Wołga - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy rzeki. Zapoznaj się również z: samochód Wołga.

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Wołga

Rzeka Wołga w Twerze

Wołga (ros. Волга, mar. Jul, tat. Idel, łac. Rha) – wielka rzeka w Rosji przeduralskiej. Długość - 3531 km, powierzchnia zlewni - 1380 tys. km², średni roczny przepływ u ujścia 8060 m³/s (254,35 km³ rocznie). Największa i najdłuższa rzeka Europy i Rosji przeduralskiej, największa i najdłuższa na świecie rzeka uchodząca do jeziora. Płynie wyłącznie przez Rosję, tylko skrajne wschodnie ramię delty - Kigacz wyznacza granicę z Kazachstanem. W wyniku prowadzonej w czasach radzieckich budowy licznych zbiorników retencyjnych i regulacji koryta, bieg Wołgi został skrócony o ponad 160 km.

Morena: 1. Materiał skalny składający się z przemieszanych frakcji różnej wielkości (bloki skalne, głazy, żwiry, piaski, pyły), gliny, transportowanych i osadzanych przez lodowiec, pochodzących głównie z niszczenia jego podłoża, ze zboczy wznoszących się ponad powierzchnię lodowca jak również przynoszonych przez lawiny i wiatr.

Kotorosl (ros. Ко́торосль) – rzeka w północnej Rosji przeduralskiej (obwód jarosławski), prawy dopływ Wołgi w zlewisku Morza Kaspijskiego. Długość – 132 km, powierzchnia zlewni – 5500 km², średni przepływ w mieście Gawriłow-Jam – 30 m³/s.

Bieg Wołgi

Geografia rosyjska dzieli Wołgę na trzy odcinki: górny - do ujścia Oki, średni - do ujścia Kamy i dolny.

Źródła Wołgi znajdują się na wysokości 229 m n.p.m. koło wsi Wołgowierchowje na wzgórzach Wałdaj, skąd rzeka płynie na wschód. Jeszcze w obrębie Wałdaju Wołga przecina szereg małych jezior, z których największe to Stierż, Wsieług, Pieno i Wołgo. Wśród morenowych wzgórz Wałdaju Wołga płynie głęboko wciętą doliną.

Morze Azowskie (ros. Азовское море; ukr. Азовське море) – część Morza Czarnego znajdująca się u wybrzeży Ukrainy oraz Rosji. Od Morza Czarnego oddzielone jest przez Półwysep Kerczeński (część Krymu) i Tamański, łączy się z nim przez Cieśninę Kerczeńską. Powierzchnia morza wynosi blisko 38 tys. km², średnia głębokość 7 m, a maksymalna dochodzi do 13,5 m. Temperatura wód powierzchniowych wynosi ok. -1 °C w zimie i 25-27 °C w lecie, a zasolenie waha się pomiędzy 12 a 14‰.

Wazuza (ros. Вазу́за) – rzeka w północnej Rosji przeduralskiej (obwody smoleński i twerski), lewy dopływ Wołgi w zlewisku Morza Kaspijskiego. Długość – 162 km, powierzchnia zlewni – 7120 km². Reżim śnieżno-deszczowy. Pokrywa lodowa od listopada do kwietnia.

Z Wałdaju Wołga wypływa na Nizinę Środkoworosyjską, gdzie przecina miasta Jarosław, Niżny Nowogród i Kazań. Wąską i głęboko wciętą doliną Wołga płynie na wschód przez Wyżynę Uglicko-Daniłowską i Galicko-Czuchłomską, a dalej przez Nizinę Unżeńską i Bałachnińską. W okolicy Kazania skręca na południe i poniżej Kazania przyjmuje swój największy dopływ - Kamę (1805 km).

Wałdaj (Wzgórza Wałdaj) - wyżyna w Rosji, w północno-zachodniej części Niziny Wschodnioeuropejskiej. Znajdują się tam źródła Wołgi, Dniepru, Dwiny, Sjasu i Mołogi oraz liczne jeziora (m.in. Seliger). Dużo tamtych terenów pokrywają lasy iglaste. Na wzgórzach Wałdaj znajduje się także Rezerwat Centralnoleśny (od 1985 rezerwat biosfery).

Kama (Ка́ма) (tatar. Çulman) rzeka w Rosji, lewy dopływ Wołgi (i największy z nich, w rzeczywistości od Wołgi większy w miejscu połączenia obu rzek). Wypływa w republice autonomicznej Udmurcja (ros. Удму́ртия) płynąc najpierw na wschód, potem skręca na południe i zachód w obwodzie permskim, przepływa ponownie przez Udmurcję a następnie przez republikę autonomiczną Tatarstan, gdzie spotyka się z Wołgą.

Na odcinku od Niżnego Nowogrodu do Wołgogradu dolina Wołgi dzieli wielkie jednostki geograficzne - Wyżynę Nadwołżańską na zachodzie od Wyżyny Bugulmijsko-Belebejskiej i Niziny Nadkaspijskiej na wschodzie. Wyżyna Nadwołżańska jest znacznie wyżej wyniesiona, wskutek czego dolina środkowej Wołgi charakteryzuje się znaczną asymetrią brzegów: prawy (zachodni) brzeg jest wysoki, lewy - niski. Na wysokości Samary rzeka tworzy charakterystyczne duże zakole wokół odosobnionego wzniesienia Gór Żygulewskich.

