Wirek - Polski Serwis Naukowy

Kościół św. Wawrzyńca i św. Antoniego

Kościół ewangelicki

Kolonia robotnicza "Ficinus"

Poczta w Wirku

Typowy familok, Wirek, Ruda Śląska, ul. Targowa 7

Synagoga

Wirek (niem. Antonienhütte; do 1948 Nowa Wieś ) – dzielnica Rudy Śląskiej, którą wg danych z 2006 roku zamieszkiwało 20 595 osób.

Bykowina (niem. Friedrichsdorf) - do 1951 samodzielna gmina Bykowina, obecnie dzielnica Rudy Śląskiej, którą wg danych z 2006 roku zamieszkiwało 18 267 osób.
Gmina Wirek (do 1948 gmina Nowa Wieś) – dawna gmina wiejska istniejąca pod tą nazwą w 1948 roku w woj. śląskim (lub śląsko-dąbrowskim; dzisiejsze woj. śląskie). Siedzibą władz gminy był Wirek (obecnie dzielnica Rudy Śląskiej).

Herb Nowej Wsi (Wirku) przedstawia osełkę, strug i kowadło.

Historia

Najstarsze dzieje (do końca XVII w.)

Pierwsza wzmianka, gdzie występuje nazwa Wirek to czeski dokument, w którym jest mowa o wzgórzu o tejże nazwie. Początkowo wieś, na której dzisiaj opiera się Wirek zwano Nową Wsią. Wieś powstała nad Kochłówką na obszarze wsi Kochłowice. Dopiero w 1828 wydzieliła się z Nowej Wsi gmina Wirek, która była niezależna, aż do 1870.

Bielszowice (niem. Bielschowitz) - dzielnica Rudy Śląskiej, którą wg danych z 2006 roku zamieszkiwało 9 505 osób. Godłem Bielszowic jest skrzyżowany topór z siekierą.
Świętochłowice (niem. Schwientochlowitz) – miasto na prawach powiatu, położone w południowej Polsce, w województwie śląskim, w centrum Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

W epoce industrializacji (XIX w.)

Pierwsza kopalnia "Gottessegen" (Błogosławieństwo Boże) powstała w 1828. Z tej właśnie kopalni pochodzi zabytkowy szyb "Andrzej". Szyb powstał w latach 70. XIX w. i działał, aż do 1969 (istnieje do dziś jedynie budynek nadszybia). Kształtem przypomina on basztę obronną.

W 1805 powstała huta żelaza "Antonienhütte" (Antonia). Działała do lat 90. tego samego wieku. Zamknięto ją z powodu przestarzałych urządzeń, które przestały pracować efektywnie w stosunku do innych hut. Hutę cynku "Hugo" wybudowano w 1812, a działała, aż do 1932. Inna, o nazwie "Liebe-Hoffnung" (Miłość-Nadzieja) działała przez ok. 100 lat, aż do 1925.

Gmina (od niem. Gemeinde - komuna, społeczność) - to wspólnota samorządowa mieszkańców na odpowiednim terytorium. Może występować również jako jednostka samorządu specjalnego np. gmina wyznaniowa, gmina szkolna.
Familok – od fr. famille czyli rodzina, budynek wielorodzinny przeznaczony dla pracowników przemysłu ciężkiego i ich rodzin, przede wszystkim górników, hutników oraz średniego personelu urzędniczego. Familoki wchodziły w skład osiedli robotniczych i w klasycznej postaci były budowane na przełomie XIX i XX wieku w miastach gdzie powstawały odpowiednio duże zakłady.

Wieś zaczęła się w szybkim tempie rozrastać, powstawały kolonie przy obecnych ulicach Katowickiej, 1 Maja, Bytomskiego, Kubiny, Robotniczej. Przy ulicy Kubiny zachowały się domy robotnicze, które dzisiaj służą jako pasaż handlowy. Pierwsza szkoła powstała w Wirku w 1856, na jej potrzeby przekształcono więzienie przy obecnej ulicy Tuwima. Natomiast pierwsza szkoła w Nowej Wsi powstała w 1863. Kolejne powstały w latach 1896, 1902 oraz 1937.

Schlesischer Wintersportverein (pol. Śląskie Towarzystwo Sportów Zimowych) - niemiecki klub sportowy, założony w 1929 w Katowicach. Od 1932 grupa miejscowa działała także w Nowej Wsi (Wirku).
Kolonia robotnicza Ficinus — historyczne osiedle robotnicze w Rudzie Śląskiej przy ul. Kubiny, wybudowane w latach 1860-1867 dla pracowników kopalni Gottessegen.

Pierwsza kaplica pw. św. Wawrzyńca znajdowała się w więzieniu. Parafię św. Wawrzyńca erygowano 17 kwietnia 1869. Pierwszy kościół zbudowano w latach 1873-1874, znajdował się on przed wejściem do dzisiejszego kościoła. Dziszejszy kościół zbudowano w latach 1907-1909. W 1891 Żydzi zbudowali synagogę przy obecnej ulicy Kupieckiej. Została ona zniszczona w 1939 przez nazistów. W 1902 zbudowano kościół ewangelicki.

Parafia św. Wawrzyńca i św. Antoniego w Rudzie Sląskiej Wirku - parafia w dekanacie Kochłowice w archidiecezji katowickiej. Została erygowana 17 kwietnia 1869 roku.
Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego – tematyczny, samochodowy szlak turystyczny o zasięgu regionalnym, obejmujący obiekty związane z dziedzictwem przemysłowym województwa śląskiego. Tworzy go 36 obiektów związanych m.in. z kolejnictwem, tradycją górniczą i hutniczą, energetyką, łącznością oraz przemysłem spożywczym.

