Willi Hennig (ur. 20 kwietnia 1913 w Dürrhennersdorfie, zm. 5 listopada 1976 w Ludwigsburgu) – niemiecki entomolog. Twórca systematyki filogenetycznej, obecnie znanej jako kladystyka. Wpływ jego myśli na systematykę gatunków jest określany jako rewolucyjny. Specjalizował się w badaniach muchówek.

Życiorys

Willi Hennig urodził się 20 kwietnia 1913 roku w Dürrhennersdorfie w Saksonii. Jego ojciec, Karl Ernst Emil Hennig (1873–1947), początkowo pracował jako robotnik na kolei, później awansował do administracji regionalnej kolei. Matka Williego Henniga, Marie Emma, była nieuznanym przez ojca dzieckiem służącego, cierpiącym z powodu wynikającego z tego społecznego napiętnowania. Dlatego też poświęciła wyjątkowo dużo energii, by zapewnić dobre wykształcenie swoim trzem synom – Emilowi Hansowi Williemu, Fritzowi Rudolfowi i Karlowi Herbertowi.

Marie Hennig szczególne nadzieje wiązała z najstarszym z nich – Willim. Uczęszczał on do miejscowej szkoły podstawowej, ponadto emerytowany lekarz uczył go języków angielskiego, francuskiego i łaciny. Jego inteligencję i pracowitość zauważono już w pierwszej klasie szkoły podstawowej. Uczył się na tyle dobrze, iż pozwolono mu przeskoczyć jedną klasę, gdy przeniósł się do gimnazjum realnego w Klotzsche koło Drezna.

Studia i pierwsze publikacje

Hennig w młodym wieku zainteresował się systematyką biologiczną oraz zoologią i szybko posiadł dużą wiedzę w tych dziedzinach. W 1932 roku z bardzo dobrymi ocenami ukończył szkołę średnią i rozpoczął studia z zoologii, botaniki i geologii na Uniwersytecie w Lipsku. Ze względu na jego dużą wiedzę pozwolono mu korzystać z głównego laboratorium wydziału zoologii już na pierwszym roku studiów i nie musiał kończyć dwusemestrowego kursu. Hennig jeszcze przed rozpoczęciem studiów miał spore doświadczenie z systematyką entomologiczną.

Przez kilka lat, od około 1927 do 1932, mieszkał na pensji w domu jednego ze swoich nauczycieli, M. Rosta. Rost znał Wilhelma Meisego, wówczas pracującego w drezdeńskim muzeum historii naturalnej, i zapoznał go z Willim Hennigiem, gdyż Hennig chciał dowiedzieć się o zoologii, zwłaszcza systematyce, więcej, niż nauczyciele byli w stanie go nauczyć. Meise powierzył Hennigowi zadanie stworzenia alfabetycznego spisu ryb przechowywanych w Brytyjskim Muzeum Historii Naturalnej. Gdy spostrzegł jego talent i zapał, zachęcił go do podjęcia poważnych badań empirycznych. Sam interesował się szybującymi nieptasimi tetrapodami, dlatego nakłonił Henniga do badań nad szybującymi wężami i jaszczurkami. Hennig był zainteresowany gadami i ptakami już wcześniej, powracał do tej tematyki również w dużo późniejszych pracach. Współpraca Meisego i Henniga zaowocowała dwiema publikacjami o wężach, współtworzonymi przez obu naukowców (1932 i 1935), oraz rewizją rodzaju Draco, opublikowaną przez Henniga w 1936. Przebadane węże należały do rodzajów Dendrelaphis (wówczas znanego pod nazwą Dendrophis) i Chrysopelea. Zwierzęta należące do obu tych rodzajów mają spłaszczone ciała umożliwiające im lot ślizgowy z drzew. Gatunki z rodzaju Chrysopelea potrafią rozszerzać żebra po obu stronach tułowia, co pozwala im szybować na określone odległości. U agam Draco wydłużone żebra połączone skórą również tworzą rodzaj „skrzydeł”.

Prace napisane przez Henniga były zaskakująco dobre jak na jego wiek i są użyteczne do dziś. Wtedy Willi Hennig nauczył się radzić sobie z problemami nomenklatorycznymi, opisami taksonomicznymi i danymi zoogeograficznymi. W tych publikacjach Hennig i Meise stosowali tradycyjnie rozumianą systematykę, nie ma również dowodów, by rozróżniali cechy prymitywne i zaawansowane. Hennig odróżniał jednak genealogiczne pokrewieństwo taksonów od ich morfologicznego podobieństwa. Nie jest to jego autorski pomysł – prawdopodobnie zaczerpnął go z publikacji Adolfa Naefa, zwłaszcza wydanych w 1917 i 1919. Pierwsze oznaki myślenia o systematyce jako odzwierciedleniu filogenezy są zauważalne już w 1931 roku, gdy Hennig napisał esej (opublikowany dopiero w 1978), w którym krytykuje klasyfikowanie organizmów na podstawie podobieństw, podając kilka przykładów konwergencji (w szerszym rozumieniu, gdyż nie rozróżniał wówczas konwergencji i paralelizmu ewolucyjnego).