Nierl (ros. Нерль, t. Nierl Wołżańska - Нерль Волжская, Wielka Nierl - Нерль Большая) – rzeka w północnej Rosji przeduralskiej (obwody jarosławski i twerski), prawy dopływ Wołgi w zlewisku Morza Kaspijskiego. Długość – 112 km, powierzchnia zlewni – 3270 km², średni przepływ 55 km przed ujściem – 12,8 m³/s. Żeglowna 40 km od ujścia. Reżim mieszany z przewagą śnieżnego. Pokrywa lodowa od listopada do kwietnia.

Cywil (ros. Циви́ль, czuw. Çăва́л) – rzeka w północnej Rosji przeduralskiej (Czuwaszja), prawy dopływ Wołgi w zlewisku Morza Kaspijskiego. Długość – 170 km, powierzchnia zlewni – 4690 km², średni przepływ 51 km przed ujściem – 17,2 m³/s. Żeglowna. Reżim śnieżny. Pokrywa lodowa od listopada do kwietnia.

Poniżej Wołgogradu Wołga skręca na południowy wschód i wypływa na Nizinę Nadkaspijską. 21 km powyżej Wołgogradu oddziela się od Wołgi jej odnoga - rzeka Achtuba, która płynie równolegle przez około 520 km, łącząc się z głównym nurtem licznymi odnogami i kanałami, w końcu uchodzi do jednego z ramion delty wołżańskiej. Szerokość wspólnych rozlewisk Wołgi i Achtuby sięga 20-30 km. Wołga uchodzi do Morza Kaspijskiego w postaci największej w Europie delty o powierzchni około 13 tys. km² i ponad 80 ramionach.

Europa – część świata (określana zwykle tradycyjnym, acz nieścisłym mianem kontynentu), leżąca na półkuli północnej, na pograniczu półkuli wschodniej i zachodniej, stanowiąca wraz z Azją kontynent Eurazję.

Nizina Nadkaspijska (ros. Прикаспийская низменность - Prikaspijskaja nizmiennost’) – rozległa nizina w południowo-wschodniej części Niziny Wschodnioeuropejskiej w Rosji i Kazachstanie.

Zlewnia Wołgi

Zlewnia Wołgi zajmuje około 1/3 powierzchni europejskiej części Rosji i obejmuje tereny należące do strefy leśnej (od źródła do wysokości Kazania), leśno-stepowej (od Kazania do Saratowa), stepowej (od Saratowa do Wołgogradu) i półpustynnej (od Wołgogradu do ujścia). System rzeczny Wołgi liczy ponad 151 tys. cieków wodnych o łącznej długości 574 tys. km. Wołga przyjmuje około 200 dopływów I stopnia. Lewe dopływy są liczniejsze i większe. Poniżej Kamyszyna nie ma już większych dopływów.

Wyżyna Nadwołżańska - wyżyna we wschodniej części Niziny Wschodnioeuropejskiej w Rosji. Leży na prawym brzegu środkowej Wołgi, między miastami Niżny Nowgorod a Wołgograd.

Samara (ros. Самара) – rzeka w Rosji przeduralskiej, lewy dopływ Wołgi w zlewisku Morza Kaspijskiego. Długość wynosi 594 km, powierzchnia zlewni – 46,5 tys. km². Spławna, przy ujściu również żeglowna.

Największe dopływy Wołgi:

prawe - Wazuza (162 km), Szosza (163 km), Dubna (167 km), Nierl (112 km), Kotorosl (132 km), Oka (1499 km), Sura (841 km), Cywil (170 km), Swijaga (375 km), Syzrań, Tierieszka (213 km), Czardum

lewe - T’ma, Twerca, Miedwiedica, Kaszynka, Korożeczna, Sit’, Mołoga, Suda, Szeksna, Sogoża, Uchra, Kostroma, Niomda, Unża, Uzoła, Kierżeniec, Wietługa, Rutka, Wielka Kokszaga, Mała Kokszaga, Ilet’, Kazanka, Miosza, Kama, Szeszma, Wielki Czeremszan, Sok, Samara, Czapajewka, Czagra, Mały Irgiz, Wielki Irgiz, Wielki Karaman, Jerusłan

Okres trwania pokrywy lodowej wynosi od 150 dni w górnym biegu do 100 dni w dolnym.

Morze Białe (–95 tys. km² powierzchni. Maksymalne głębokości przekraczają lokalnie 300 m, maksymalna (w zależności od źródeł) ok. 340–350 m w północnej części , średnia głębokość (w zależności od źródeł) ok. 60–90 m. Zasolenie wody waha się w granicach 24–36‰. Charakteryzuje się licznymi zatokami przy lejkowatych ujściach rzek. Temperatura wód powierzchniowych waha się od 15 °C latem do -1,6 °C zimą, od końca sierpnia do połowy maja Morze Białe jest bardzo często pokryte lodem. Obfituje w ryby. Jego największym portem jest Archangielsk.

