweru, po jej wygaśnięciu linii Braunschwaig-Wolfenbüttel, a dopiero w razie jej wymarcia przejść na kobiety i ich potomstwo. Wiktoria pozostała księżniczką hanowerską i księżniczką brunszwicką na Lüneburgu do końca życia, ale korona Hanoweru przypadła jej stryjowi, młodszemu bratu jej ojca, księciu Cumberland i Teviotdale, który został królem jako Ernest August I. Przez pewien czas pozostał on następcą brytyjskiego tronu, do czasu gdy w 1840 r. Wiktoria urodziła pierwsze dziecko.

Koronacja Wiktorii miała miejsce 28 czerwca 1838 r. Z tej okazji Thomas Carlyle napisał: Biedna mała królowa! Jest w wieku, w którym dziewczynka potrafi zaledwie wybrać kapelusz, a oto stawia jej się zadania, przed którymi cofnąłby się archanioł...

Kiedy Wiktoria obejmowała tron, rząd znajdował się pod kontrolą partii wigów (która zaczęła być wówczas nazywana Partią Liberalną), która utrzymywała się u władzy, z drobnymi przerwami, od 1830 r. Premierem był wówczas William Lamb, 2. wicehrabia Melbourne. Wywierał on wielki wpływ na pozbawioną politycznego doświadczenia młodą królową, rychło stając się jej najważniejszym doradcą (złośliwi nazywali Wiktorię "Panią Melbourne"). Gabinet Melbourne'a nie utrzymał się jednak długo. Nie cieszył się on popularnością w społeczeństwie, ponadto musiał stawić czoła niepokojom w koloniach. W Kanadzie w 1837 r. wybuchły dwie rebelie, które przeciągnęły się miejscami do 1839 r. Na Jamajce kolonialne urzędy zaprotestowały przeciwko brytyjskiej polityce, ogłaszając, że nie będą przestrzegać brytyjskiego prawa. Nie mogąc poradzić sobie z niepokojami w koloniach, lord Melbourne podał się w 1839 r. do dymisji.

Królowa Wiktoria w stroju koronacyjnym (F.X. Winterhalter)

Na stanowisko premiera królowa powołała wówczas Roberta Peela, lidera partii torysów (nazywanych już Partią Konserwatywną). Nowy premier musiał już w maju 1839 r. stawić czoła tzw. "kryzysowi sypialnianemu" (The Bedchamber Crisis). Chodziło o to, że każdy nowy rząd mianował urzędników Dworu Królewskiego spośród członków własnej partii. Większość dam dworu Wiktorii była żonami polityków wigowskich, więc Peel chciał je zastąpić żonami torysów. Napotkał jednak na opór królowej, która zaprzyjaźniła się z wieloma damami. Peel stwierdził, że w takich warunkach nie może rządzić i podał się do dymisji. Lord Melbourne powrócił na stanowisko.

Małżeństwo i rodzina

Wiktoria poślubiła księcia Alberta 10 lutego 1840 r. w Kaplicy Królewskiej w St. James's Palace. Albert stał się znany jako książę-małżonek, chociaż tytuł ten formalnie uzyskał dopiero w 1857 r. Albert nie otrzymał nigdy żadnego parowskiego tytułu. Albert i Wiktoria tworzyli szczęśliwe, zgodne i kochające się małżeństwo. Książę-małżonek był nie tylko towarzyszem życia królowej, ale wywierał także wielki wpływ na życie polityczne Wielkiej Brytanii. Rychło stał się dla Wiktorii ważniejszym politycznym doradcą niż premier Melbourne.