Wilhelm Meise twierdził, że kiedy poznał Williego Henniga, ten był już zainteresowany owadami, dlatego skierował go do Fritza Isidora van Emdena, który był wówczas kustoszem działu owadów. Hennig słyszał już o van Emdenie od swego nauczyciela M. Rosta i wkrótce zaczął regularnie się z nim spotykać. Prawdopodobnie pomiędzy 1932 a 1934 Fritz van Emden zachęcił Henniga, by ten rozpoczął prace nad rewizją systematyki muchówek z rodziny Tylidae. Hennig ukończył ją w 1934 roku i opublikował w dwóch częściach mających ponad 300 stron przed 1936. Zanim w 1936 roku, na Uniwersytecie w Lipsku, ukończył swoją pracę doktorską – promowaną przez Paula Buchnera – opublikował nie tylko prace dotyczące gadów oraz Tylidae, lecz również cztery krótsze publikacje o muchówkach. Fritz van Emden 30 września 1933 roku musiał opuścić muzeum ze względu na represje rasowe nazistowskiego rządu (wyemigrował do Holandii, a następnie do Wielkiej Brytanii) i w 1934 roku został zastąpiony na stanowisku kustosza działu owadów drezdeńskiego muzeum przez Klausa Günthera. Hennig i Günther zaprzyjaźnili się jeszcze przed wybuchem II wojny światowej.

II wojna światowa i lata powojenne

Willi Hennig przeszedł szkolenie wojskowe od zimy 1938 roku do wiosny 1939 i powołano go do wojska wraz z początkiem wojny. Służył w piechocie na terenie Polski, Francji, Danii i Rosji, gdzie ciężko raniono go w 1942 roku. Był jednym z zaledwie pięciu żołnierzy z całej kompanii, którzy przeżyli oblężenie Stalingradu. Dochodził do zdrowia w kilku szpitalach polowych, a następnie na pół roku urlopowano go z wojska. Po tym czasie otrzymał instrukcje od Wojskowej Akademii Medycznej w Berlinie i został wysłany do służby zwalczającej malarię i inne epidemie w Grecji i północnych Włoszech, zwłaszcza w okolicach Wenecji.

W maju 1945 roku w Lignano został pojmany przez brytyjskich żołnierzy i do października przetrzymywano go jako jeńca wojennego. Po kilku tygodniach w obozie jenieckim Henniga przeniesiono do służby zajmującej się zwalczaniem malarii. W tym czasie stworzył manuskrypt pracy Grundzüge einer Theorie der Phylogenetischen Systematik. Napisał ją ołówkiem lub kredką we włoskim brulionie. Według Schlee Hennig ukończył manuskrypt w 1948 roku, podczas blokady Berlina. Krótkie fragmenty pracy opublikowano w 1947 i 1949. Stwierdził, że systematyka powinna odzwierciedlać filogenezę, a nie – jak powszechnie wówczas przyjmowano – morfologiczne podobieństwo. Wprowadził także terminy „apomorf” i „plezjomorf” odnoszące się do taksonów, a nie – jak przyjmie później – do cech. Wspomniał jednak, że w przypadku „krzyżowań specjalizacji” dotyczą one wyłącznie cech. Ze względu na niedobór papieru pełne wydanie pracy ukazało się w druku dopiero w 1950 roku. Poza środowiskami entomologicznymi stał się bardziej znany dopiero po ukazaniu się w 1966 roku angielskiego tłumaczenia jego drugiej książki – Phylogenetic Systematics.

Willi Hennig około 1970 roku

Po wojnie Hennig został zatrudniony na Uniwersytecie w Lipsku, gdzie zastąpił profesora Friedricha Hempelmanna, a później profesora Paula Buchnera. 1 kwietnia 1947 roku zrzekł się tej posady, by móc powrócić do Niemieckiego Instytutu Entomologicznego w Berlinie Wschodnim. W listopadzie 1949 roku został wicedyrektorem instytutu oraz szefem wydziału systematyki entomologicznej. 1 sierpnia 1950 roku uzyskał habilitację z zoologii w Brandenburgische Landeshochschule w Poczdamie, a 10 października 1951 roku został profesorem tej uczelni.

Hennig mieszkał w Berlinie Zachodnim i pracował w Niemieckim Instytucie Entomologicznym do powstania muru berlińskiego 13 sierpnia 1961 roku. Był krytycznie nastawiony zarówno wobec rządu nazistowskiego, jak i komunistycznego. Tajne służby NRD w 1961 roku planowały akcję mającą skutkować uwięzieniem Henniga.

Z przyczyn osobistych i politycznych Hennig nie chciał przenieść się do komunistycznego Berlina Wschodniego, dlatego przyjął posadę profesora nadzwyczajnego Uniwersytetu Technicznego w Berlinie. Wkrótce potem zaproponowano mu stanowisko szefa wydziału badań filogenetycznych w Miejskim Muzeum Historii Naturalnej w Stuttgarcie, otwartym ad personam. Siedziba wydziału znajdowała się w Ludwigsburgu, 15 km na północ od Stuttgartu. Hennig przyjął ofertę i pracował w Ludwigsburgu do 5 listopada 1976 roku, kiedy w nocy zmarł na zawał serca w wieku 63 lat.

Pochowano go w Tybindze, gdzie był profesorem honorowym. Zostawił żonę Irmę i trzech synów. Po jego śmierci nekrologi i wspomnienia o nim opublikowali m.in.: Peter Ax, George Byers, Donald Colless i Dieter Schlee. Pełną listę prac Williego Henniga opublikował anonimowo w 1978 roku jego syn Wolfgang.