Wilcze stado - Polski Serwis Naukowy

Wilcze stado (ang.: wolfpack, niem.: das Wolfsrudel) – termin określający taktykę działań zespołów okrętów podwodnych przeciwko konwojom, stosowaną w czasie II wojny światowej przez niemieckie U-Booty podczas bitwy o Atlantyk oraz przez marynarkę USA przeciwko japońskiej żegludze na Pacyfiku.

Bitwa o Atlantyk – najdłuższa kampania II wojny światowej: trwała od roku 1939 do kapitulacji Niemiec w 1945. Jej momentem kulminacyjnym był okres od połowy 1940 roku do końca 1943.

Karl Dönitz (ur. 16 września 1891 w Grünau w pobliżu Berlina, zm. 24 grudnia 1980 w Aumühle niedaleko Hamburga) - grossadmiral i naczelny dowódca Kriegsmarine, ostatni naczelny dowódca Wehrmachtu i prezydent Rzeszy.

Przyczyny powstawania wilczych stad

Koncepcja wilczych stad powstała jako odpowiedź na konwoje morskie, które okazały się zaskakująco skuteczne przeciwko samotnie operującym okrętom podwodnym w I wojnie światowej. Odnalezienie konwoju było rzeczą niezmiernie trudną - praktycznie tak trudną jak pojedynczego statku - a U-Bootowi, który go odkrył, udawało się dokonać zazwyczaj tylko jednego ataku. Pozostałe okręty podwodne na linii dozoru, które bezpośrednio nie dostrzegły konwoju, nie wykrywały żadnej innej żeglugi nieprzyjaciela. Stało to w opozycji do wielkich sukcesów U-Bootów w walce z pojedynczymi frachtowcami. Każdy kontakt U-Boota z konwojem oznaczał możliwość jego zniszczenia przez okręty eskorty, podczas gdy atakowanie pojedynczych jednostek było bezpieczniejsze. Od 1917 roku straty alianckiej żeglugi zmalały.

Frachtowiec – statek handlowy przewożący towary drogą morską, będący w dyspozycji przewoźnika, np. kontenerowiec, drobnicowiec. W twórczości fantastyczno naukowej - kosmiczny statek towarowy np. Nostromo.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

W końcowym etapie I wojny światowej Niemcy próbowali naprowadzać inne okręty podwodne na napotkany konwój, co uznaje się za początki "wilczego stada". Sukcesy konwojów w walce z flotą podwodną były jedną z przyczyn (obok ASDIC) bagatelizacji zagrożenia z ich strony w okresie międzywojennym.

Sonar – urządzenie używające długich, średnich lub krótkich fal dźwiękowych do nawigacji, komunikacji, detekcji, określania pozycji, śledzenia oraz klasyfikacji ruchomych i nieruchomych obiektów zanurzonych, znajdujących się na powierzchni cieczy bądź w powietrzu. Nazwa "sonar" wywodzi się od akronimu "SOund Navigation and Ranging". W zależności od zasady działania, sonary mogą być aktywne bądź pasywne, mogą także łączyć obie te cechy. Najczęstszym środowiskiem zastosowania urządzeń sonarowych jest środowisko ciekłe zwłaszcza wodne, jednakże ich odpowiednie formy mogą być wykorzystywane także w środowisku gazowym, w tym w powietrzu. W zależności od zastosowania i konstrukcji systemy echolokacyjne mogą używać bardzo szerokiego zakresu fal dźwiękowych - od infradźwięków po ultradźwięki. U niektórych zwierząt takich jak delfiny czy nietoperze umiejętność echolokacji wytworzyła się naturalnie w drodze ewolucyjnej.

Okręt podwodny – klasa okrętów przystosowanych do pływania pod wodą (potoczne, błędnie używane, określenie łódź podwodna jest rusycyzmem od Подводная лодка podwodnaja łodka).