Albert i Wiktoria mieli razem czterech synów i pięć córek:

Ślub Alberta i Wiktorii

Podczas pierwszej ciąży Wiktorii 18-letni Edward Oxford podjął próbę zamachu na królową, kiedy ta jechała ze swoim małżonkiem odkrytym powozem przez Londyn. Oxford wystrzelił dwa razy, ale za każdym razem chybił. Został oskarżony o zdradę główną, ale ostatecznie uniewinniono go z powodu jego choroby psychicznej. Wyrok ten był przez wielu kwestionowany. Niektórzy uważali, że czyn Oxforda służył zwróceniu na siebie uwagi. Uważano też, że za zamachem może stać ruch czartystów (radykalny i masowy ruch polityczny domagający się demokratyzacji prawa wyborczego). Sugerowano też, że zamach miał na celu obronę pozycji następcy tronu dla Ernesta Augusta Hanowerskiego. Te konspiracyjne teorie przyczyniły się do wzrostu patriotyzmu i lojalności wobec Korony wśród Brytyjczyków.

Zamach nie miał żadnego wpływu na przebieg ciąży. 21 listopada 1840 r. urodziła się pierwsza córka, Wiktoria, pierwsze z dziewięciorga dzieci Wiktorii i Alberta.

W 1841 r. wigowie przegrali wybory powszechne i do władzy doszli torysi. Stanowisko premiera już po raz trzeci w swojej karierze objął Robert Peel. Nauczony doświadczeniem nie ingerował już w obsadę stanowisk na Dworze Królewskim. Królowa jeszcze przez pewien czas korespondowała potajemnie z lordem Melbournem, ale pozycję byłego premiera powoli zajmował książę-małżonek.

13 czerwca 1842 r. Wiktoria odbyła swoją pierwszą podróż pociągiem. Podróżowała ze stacji Slough niedaleko zamku Windsor do Bishop's Bridge niedaleko Paddington w Londynie. Podróż odbywała się w specjalnym królewskim wagonie przygotowanym przez Wielkie Zachodnie Linie Kolejowe. Królowej towarzyszyli książę-małżonek oraz inżynier Wielkich Zachodnich Linii, Isambard Kingdom Brunel.

W 1842 r. miały miejsce trzy zamachy na życie królowej. 29 maja w St. James's Park niejaki John Francis (prawdopodobnie szukający rozgłosu) wystrzelił do królowej z pistoletu. Monarchini przebywała wówczas w powozie, a zamachowiec został błyskawicznie ujęty przez konstabla Williama Trounce'a. Francis został oskarżony o zdradę główną i skazany na śmierć, ostatecznie karę zamieniono na dożywotnie więzienie. Książę Albert uważał, że potencjalnych zamachowców zachęcał przykład Oxforda z 1840 r. 3 lipca 1842 r., ledwie kilka dni po skazaniu Francisa, inny chłopak, niejaki John William Bean, również próbował zastrzelić królową. Chociaż jego pistolet był naładowany tylko papierem i tabaką jego czyn wciąż był karany śmiercią. Książę Albert stwierdził jednak, że byłaby to za surowa kara. Doprowadził więc do przyjęcia przez Parlament Aktu o zdradzie (1842 r.), która precyzowała, że otwarcie ognia w kierunku królowej, grożenie jej, rzucanie w nią różnymi przedmiotami, czy wydobywanie broni palnej i innych niebezpiecznych narzędzi w obecności królowej karane będzie 7 latami więzienia i chłostą. Bean skazano więc na 18 miesięcy pozbawienia wolności. Ani jego, ani żadnej innej osoby nie skazano nigdy na karę chłosty.

Kwestia nazwiska

Wiktoria należała do dynastii hanowerskiej, bocznej gałęzi Domu d'Este i Domu Welfów. Królowa nigdy nie używała żadnego nazwiska (inni członkowie jej rodziny używali nazwiska "Hanover" podczas pobytu w Wielkiej Brytanii). Książę Albert pochodził z dynastii Sachsen-Coburg-Gotha i po śmierci Wiktorii ta dynastia rządziła Wielką Brytanią. Zgodnie ze zwyczajami monarchów, żona nigdy nie uzyskuje członkostwa w dynastii męża, ale pozostaje przy swojej. Tak więc Wiktoria nie należała do Domu Sachsen-Coburg-Gotha. Jako kobiecie zamężnej niektórzy genealogowie nadają jej nazwisko "von Wettin" (Koburgowie to boczna linia Wettynów), bazując na poradach udzielonych przez "College of Arms". Królowa jest czasami nazywana "Aleksandriną Wiktorią von Wettin, z domu Hanover".

