Wilhelm le Vasseur de Beauplan - Polski Serwis Naukowy

Markiz Guillaume le Vasseur de Beauplan (ur. ok. 1600, zm. w 1675) – francuski inżynier wojskowy, pisarz i kartograf. Jeden z pierwszych twórców szczegółowych map południowo-wschodnich ziem Rzeczypospolitej.

Biografia

Urodził się prawdopodobnie w Dieppe, w szlacheckiej rodzinie hugenockiej. W młodości służył w armii francuskiej. Do Polski przybył w 1630 roku, za panowania Zygmunta III Wazy. W dwa lata po wstąpieniu do polskiej armii, kierował pracami inżynieryjnymi na Podolu, Wołyniu i Ukrainie Naddnieprzańskiej, gdzie obwarowywał twierdze Kudak, Koniecpol Nowy i Krzemieńczuk oraz poprawiał umocnienia zamków w Barze i Brodach. Poza działalnością ściśle związaną z wojskowością, zajmował się również innymi zadaniami związanymi z logistyką, a więc zakładał wsie, budował mosty oraz szlaki komunikacyjne. Po podpisaniu ugody w Polanowie, wytyczał granice polsko-moskiewskie. Brał udział w uśmierzeniu buntu Pawluka.

Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) - grupa ludów tureckich wschodniej Europy i centralnej Azji. Nazwa Tatar pochodzi prawdopodobnie od słowa Tartar - mitologicznego piekła. Ludziom w napadniętej Europie Wschodniej (XIII wiek) stepowi wojownicy wydawali się przybyszami z piekieł. Nazwa się przyjęła i od słowa Tartarzy (przybysze z piekieł) powstała obecna nazwa Tatarzy.
Busola magnetyczna to urządzenie nawigacyjne wskazujące kierunek bieguna magnetycznego, dzięki posiadanej igle magnetycznej. Posiada przy tym również przyrządy celownicze (najczęściej w postaci muszki i szczerbinki), które pozwalają określić azymut dla dowolnego kierunku w terenie.

W 1639 r. Beauplan przewodniczył wyprawie do ujścia Dniepru, podczas której zebrał dostateczną ilość informacji, aby stworzyć trzyczęściową mapę jego środkowego i dolnego biegu. Pomiary Francuza okazały się niemal bezbłędne i umożliwiły korektę błędu Ptolemeusza, związaną z wydłużeniem osi Morza Śródziemnego wobec lądów, które do niego przylegały. Nie była to wyprawa łatwa, gdyż oficer musiał nierzadko walczyć z Tatarami i Kozakami.

Wołyń (ukr. Волинь) – kraina historyczna w dorzeczu górnego Bugu oraz dopływów Dniepru: Prypeci, Styru, Horynia i Słuczy, obecnie część Ukrainy - obwody wołyński i rówieński, zachodnia część żytomierskiego oraz północne części tarnopolskiego i chmielnickiego.
Morze Azowskie (ros. Азовское море; ukr. Азовське море) – część Morza Czarnego znajdująca się u wybrzeży Ukrainy oraz Rosji. Od Morza Czarnego oddzielone jest przez Półwysep Kerczeński (część Krymu) i Tamański, łączy się z nim przez Cieśninę Kerczeńską. Powierzchnia morza wynosi blisko 38 tys. km², średnia głębokość 7 m, a maksymalna dochodzi do 13,5 m. Temperatura wód powierzchniowych wynosi ok. -1 °C w zimie i 25-27 °C w lecie, a zasolenie waha się pomiędzy 12 a 14‰.

Podczas pierwszego pobytu francuskiego oficera na Naddnieprzu udało mu się wydać mapę południowo-wschodnich ziem Rzeczypospolitej oraz części Chanatu Krymskiego wraz z Półwyspem Krymskim oraz Morzem Azowskim. Po roku 1639 mapa wzbogaciła się o opracowanie województwa podolskiego. Przy opracowywaniu tych map Beauplan często korzystał z usług polskiego wywiadu wojskowego. W pracach tych wspomagał go Sebastian Aders, który prowadził działalność wywiadowczą na terenie Bałkanów i Krymu.