Wilcze stada w II wojnie światowej

Karl Dönitz udoskonalił koncepcje zbiorowego ataku z I wojny światowej. Okręty (kilka do nawet kilkudziesięciu) formowano w linie dozoru - wilcze stada. Pierwszy z nich, który uzyskał kontakt z konwojem, miał przesyłać informacje o pozycji i kursie, a następnie - bez atakowania - rozpocząć śledzenie formacji nadając co pewien czas depesze o ruchach konwoju. Po naprowadzeniu pozostałych okrętów - w ostatnim momencie używano do tego stawy radiowej używającej niskich częstotliwości (pod koniec wojny także pław kontaktowych) - rozpoczynano grupowy atak. Zakładano, że eskorta nie będzie w stanie równocześnie ratować rozbitków, chronić konwoju przed U-Bootami oraz śledzić przeciwnika w przypadku ustalenia kontaktu hydrolokacyjnego. Uszkodzone okręty podwodne mogłyby swobodnie uciec od prześladowców, ponieważ eskorta nie byłaby w stanie kontynuować za nimi pościgu - osłabiłoby to konwój i naraziło statki handlowe na zniszczenie. Znając ciągłą pozycję konwoju U-Booty mogłyby wynurzyć się, wyprzedzić konwój w pozycji nawodnej i dokonać łącznie kilka ataków na ten sam konwój.

Ocean Spokojny (Pacyfik), Ocean Wielki – największy, najgłębszy i najstarszy na świecie zbiornik wodny. Z powierzchnią równą 178,7 mln km² zajmuje jedną trzecią całej Ziemi. Największą rozciągłość południkową osiąga między Arktycznym Morzem Beringa a Morzem Rossa przy brzegach Antarktydy i wynosi ona aż 15500 km. Z kolei największą rozciągłość równoleżnikową osiąga między wybrzeżem Indonezji a Kolumbii i Peru i wynosi 19800 km czyli prawie połowę obwodu kuli ziemskiej i pięć razy więcej niż średnica Księżyca. Granicami oceanu są: Ameryki Północna i Południowa na wschodzie, Azja i Australia na zachodzie oraz lodu Arktyki i Antarktydy odpowiednio na północy i południu. Pojemność oceanu szacowana jest na 169,2 mln km³ co stanowi 46% ziemskich zasobów wód. Tradycyjnie dzieli się go wzdłuż równika na część północną i południową, ale wyjątkami są tutaj wyspy Gilberta i Galapagos w całości uznawane za Południowy Pacyfik. Na tym Oceanie znajduje się największa głębia Rów Mariański (głębokość: 10 911 m) oraz druga co do wielkości wyspa świata Nowa Gwinea. Średnia głębokość wynosi 4 280 m p.p.m.

U-Boot (niem.: Unterseeboot = okręt podwodny, dosłownie podmorski) – skrótowe oznaczenie niemieckich okrętów podwodnych. Poszczególne okręty nosiły oznaczenie w formie litery U z numerem (w okresie I wojny światowej istniały ponadto serie małych okrętów UB i podwodnych stawiaczy min UC).

Dowództwo nad wilczymi stadami na samym początku wojny mieli dowódcy U-Bootów o największym doświadczeniu. Okazało się jednak, że jest to niemożliwe - wystarczyło aby eskortowiec zmusił okręt podwodny do zanurzenia uniemożliwiając tym samym komunikacje radiową z innymi okrętami. Dowodzenie nad wilczymi stadami przejęło BdU z siedzibą na lądzie w Kerneval.

SC-7 – aliancki konwój morski podczas II wojny światowej, płynący z Sydney (Nowa Szkocja) do Liverpoolu i innych brytyjskich portów. Konwój 35 statków handlowych wypłynął 5 października 1940, na trasie został zaatakowany przez niemieckie "wilcze stado" U-Bootów. Na skutek ataków zatopiono 20 statków handlowych. Taktyka "wilczych stad" okazała się bardzo skuteczna, natomiast eskorta konwoju była nieprzygotowana do zwalczania U-Bootów.

Łamanie szyfru Enigmy – ciąg działań mających na celu łamanie szyfrów Enigmy. Artykuł ten operuje specyficzną terminologią oraz nie wyjaśnia mechanizmu działania maszyny szyfrującej, dlatego zaleca się wcześniejsze zapoznanie z hasłem o samej Enigmie. Fakt odczytywania szyfrów Enigmy był utajniony do lat 70. XX wieku.

Doktrynę wielokrotnie modyfikowano - przykładowo w późniejszym okresie zezwalano na atak pierwszemu U-Bootowi, jeśli zauważony konwój należał do szybkich lub był w zasięgu lotnictwa stacjonującego z lądu.