Albert pochodził z dynastii Sachsen-Coburg-Gotha, bocznej gałęzi ernestyńskiej linii dynastii Wettinów. Królowa Wiktoria poprosiła swoich urzędników o ustalenie, jakie nazwisko przysługuje jej małżonkowi. Po przebadaniu archiwów w Gocie, urzędnicy uznali, że książę Albert winien nosić nazwisko "Wettin" lub "von Wettin". Wiktorii to nazwisko nie przypadło jednak do gustu.

Wnuk królowej, król Jerzy V, ponownie zajął się sprawą rodowego nazwiska. W 1917 r. zmienił je na "Windsor". "College of Arms" ponownie poinformował, że poprzednim prawowitym nazwiskiem dynastii było "Wettin". W 1958 r. uchwała Tajnej Rady nadała potomkom obecnej królowej, Elżbiety II, nazwisko "Mountbatten-Windsor". Nie dotyczy to księcia Walii i jego synów, ale tych potomków królowej, w wypadku których mało prawdopodobne jest odziedziczenie tronu.

Polityka wczesnej epoki wiktoriańskiej

Tymczasem ministerium Peela znalazło się w kryzysie, związanym ze sprawą tzw. "ustaw zbożowych". Znosiły one cła na zboże, stanowiące od wielu lat obiekt krytyki (w 1838 r. powstała nawet Liga do walki przeciw ustawom zbożowym).

Królowa Wiktoria na spotkaniu z politykami.

Ustawy zostały zniesione w 1846 r. przy poparciu wigów, a przy sprzeciwie posiadaczy ziemskich. Spowodowały one rozłam w partii torysów (na tzw. "konserwatywnych torysów" i popierających premiera "Peelites"). W wyniku konfliktów wewnątrzpartyjnych upadł gabinet Peela, a premierem został John Russell. Jego ministerium, mimo iż wigowskie, nie cieszyło się sympatią królowej. Monarchini podpadł zwłaszcza ambitny minister spraw zagranicznych lord Palmerston, który często działał bez konsultacji z gabinetem, premierem i królową.

W 1849 r. Wiktoria poskarżyła się na Palmerstona premierowi Russellowi. Twierdziła, że rozesłał on bez jej wiedzy i aprobaty polecenia dla brytyjskich dyplomatów. Swoją remonstrację królowa ponowiła w 1850 r., ale bez efektu. Palmerston został pozbawiony stanowiska dopiero w 1851 r., kiedy bez wiedzy premiera ogłosił poparcie rządu brytyjskiego dla zamachu stanu dokonanego we Francji przez księcia Ludwika Napoleona Bonaparte.

Okres premierostwa Russella był również ciężki dla królowej. W 1849 r. zgorzkniały bezrobotny Irlandczyk William Hamilton próbował wystraszyć Wiktorię, odpalając pistolet, kiedy jej powóz przejeżdżał przez Constitution Hill. Hamilton został skazany na podstawie prawa z 1842 r. Uznano go winnym i zasądzono maksymalną karę 7 lat pozbawienia wolności.

W 1850 r. królowa została ranna podczas próby zamachu, jaką podjął niezrównoważony psychicznie były oficer, Robert Pate. Kiedy Wiktoria siedziała w powozie, Pate doskoczył do niej z pistoletem, zdarł jej czepek i zranił ją. Został osądzony i skazany. Wobec nieudanej próby udowodnienia swojej niepoczytalności został skazany na taką samą karę jak rok wcześniej Hamilton.