Język tatarski (nazwy własne Tatar tele, Tatarça) - język z grupy języków uralo-ałtajskich, należących do grupy języków tureckich. Jest używany przez Tatarów. Głównym miejscem występowania języka tatarskiego jest Tatarstan i pozostałe regiony Rosji. Poza tym językiem tatarskim posługują się m.in. niektórzy mieszkańcy Ukrainy i innych krajów byłego ZSRR, Turcji, Chin, Finlandii i Polski. Obecna liczba ludzi mówiących tym językiem szacuje się na 8 milionów.

Wykorzystanie gospodarcze

Wołga stanowi najważniejszą śródlądową arterię wodną Rosji, żeglowna jest na długości ponad 3400 km, od Rżewa do ujścia. W systemie rzecznym Wołgi 41 tys. km rzek jest spławnych, a ponad 17 tys. km - żeglownych.

W górnym biegu Wołga ma połączenie z Morzem Bałtyckim poprzez Kanał Wołżańsko-Bałtycki i z Morzem Białym poprzez Kanał Białomorsko-Bałtycki. W dolnym biegu ma połączenie z Morzem Azowskim i Czarnym poprzez Kanał Wołga-Don. Bezpośrednie połączenie kanałowe z Wołgą posiada także Moskwa - Kanał im. Moskwy. Przewozy obejmują głównie: drewno, ropę naftową, materiały budowlane, zboże i sól.

Kazachstan, Republika Kazachstanu (kaz. Қазақстан, Қазақстан Республикасы, trl. Ķazaķstan, Ķazaķstan Respublikasy, trb. Kazakstan, Kazakstan Respublikasy; ros. Казахстан, Республика Казахстан trl. Kazahstan, Respublika Kazahstan, trb. Kazachstan, Riespublika Kazachstan) – państwo leżące częściowo w Europie (5,4% powierzchni – tereny na zachód od rzeki Emba) i częściowo w Azji, powstałe w 1991 w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego. Graniczy z następującymi państwami: Chinami (1460 km granicy), Kirgistanem (980 km), Turkmenistanem (380 km), Uzbekistanem (2300 km) oraz Federacją Rosyjską (6467 km). Łączna długość granic Kazachstanu wynosi 12 187 km. Kazachstan ma również dostęp do największego jeziora świata – Morza Kaspijskiego na długości 2340 km.

Zbiornik Rybiński (ros. Рыбинское водохранилище, Rybinskoje wodochraniliszcze) - duże jezioro zaporowe w Rosji przy ujściu rzek Szeksna i Mołoga do Wołgi. Budowa rybińskiego węzła energetycznego, dla którego utworzono Zbiornik Rybiński, rozpoczęła się w 1935 r. Oficjalne otwarcie nastąpiło 13 kwietnia 1941, ale napełnianie zbiornika trwało do 1947 r. W tym czasie zatopiono: 3645 km² lasów, 663 wioski i jedno miasto (Mołoga). Osobliwością zbiornika jest to, że przy niskim lustrze wody nad powierzchnię wody wynurzają się kopuły zatopionych cerkwi. Widoczne jest to zwłaszcza w okolicach dużej wsi Brejtowo oraz miasta Poszechonie.

Energetyczne zasoby Wołgi zostały w dużym stopniu wykorzystane przez tzw. Wołżansko-Kamską Kaskadę Hydroenergetyczną - łańcuch zapór i elektrowni wodnych na całej długości rzeki. Dla celów energetycznych oraz żeglugowych wybudowano na Wołdze szereg ogromnych sztucznych zbiorników: Iwankowski ("Moskiewskie Morze", 327 km² powierzchni), Uglicki (249 km²), Rybiński (4580 km²), Gorkowski (1570 km²), Kujbyszewski (6450 km²), Saratowski i Wołgogradzki (3165 km²). Dzięki temu zmniejszyły się wahania poziomu wody w rzece, dawniej przewyższające 10 m, a u ujścia Kamy nawet 17 m.

Zbiornik Uglicki (ros. Волгоградское водохранилище) − jezioro zaporowe w Rosji, na rzece Wołdze, powstałe po wybudowaniu w latach 1958-1961 zapory dla elektrowni wodnej.

Morze Czarne (w starożytności: Pontus Euxinus, co znaczy Morze Gościnne) – jest morzem śródlądowym rozciągającym się pomiędzy Azją Mniejszą na południu, Kaukazem na wschodzie, Niziną Wschodnioeuropejską na północy i Półwyspem Bałkańskim na zachodzie. Wchodzi w skład systemu oceanicznego Oceanu Atlantyckiego.

Największe miasta nad Wołgą to Twer, Czerepowiec, Rybińsk, Jarosław, Kostroma, Niżny Nowogród, Czeboksary, Kazań, Uljanowsk, Togliatti, Samara, Saratów, Wołgograd, Astrachań.