Stanisław Koniecpolski herbu Pobóg (ur. 9 lutego 1591 [1] , zm. 11 marca 1646) – książę (od 1637), hetman wielki koronny od 1632, hetman polny koronny od 1618, kasztelan krakowski od 1633, wojewoda sandomierski od 1625, starosta żarnowiecki od 1611 i wieluński od 1607. Syn wojewody sieradzkiego Aleksandra. Jeden z największych wodzów I Rzeczypospolitej. Zwycięzca spod Martynowa (1624), Hamersztynu (1627), Trzciany (1629), Ochmatowa (1644).
Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

Król Władysław IV nadał w 1645 roku Beauplanowi przywilej wydrukowania tzw. Delineatio specialis et accurata tutius Ukrainae cum suis palatinatibus ac districtibus provinciisque adiacentibus, czyli mapy Ukrainy, która nie obejmowała Morza Czarnego, Mołdawii, Dzikich Pól oraz Chanatu Krymskiego. W późniejszym czasie wydana została mapa generalna o mniejszej skali, lecz zawierająca pominięte wcześniej terytoria. W roku 1648 (a więc już za panowania Jana Kazimierza) postanowił wrócić do Francji.

Bałkany – region Europy, obejmujący w przybliżeniu obszar Półwyspu Bałkańskiego. Jednak nazwa ta mniej odnosi się do geografii, a bardziej do wspólnoty historyczno-kulturowej. Przy takim podejściu o przynależności danego kraju do Bałkanów decydują cechy kulturowe (np. język należący do ligi bałkańskiej, pewne elementy kultury ludowej), społeczne (np. wieloetniczność, współwystępowanie katolicyzmu, prawosławia i islamu) oraz historyczne (np. dawna przynależność do Cesarstwa Bizantyjskiego, zasiedlenie przez Słowian w VI wieku naszej ery, a przede wszystkim doświadczenie panowania tureckiego).
Klaudiusz Ptolemeusz, Ptolemeusz Klaudiusz lub po prostu Ptolemeusz (łac. Claudius Ptolemaeus, gr. Κλαύδιος Πτολεμαῖος Klaudios Ptolemaios; ur. ok. 100, zm. ok. 168) – grecki uczony pochodzący z Tebaidy, który kształcił się i działał w Aleksandrii. Napisał wiele dzieł z dziedziny matematyki, astronomii, geografii i muzyki.

Beauplan to postać szczególna w historii polskiej kartografii. Własne mapy opracowywał niemalże sam, posługując się nowoczesnymi przyrządami pomiarowymi jak astrolabium, odometr, zegar czy busola. Większość jego map można uznać za aktualne aż po dziś dzień, pomimo że tworzono je w bardzo trudnych warunkach, spowodowanych nie tylko samym charakterem prac kartograficznych, ale również sytuacją polityczną ówczesnych ziem ukrainnych.

Zakład Narodowy im. Ossolińskich – zasłużony dla polskiej nauki i kultury Instytut (do 1939 r. – łączył w sobie Bibliotekę, Wydawnictwo i Muzeum im. Lubomirskich), ufundowany dla Narodu Polskiego w 1817 roku przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, otwarty w 1827 roku we Lwowie.
Mołdawia () – państwo europejskie położone na terenach historycznej Besarabii jak i obszarów położonych na lewym brzegu Dniestru, tzw. "Naddniestrze". Graniczy z Ukrainą i Rumunią. W jej skład wchodzi także autonomiczna republika Gagauzja, gdzie językami urzędowymi są obok mołdawskiego gagauski i rosyjski, choć sami Rosjanie stanowią niewielką część ludności tego obszaru. Rdzenną ludność Gagauzji (Gagauz Yeri) (ponad 80%) stanowią Gagauzi – tureckojęzyczni prawosławni chrześcijanie.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)