Znaczek pocztowy poświęcony Wiliamowi Fisher (Rudolf Abel)

Wiliam (Willie) Gienrichowicz August Fisher - ps. Mark, nazwiska operacyjne: Robert Callan, Emil Robert Goldfus oraz Rudolf Abel, pułkownik KGB, oficer wywiadu radzieckiego, szef nielegalnych siatek szpiegowskich w USA, aresztowany za szpiegostwo w Stanach Zjednoczonych w 1957 roku, następnie wymieniony m.in. na Gary'ego Powersa, pilota Centralnej Agencji Wywiadowczej, zestrzelonego w samolocie szpiegowskim Lockheed U-2 nad Związkiem Radzieckim 1 maja 1960 roku. Bardziej znany pod swoim nazwiskiem operacyjnym Rudolf Abel.

Pochodzenie

Urodzony 4 lipca 1903 roku przy 140 Clara Street, Benwell, w Newcastle-on-Tyne, nad rzeką Tyne, w pobliżu jej ujścia do Morza Północnego w hrabstwie metropolitalnym Tyne and Wear. Rodzicami Fishera byli rosyjscy rewolucjoniści z czasów carskich, którzy w 1901 roku wyemigrowali do Newcastle-on-Tyne, gdzie urodził się Wiliam. Wprawdzie jego ojciec był Rosjaninem, ale pochodził z niemieckiej rodziny.

Niektóre źródła twierdzą, że urodził się prawdopodobnie w którymś z miast na Powołżu jako Aleksander Iwanowicz Biełow.

Powrót do ZSRR i początek pracy w INO

W 1921 roku rodzina Fisherów powróciła do Związku Radzieckiego, osiadając w Moskwie. Wiliam podjął pracę tłumacza w Kominternie. Następnie w 1925 roku rozpoczął służbę wojskową w Armii Czerwonej, gdzie służył do następnego roku (tj. 1926), podczas służby m.in. został przeszkolony jako radiooperator. Służył także (bardzo krótko) w wywiadzie wojskowym GRU, następnie w 1927 roku został przeniesiony do Wydziału Zagranicznego (INO) Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego OGPU, zajmującego się wywiadem zagranicznym. Po ponownym dokładniejszym przeszkoleniu, do 1936 roku, pracował jako radiooperator w rezydenturach w Norwegii, Turcji, Wielkiej Brytanii oraz Francji, a następnie został kierownikiem placówki, w której szkolono radiooperatorów dla rezydentur nielegalnych.

Fisher i wielka czystka

Podczas gdy Fisher szkolił radiooperatorów w Armii Czerwonej i w Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych i innych państwowych administracjach, pochłaniała coraz to więcej osób tzw. czystka stalinowska, nadzorowana bezpośrednio przez Józefa Stalina przy pomocy ludowego komisarza spraw wewnętrznych (szefa NKWD) Nikołaja Jeżowa, który dzięki zręczności, z jaką ją przeprowadzał, zyskał miano krwawego karła. Fisher miał dużo szczęścia, że nie został rozstrzelany lub zesłany do łagru. Zgodnie z metodami, jakimi NKWD wybierało swe następne ofiary, z racji samego miejsca urodzenia powinien automatycznie znaleźć się na liście wrogów ludu i imperialistycznych agentów. Ponadto wypowiadali się o nim pozytywnie liczni wrogowie ludu, a jego szwagier został oskarżony o trockizm. Fisher jedynie został wyrzucony ze służby w NKWD.

Wielka wojna ojczyźniana

Wybuch wojny niemiecko-radzieckiej i ogromne klęski jakie poniosła Armia Czerwona w pierwszych miesiącach inwazji niemieckiej sprawiły, że NKWD już pod dowództwem nowego szefa, Ławrientija Berii, postanowiło zwolnić z więzień i łagrów przetrzymywanych tam doświadczonych oficerów wywiadu, aby następnie przerzucić ich na tyły wroga w celu prowadzenia dywersji i sabotażu. Pomysł ten wyszedł z inicjatywy Pawła Sudopłatowa, byłego naczelnika INO, a wówczas (tj. w 1941) szefa Wydziału do Zadań Specjalnych NKWD. W ten sposób zaczęli wracać do pracy w organach wywiadu i bezpieczeństwa ludzie stamtąd zwolnieni podczas czystek z końca lat trzydziestych, tacy jak np. Jakow Sieriebrianski, dowódca sławnej grupy Jaszy. Do pracy w NKWD powrócił także Fisher, szkoląc radiooperatorów dla oddziałów partyzanckich na tyłach wojsk niemieckich. Współpracował bezpośrednio z Pawłem Sudopłatowem, oficerem NKWD, znanym m.in. z dokonania zamachu na Jewhena Konowalca w 1938 roku.

