Willa Rotunda w Przegorzałach - Polski Serwis Naukowy

Willa Baszta zwana także Odyniec lub Zameczek – zabytkowy budynek znajdujący się w zachodniej części Krakowa, w Dzielnicy VII Zwierzyniec przy ul. Jodłowej 13a, w Przegorzałach.

Zaprojektowana została przez architekta Adolfa Szyszko-Bohusza jako dom własny. Modernistyczny budynek powstał w latach 1928-1929 na parceli, którą kupił w 1916 od bielańskich kamedułów. Było to ok. 9 ha zalesionego wapiennego wzgórza.

Jest to oryginalna budowla, półrotunda, w kształcie nawiązująca do średniowiecznej baszty i utrzymana w tradycji romantycznego historyzmu. Nad portalem willi znajdują się dwa kartusze z herbami. Po lewej stronie znajduje się herb Szyszko-Bohusza Odyniec (stąd jedna z nazw willi) a po prawej herb Korab. Dom posiadał basen i ogród. Poniżej, przy drodze dojazdowej znajdują się garaże a przy wjeździe do posiadłości, u podnóża wzniesienia znajduje się, zachowana do dzisiaj, stylowa stróżówka.

Adolf Szyszko-Bohusz (ur. 1 września 1883 w Narwie, zm. 1 października 1948 w Krakowie) – polski architekt, przedstawiciel historyzmu i modernizmu, konserwator zabytków.

III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

Zbudowana z wapiennych ciosów, na Skale Przegorzalskiej, na południowym skraju Lasu Wolskiego i Sikornika, dominuje nad doliną Wisły. Z tarasu, który znajduje się po zachodniej stronie budynku, roztacza się panorama doliny rzeki, wzgórz Pogórza Wielickiego a gdy dopisuje pogoda można zobaczyć Tatry.

Historyzm – nurt w XIX-wiecznej architekturze światowej polegający na naśladownictwie stylistyki minionych epok. Kierunek nietwórczy i eklektyczny polegający na zaniechaniu dążenia do stworzenia stylu odpowiadającego aktualnym warunkom historyczno-społecznym i naśladowaniu przeszłych wielkich stylów w sztuce i architekturze.

Kraków – i pod względem powierzchni. Jedno z najstarszych miast Polski, o ponad tysiącletniej historii. Kraków posiada wartościowe zabytki architektury, działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych.

W 1940 zajęli ją Niemcy i wprowadził się do niej szef dystryktu krakowskiego Generalnego Gubernatorstwa dr Otto von Wächter. Obok willi w latach 1942-1943 zbudowano okazały gmach zwany obecnie Zamkiem w Przegorzałach lub Belwederem (pierwotnie nazwa "Belweder" odnosiła się do willi), a przez Niemców nazywany Schloss Wartenberg (Zamek Strażnica). Budynek, którego budowy nie ukończono, miał być przeznaczony na luksusowe sanatorium dla lotników Luftwaffe, pod koniec wojny mieścił się tutaj szpital. Niemcy nie zdążyli zrealizować planów budowy kolejki linowej do Zameczku.

Portal – architektoniczne, ozdobne obramienie drzwi wejściowych w kościołach, pałacach, ratuszach, bogatszych kamienicach, czasami także drzwi wewnętrznych.

Wisła (łac. i ang. Vistula, niem. Weichsel) – najdłuższa rzeka Polski, o długości 1047 km. Jest także najdłuższą rzeką w zlewisku Morza Bałtyckiego.

Pod koniec 1945 rodzina Bohuszów podjęła starania o odzyskanie nieruchomości, bez rezultatu. W 1952 cały kompleks zajął Instytut Badawczy Leśnictwa podlegający Ministerstwu Leśnictwa. W 1973 podjęto decyzję o umieszczeniu tutaj Instytutu Badań Polonijnych UJ, formalnie Instytut powołano do życia w 1976 rozpoczynając równocześnie na zapleczu obu budowli budowę kolejnego gmachu Kolegium Polonijnego im. Kazimierza Pułaskiego zaprojektowanego przez architektów: Tomasza Mańkowskiego i Dariusza Kozłowskiego. Inwestycję ukończono ostatecznie w 1991. Obecnie w budynku mieści się Instytut Europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Dystrykt krakowski (niem. Distrikt Krakau) - jednostka administracyjna Generalnego Gubernatorstwa od 26 października 1939 do 18 stycznia 1945. Populacja dystryktu w roku 1943 wynosiła ok. 4 mln. osób .

Sikornik (333 m n.p.m.) – wzgórze we wschodniej części Paśmie Sowińca w Krakowie, pomiędzy Wisłą a Rudawą. Od głównego masywu Pasma Sowińca rozdzielone jest szerokim siodłem, zwanym Przełęczą Przegorzalską, przez którą przechodzi droga łącząca Przegorzały z Wolą Justowską.

Poniżej tych budowli, na stromym wschodnim zboczu znajduje się rezerwat przyrody Skałki Przegorzalskie.

Masyw Babiej Góry widziany z tarasu willi.
Po lewej, w oświetlonych chmurach – Diablak, na prawo Przełęcz Brona, dalej Cyl.

Willa Baszta i Zamek w Przegorzałach.
Na pierwszym planie ul. Księcia Józefa.

Przypisy

Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo małopolskie (pol.). 2011-12-31. [dostęp 2011-08-03].
Barbara Zbroja, Konrad Myślik, Nieznany portret Krakowa, Kraków 2010, s. 298-301, ISBN 978-83-7505-550-4.

Źródło

Encyklopedia Krakowa red. Antoni Henryk Stachowski, PWN 2000, ISBN 83-01-13325-2

Bielany – obszar Krakowa wchodzący w skład Dzielnicy VII Zwierzyniec, dawniej wieś, nad Wisłą na południowo-zachodnim skraju Lasku Wolskiego. Od północy graniczy ona z Chełmem a od wschodu z Przegorzałami. Natomiast od zachodu z leżącymi już poza Krakowem Kryspinowem i Piekarami.

Otto Gustaw von Wächter pseud. Otto Reinhard Zuflucht (ur. 8 lipca 1901 w Wiedniu, zm. 14 sierpnia 1949 w Rzymie) – doktor praw, polityk niemiecki, narodowości austriackiej, o poglądach narodowosocjalistycznych.

Linki zewnętrzne

Historia Rotundy i Belwederu