Przykładem skuteczności działania zespołów niemieckich okrętów podwodnych były ataki podjęte w październiku 1940 roku. Ich celem były zmierzające do Wielkiej Brytanii konwoje oznaczone jako SC-7 (34 statki) i HX-79 (20 statków). Atakowane przez zespół sześciu U-Bootów w ciągu dwóch dni straciły łącznie 27 statków. Straty konwoju SC-7 wyniosły 58,8%, a konwoju HX-79 24,5% jednostek.

Konwój morski – zorganizowana grupa przemieszczających się jednostek pływających (zwykle statków), formowana głównie ze względów logistycznych i dla zwiększenia bezpieczeństwa podróży. Konwoje formowane są zazwyczaj w czasie działań wojennych, stąd ich integralną część stanowi eskorta okrętów wojennych, stosowana dla ochrony przed atakami nieprzyjacielskich okrętów nawodnych i podwodnych oraz lotnictwa.

Marynarka Wojenna Stanów Zjednoczonych (ang. United States Navy, US Navy) – jeden z rodzajów Sił Zbrojnych Stanów Zjednoczonych odpowiedzialny za działania na morzu.

Taktyka wilczych stad nie spełniła jednak pokładanych w niej nadziei. Złożyły się na to 4 czynniki:

łamanie szyfru Enigmy - omijanie linii dozoru przez konwoje, niszczenie ich za pomocą lotnictwa oraz - w późniejszym okresie - konwoje-pułapki kierowane w sam środek wilczego stada, z liczną eskortą i bez wartościowych statków.

Hf/Df - system namierzania wysokich częstotliwości. Pierwszy okręt, który wypatrzył konwój, przesyłał meldunek w paśmie wysokich częstotliwości, co było zdaniem Niemców niemożliwe do namierzenia. Większość jednostek ratowniczych była wyposażona w te urządzenia radiolokacyjne. Po otrzymaniu informacji jeden z eskortowców płynął wzdłuż linii namiaru zmuszając U-Boota do zanurzenia. W tym czasie konwój wykonywał ostry zwrot, przechytrzając "wilcze stado". Przez całą wojnę Niemcy nie wierzyli w możliwość namierzania depesz przesyłanych w wysokich częstotliwościach.

radar - doktryna użycia U-Bootów zakładała atak w nocy na powierzchni. Do 1942 roku technicy zapewniali BdU, że niemożliwe jest takie zminiaturyzowanie radaru, aby ten zmieścił się na pokładach niszczycieli lub samolotów.

dominacja lotnictwa. U-Booty typu VII i IX miały ograniczoną prędkość i niski zasięg podwodny. Dogonienie i zajęcie dogodnej pozycji przez OP wymagało marszu na powierzchni, co narażało U-Boota na ataki z powietrza (konwoje miały ciągłą eskortę z powietrza, zwłaszcza w późniejszym okresie wojny). Możliwe było albo ciągłe alarmowe zanurzanie (i ryzyko utraty kontaktu z konwojem) albo podjęcie walki z samolotami na powierzchni (duże ryzyko zniszczenia okrętu).

Elementy te spowodowały, że poza kilkunastoma spektakularnymi zwycięstwami konwoje osiągnęły swój sukces; ponad 99% statków dotarło do swoich miejsc przeznaczenia (w najgorszych miesiącach 95%). Samotnie płynące frachtowce miały dużo wyższe straty.

Radar – urządzenie służące do wykrywania – za pomocą fal radiowych – obiektów powietrznych, nawodnych oraz lądowych takich jak: samoloty, śmigłowce, rakiety, statki (również chmury oraz obiekty terenowe), pozwalające na określenie kierunku, odległości a także wielkości obiektu, a w radarach dopplerowskich także, do pomiarów prędkości wykrywanego obiektu.

Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii.

Użycie poza II wojną światową

Amerykańskie wilcze stada, oficjalne nazywane grupami skoordynowanego ataku (ang. coordinated attack groups), składały się zwykle z 3 okrętów podwodnych, które patrolowały w bliskim sąsiedztwie i współpracowały ze sobą.

Taktyka wilczych stad wyszła z użycia w czasie zimnej wojny: nowoczesne okręty podwodne mają lepsze uzbrojenie i prędkość pod wodą w porównaniu do tych z okresu II wojny światowej więc nie ma potrzeby operowania w dużych grupach. United States Navy zakłada, że jej okręty prawie zawsze operują samotnie, z wyjątkiem jednego lub (rzadko) dwóch okrętów w każdej grupie lotniskowców.