Reorganizacja służb

W późnych latach czterdziestych XX w. nastąpiła reorganizacja służb wywiadu i bezpieczeństwa w Związku Radzieckim. Prawdopodobnie powodem reorganizacji służb wywiadu zagranicznego było podpisanie w 1947 roku w Stanach Zjednoczonych ustawy o bezpieczeństwie narodowym (National Security Act of 1947), tym samym powołując Centralną Agencję Wywiadowczą. Reorganizacja radziecka polegała na połączeniu zarządów wywiadu zagranicznego Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego (tj. I Zarząd) z Głównym Zarządem Wywiadu GRU w jedną nową instytucję pod nazwą Komitet Informacji (KI). Na czele KI jako pierwszy stanął Wiaczesław Mołotow, ówczesny minister spraw zagranicznych, wywiad zagraniczny nadzorował jego zastępca Piotr Wasilewicz Fiodotow.

Szkolenie

W 1947 roku Fisher w związku z reorganizacją aparatu wywiadu i bezpieczeństwa został przeniesiony do Komitetu Informacji. Zaczął szkolić się na nielegała pod osobistym nadzorem samego Aleksandra Michajłowicza Korotkowa, przed utworzeniem KI naczelnika Wydziału ds. nielegałów w I Zarządzie (wywiad zagraniczny) Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego, a po utworzeniu KI, naczelnika Wydziału agentów nielegalnych w Komitecie Informacji.

Legenda i podróż do USA

Fisherowi przygotowano wyjątkowo skomplikowaną tzw. legendę, (tzn. tożsamość i przeszłość osoby, w którą miał się wcielić). Miał wyjechać do Stanów Zjednoczonych w 1948 roku jako jedna osoba, a wkrótce po przybyciu wcielić się w inną. W pierwszej fazie wcielił się w Andrieja Jurgiesowicza Kojotisa, Litwina urodzonego w 1895 roku, który wyemigrował do USA i przyjął obywatelstwo amerykańskie. Prawdziwy Kojotis w listopadzie 1947 roku udał się w podróż do Europy, aby odwiedzić krewnych. W trakcie pobytu w Danii ambasada ZSRR wydała mu dokument podróży zezwalający na wyjazd do Związku Radzieckiego, zatrzymując mu w zamian paszport, aby mógł z niego skorzystać Fisher. W październiku 1948 roku Fisher wyjechał z radzieckim paszportem do Warszawy, skąd już z paszportem Andrieja Jurgiesowicza Kojotisa udał się przez Czechosłowację i Szwajcarię do Paryża, tam po nabyciu biletu wypłynął z Hawru do Quebecu. Po dotarciu tam, pojechał do Montrealu, posługując się nadal paszportem Kojotisa i 17 listopada przekroczył granicę Stanów Zjednoczonych. W USA (w Nowym Jorku) Fisher spotkał się z innym słynnym radzieckim nielegałem o ps. Maks, którego prawdziwe nazwisko brzmiało Josif Grigulewicz, dostał od niego pieniądze oraz trzy dokumenty wystawione na nazwisko Emil Robert Goldfus: prawdziwe świadectwo urodzenia, sfałszowaną kartę powołania oraz również sfałszowany certyfikat podatkowy. Fisher oddał paszport Kojotisa, którym się dotychczas posługiwał i stał się Goldfusem. Prawdziwy Goldfus urodził się 2 sierpnia 1902 roku w Nowym Jorku, zmarł w wieku czternastu miesięcy (w teczce personalnej Fishera odnotowano, że metrykę dla niego NKWD uzyskało w Hiszpanii pod koniec wojny domowej, kiedy zabrano dokumenty tożsamości ochotnikom z brygad międzynarodowych). Zgodnie z opracowaną w centrali legendą, Goldfus był synem mieszkającego w Nowym Jorku, pochodzącego z Niemiec malarza pokojowego i spędził dzieciństwo w kamienicy pod numerem 120 po wschodniej stronie 87 ulicy. Następnie przeniósł się do Detroit i Chicago, a w 1947 roku powrócił do Nowego Jorku.

