Ludzki wirus niedoboru odporności, HIV (ang. human immunodeficiency virus) – wirus z rodzaju lentiwirusów, z rodziny retrowirusów. Atakuje głównie limfocyty T-pomocnicze (limfocyty Th). Wiriony mają budowę kulistą i otoczone są otoczką lipidową, zawierającą liczne białka (glikoproteiny: gp120 u HIV-1 i HIV-2 oraz gp41 u HIV-1 i gp36 u HIV-2). Pod osłonką znajduje się płaszcz białkowy, czyli kapsyd, kryjący materiał genetyczny wirusa (RNA) i enzymy: odwrotną transkryptazę, integrazę. Wywołuje AIDS. Dotychczas poznano 2 typy wirusa:

Historia, odkrycie i nagroda Nobla

Jest dyskutowane, kto jako pierwszy wyizolował wirus HIV. Uznaje się, że był to zespół Luca Montagniera (1983) pracujący w Instytucie Pasteura. W 1984 roku wirus został wyizolowany przez zespół Roberta Gallo w USA. Wyizolowane wirusy były identyczne i w końcu zostały nazwane HIV. W 1986 roku we Francji wyizolowano drugi typ wirusa (HIV-2), u pacjenta chorego na AIDS i leczącego się w Europie. HIV-2 jest bardziej podobny do wirusów SIV (z ang. simian immunodeficiency virus) zachodnioafrykańskiej małpy mangaby szarej Cercocebus atys niż do HIV-1.

Za odkrycie (wyizolowanie) w 1983 roku wirusa HIV Luc Montagnier wspólnie z Françoise Barré-Sinoussi otrzymali w 2008 Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny.

HIV należy obecnie do najlepiej poznanych wirusów, ale charakteryzuje się dużą zmiennością, która może się objawiać nawet u jednego pacjenta (w różnych okresach rozwoju choroby). HIV wykazuje tropizm w stosunku do komórek posiadających na swojej powierzchni antygeny CD4 czyli do limfocytów T pomocniczych, makrofagów i komórek mikrogleju. Przy zakażeniu drogą płciową infekcji ulegają najpierw makrofagi. Przy zakażeniu poprzez krew infekcji ulegają jako pierwsze limfocyty T, co skutkuje ostrzejszym przebiegiem choroby.

Może być przenoszony drogą płciową (przez stosunek z zakażoną osobą), lub poprzez transfuzję zakażonej krwi, używanie igieł zanieczyszczonych krwią zakażonych osób (narkomani) oraz łożysko lub krew w trakcie porodu (zakażenie okołoporodowe), a także z mlekiem matki. Okres inkubacji wynosi od 0,5 do 3 lub nawet więcej lat. Swoiste przeciwciała pojawiają się już po 3-8 tygodniach, niekiedy dużo później. Są one wykorzystywane do diagnozowania AIDS i nosicielstwa HIV. Podejrzenie zachorowania na AIDS stawia się na podstawie m.in. następujących objawów, zwanych chorobami wskaźnikowymi dla AIDS:

Z kolei podejrzenie zakażenia wirusem HIV można postawić wyłącznie poprzez wykonanie specjalistycznych testów:

Epidemiologia

Średnia roczna liczba nowo wykrywanych zakażeń HIV w latach 2002-2006, według województw. Podane liczby zakażeń na 100 000 ludności. Dane PZH na 1.10.2007

W Polsce od 1985 roku prowadzone przez Państwowy Zakład Higieny badania epidemiologiczne stwierdzają 12.068 zakażeń HIV obywateli Polski (stan na 31 grudnia 2008). 45% (5.476) zakażeń było związane z zażywaniem narkotyków, a w ponad 40% przypadków zachorowań – nie znamy prawdopodobnej przyczyny zakażenia. Liczba potwierdzonych osób HIV-pozytywnych stanowi 0,032% ludności Polski; dla porównania w Rosji wedle szacunków UNAIDS z HIV żyje nawet 2% populacji.

Rozpowszechnienie HIV wśród dorosłych na koniec 2005
     15–50%      5–15%      1–5%      0,5–1,0%      0,1–0,5%      <0,1%      brak danych