W 1861 Wirek otrzymał ekspedycje pocztową. Linie towarową pociągów z Chebzia utworzono w 1875. W latach 90. XIX w. powstały linie tramwajowe, które prowadziły od Bytomia, przez Wirek do Świętochłowic, a w 1902 powstała tu zajezdnia tramwajowa.

W wieku XX

W Plebiscycie w 1921 padło w Nowej Wsi 2 935 głosów za Polską i 1 438 za Niemcami, natomiast w Wirku oddano 2 634 głosy za Polską i 2 851 za Niemcami. W 1932 zaczęła w Wirku działać grupa miejscowa towarzystwa Schlesischer Wintersportverein, z której najprężniejsza była sekcja narciarska.

Obszar dworski Wirek połączono z gminą Nowa Wieś w 1924. Wybudowano nowy ratusz w latach 1929-30. Nazwę gminy Nowa Wieś zmieniono w 1948 na gmina Wirek. Wirek otrzymał prawa miejskie w 1949. Wirek przyłączono do Nowego Bytomia w 1951, a wraz z Nowym Bytomiem został włączony jako jedna z dzielnic do Rudy Śląskiej w 1959. Dzisiejsza powierzchnia Wirku to 5,9 km².

Warownym grodem jest nasz Bóg (niem. Ein feste Burg ist unser Gott) - napisana w 1529 roku przez Marcina Lutra pieśń, która z czasem stała się hymnem Reformacji. Według luterańskiej tradycji została ułożona w trakcie podróży na sejm Rzeszy w Augsburgu jako wolne tłumaczenie Psalmu 46. Pieśń do dzisiaj jest chętnie śpiewana podczas nabożeństw w większości kościołów protestanckich (m.in. luteranie, baptyści, metodyści, adwentyści, kalwini, wolni chrześcijanie). Zawsze towarzyszy ona uroczystościom z okazji Święta Reformacji 31 października.
Ruda Śląska () – miasto położone w południowej Polsce, w województwie śląskim, w centrum Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP). Graniczy z Zabrzem, Bytomiem, Świętochłowicami, Chorzowem, Katowicami, Mikołowem i Gierałtowicami.

Zabytki

Kościół pw. św. Wawrzyńca i Antoniego (1907-1909) ul. Nowary. Trójnawowa świątynia wzniesiona w latach 1907-1908 w stylu neogotyckim z elementami neoromanizmu przez Ludwiga Schneidera w miejscu wcześniejszego kościoła z 1874 r. Prace murarskie i kamieniarskie wykonał mistrz murarski Neumann z Bytomia. Uwagę zwraca masywna wieża wzorowana na ottoński westwerk, nakryta dachem dwuspadowym z sygnaturką.

Kolonia robotnicza Ficinus (ok. 1867 r.) ul. Kubiny. Zespół 16 piętrowych domów robotniczych z 1867 r. zbudowanych dla pracowników kopalni węgla kamiennego "Gottessegen" ("Błogosławieństwo Boże"). Jest to jedno z najstarszych osiedli tego typu na Górnym Śląsku. Domki są murowane, wybudowane z piaskowca. Wewnątrz każdego znajdowały się 4 mieszkania. Za domami znajdowały się budynki gospodarcze, a dalej pola uprawne. Kolonia w 2006 r. znalazła się na Szlaku Zabytków Techniki wiodącym po najciekawszych obiektach zabytkowych związanych z przemysłem województwa śląskiego.

Kościół ewangelicko-augsburski pw. Odkupiciela (1902) ul. Kubiny i 1 Maja. Kościół został wybudowany z cegły w stylu neogotyckim w 1902 roku. Nad jego bryłą wznosi się ustawiona asymetrycznie wieża nakryta ostrosłupowym hełmem. Autorem projektu był niemiecki architekt Felix Henry (1857-1920). W elewacji wschodniej znajduje się niemiecka inskrypcja wykonana pismem gotyckim: "Ein feste Burg ist unser Gott 1901-1902" (tłum: Warownym grodem jest nasz Bóg).

Wieża wyciągowa szybu "Andrzej" (lata 70-te XIX w.) między ulicami Obrońców Westerplatte i Odrodzenia. Budynek nadszybia szybu "Andrzej" należał do kopalni "Gottessegen" ("Błogosławieństwo Boże"), która funkcjonowała do 1926 r. Obiekt jest murowany z cegły w formie obronnej wieży typu Małachow, o podstawie kwadratu o boku 14 m. Wysokość wieży wynosi 23,4 m (łącznie z konstrukcją dachową 28 m). Grubość murów do wysokości 5,5 m wynosi 1300 mm, następnie do wysokości 17,8 m (do poziomu pomostu kół linowych) 1030 mm, a powyżej - 510 mm.

Plebiscyt na Górnym Śląsku (niem. Volksabstimmung in Oberschlesien) – jeden z dwóch plebiscytów dotyczących pogranicza polsko-niemieckiego, które wyznaczono w 1919 w wersalskim traktacie pokojowym kończącym I wojnę światową. Plebiscyt był przeprowadzony 20 marca 1921 i poprzedzony dwoma powstaniami ludności Śląska domagającej się przyłączenia regionu do Polski (powstania śląskie).
Ludwig Schneider (ur. 1854, zm. 1943) – śląski architekt, twórca licznych kościołów, głównie wyznania katolickiego. Jeden z przedstawicieli historyzmu, projektował budowle przede wszystkim w stylu neogotyckim, jednakże w jego bogatym oeuvre znalazły się realizacje w stylach neoromańskim oraz neobarokowym.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)