Działalność wywiadowcza

Centrala zaleciła Fisherowi, aby nie starał się o żadną pracę, lecz żeby otworzył pracownię artystyczną i twierdził, że jest wolnego zawodu. W 1949 roku, jako fundament przyszłej nielegalnej rezydentury, Fisher dostał do prowadzenia siatkę agentów, kierowanych przez Morrisa Cohena, posługującego się ps. Luis i Volunteer, do której należała również jego żona Lona, (Leontina Cohen), posługująca się ps. Leslie. Kierowana przez Fishera siatka przyniosła szybko bardzo ważne informacje na temat amerykańskiego programu atomowego, głównie dlatego, że w siatce znajdował się bardzo młody amerykański fizyk, pracujący pod ps. Mład, jego prawdziwe nazwisko brzmiało Theodore Alvin Hall. W siatce pracowało prawdopodobnie dwoje innych fizyków, posługujących się pseudonimami Aden, Serb lub Sylwer. Informacje od siatki Fishera były tak owocne, że jeszcze w 1949 roku otrzymał on Order Czerwonego Sztandaru. Po aresztowaniu Juliusa i Ethel Rosenbergów przez kontrwywiad amerykański (FBI), Morris i Lona Cohenowie zostali natychmiast ewakuowani do Meksyku, ponieważ Lona była ich łączniczką. Tam przesiedzieli w ukryciu parę miesięcy i po przybraniu nowych tożsamości wrócili do podziemnego świata wywiadu jako Peter i Helen Kroger, działając bardzo efektywnie w rezydenturze w Wielkiej Brytanii. Także Fisher postanowił przyjąć nową tożsamość, zaczął posługiwać się nazwiskiem Rudolf Abel.

Aresztowanie

Wiliam Gienrichowicz Fisher został zdradzony przez płk. KGB Reino Häyhänena, Rosjanina fińskiego pochodzenia. Został aresztowany (jako Rudolf Abel) przez Federalne Biuro Śledcze w 1957 roku. Po procesie został skazany na 30 lat więzienia, z których odsiedział jedynie 3, ponieważ został wymieniony m.in. na Gary'ego Powersa, pilota Centralnej Agencji Wywiadowczej zestrzelonego w samolocie szpiegowskim U-2 (zob. Lockheed U-2) nad Związkiem Radzieckim 1 maja 1960 roku.

Najlepszy nielegał

Fisher stał się w KGB jednym z najbardziej znanych radzieckich nielegałów, którego karierę KGB, a następnie SWR (Służba Wywiadu Zagranicznego Federacji Rosyjskiej), prezentowały jako doskonały przykład osiągnięć i profesjonalizmu radzieckich operacji wywiadowczych na Zachodzie w pierwszych latach zimnej wojny. W rzeczywistości sukcesy Fishera nie dorównywały osiągnięciom jego poprzednika (jako szefa nielegałów w USA), Icchaka Achmerowa, z lat II wojny światowej. Jak się wydaje, w ciągu ośmiu lat pełnienia funkcji nielegalnego rezydenta, Fisher nie wskazał, nie mówiąc już o zwerbowaniu, ani jednego obiecującego kandydata na agenta, aby uzupełnić straty siatki - ewakuowanego Morrisa Cohena i jego żonę. Trzeba jednak pamiętać, że w przeciwieństwie do swojego poprzednika Achmerowa, Fisher (Abel) nie miał czynnego i pełnego entuzjazmu poparcia ze strony dobrze zakonspirowanej Komunistycznej Partii Stanów Zjednoczonych (KPUSA), która wyszukałaby odpowiednich ludzi i pomogła w werbunku. Należy także zauważyć, że prawdopodobnie przyczyną braku sukcesów Fishera był w dużej mierze powojenny upadek KPUSA i rosnąca niechęć do komunistów w USA.

Przypisy