Województwo śląskie - II Rzeczpospolita

Polska, gęstość zaludnienia, 1931

Katowice, gmach Sejmu Śląskiego, dziś Urząd Wojewódzki

Wojsko Polskie wkracza do Katowic w 1922

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Ustawa Konstytucyjna o zniesieniu statutu organicznego województwa śląskiego

Województwo śląskie – jedyna autonomiczna jednostka administracyjna II Rzeczypospolitej Polskiej z siedzibą władz w Katowicach, powołana do życia w 1920 roku, faktycznie istniała w latach 1922–1939. W 1945 roku autonomia została formalnie zniesiona.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.
Drugi Powszechny Spis Ludności z 9 grudnia 1931 był drugim spisem powszechnym przeprowadzonym przez państwo polskie. Według spisu, populacja Polski wynosiła 32 108 000, z czego 21 835 000 stanowili Polacy, a reszta - mniejszości. Spis jest uważany za wypaczony z względów politycznych, zawyżający liczbę Polaków i zaniżający liczbę mniejszości.

Historia

Podstawą prawną dla autonomii polskiej części Górnego Śląska i polskiej części Śląska Cieszyńskiego była ustawa konstytucyjna Sejmu Ustawodawczego z dnia 15 lipca 1920 roku (Statut Organiczny Województwa Śląskiego). Obowiązywała do końca istnienia II Rzeczypospolitej. W literaturze zwraca się uwagę na to, że decyzja polskiego Sejmu Ustawodawczego była pewnego rodzaju odpowiedzią na podniesienie rejencji opolskiej do rangi prowincji przez pruski Sejm 14 października 1919 roku. Statut gwarantował autonomię tej części Śląska Górnego oraz części Księstwa Cieszyńskiego, które znajdą się w granicach państwa polskiego.

Dziennik Zachodni (pełny tytuł Polska Dziennik Zachodni) – regionalna gazeta, dziennik ukazujący się w województwie śląskim i opolskim. Jej siedziba mieściła się w Domu Prasy w Katowicach-Śródmieściu. Wydawany przez spółkę Polskapresse Oddział Prasa Śląska. Zajmuje się szeroką tematyką, przedstawia wydarzenia ze świata, kraju i regionu. Cechą charakterystyczną jest rysunkowy felieton Gwidona Miklaszewskiego, umieszczony na ostatniej stronie.
III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

Realnie egzystujące województwo powstało niespełna dwa lata później, w czerwcu 1922, po podpisaniu 15 maja 1922 traktatu w Genewie. W październiku 1938 roku do województwa śląskiego (do powiatu cieszyńskiego) przyłączone Zaolzie. Województwo śląskie przestało funkcjonować we wrześniu 1939, wraz z okupacją. Województwo śląskie zostało zlikwidowane dekretem Kanclerza Rzeszy Adolfa Hitlera z 8 października 1939 r. i bezpośrednio przyłączone do III Rzeszy, do Okręgu Rzeszy Śląsk (od 1941 r. do Okręgu Rzeszy Górny Śląsk), do rejencji katowickiej. Okręgowa Delegatura Rządu Śląsk działała od 1942 w Warszawie, delegatem był do lata 1944 Ignacy Sikora. 22 sierpnia 1944 r. dekretem PKWN przywrócono przedwojenny podział administracyjny. Po wojnie, z dniem 7 maja 1945, komunistyczna Krajowa Rada Narodowa ustawą konstytucyjną zniosła Statut Organiczny Województwa Śląskiego, będący podstawą prawną autonomii. Od 9 maja 1945 r. administracja polska na Zaolziu została zlikwidowana przez Armię Czerwoną, władza przekazana Czechosłowacji. Po wojnie województwo mimo, że formalnie nazwa nie została zmieniona nazywano śląsko-dąbrowskim.

Pamiętnik Cieszyński – polskie czasopismo naukowe wydawane przez Oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego w Cieszynie od 1961. Drugi tom tego wydawnictwa ukazał się w 1972, a tomy od trzeciego do dwudziestego w latach 1990-2005.
Województwo śląskie – jedno z 16 województw, jednostka samorządu terytorialnego i jednostka podziału administracyjnego Polski, obejmująca wschodnią część historycznych ziem Górnego Śląska, polską część Śląska Cieszyńskiego i część zachodniej Małopolski, w tym Zagłębie Dąbrowskie i Zagłębie Krakowskie.

Autonomia

Województwo śląskie posiadało własny parlament (Sejm Śląski) oraz własny skarb (Skarb Śląski), a jego autonomia była bardzo szeroka, nie mając precedensu w ustawodawstwie polskim, niemieckim czy austriackim.

Do ustawodawstwa Sejmu Śląskiego zastrzeżone były następujące sprawy:

używanie języka polskiego i niemieckiego w służbie zewnętrznej wszystkich cywilnych władz i urzędów na obszarze województwa

ustrój śląskich władz administracyjnych, samorząd powiatowy i gminny oraz podział administracyjny województwa,

sanitarne

organizacja policji i żandarmerii

policja budowlana, ogniowa, drogowa, utrzymywanie dróg lądowych

szkolnictwo ogólnokształcące i zawodowe

wyznaniowe z wyłączeniem tych związanych z polityką zagraniczną państwa (konkordat)

zaopatrzenie ubogich oraz zwalczenia żebractwa i włóczęgostwa

związane z rolnictwem

związane z tzw. „ustawodawstwem wodnym” z wyłączeniem ustawodawstwa o sztucznych drogach wodnych

energia elektryczna

koleje drugo- i trzeciorzędne (lokalne) oraz komunikacja elektryczna i motorowa

zwalczanie lichwy

W sprawach gospodarczych władze centralne zastrzegły sobie wyrażanie zgody na emisję obligacji wojewódzkich poza granice Śląska. Organami wykonawczymi województwa był wojewoda powoływany przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Prezesa Rady Ministrów, a także 7 osobowa Rada Wojewódzka. W skład Rady Wojewódzkiej wchodziło 5 członków wybranych przez Sejm Śląski a także wojewoda i wicewojewoda. Wg statutu organicznego Prezydent Rzeczypospolitej miał prawo rozwiązać Sejm Śląski przed upływem kadencji oraz miał wyłączną kompetencję jego zwoływania (art. 21). Wg statutu organicznego wszystkie sądy wydawały wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, a nadzór nad wszystkimi sądami zwyczajnymi przysługiwało Ministrowi Sprawiedliwości RP (art.37).

Okręgowa Delegatura Rządu Śląsk nosiła kryptonimy "Prąd", "Szyb", Węgle". Delegatem okręgowym był Ignacy Sikora, "Gliwicki", "Teodor". Od 1942 przebywał w Warszawie i tam w 1944 zorganizowano biuro delegata. Po rezygnacji Sikory w 1944 przejściowo mianowany został Wincenty Spaltenstein, a potem Jerzy Lewandowicz, który po powstaniu warszawskim przebywał w Częstochowie.
Powstania śląskie – trzy konflikty zbrojne na Górnym Śląsku, jakie miały miejsce w latach 1919-1921 między ludnością polską i niemiecką, a przede wszystkim między polskimi lub niemieckimi Ślązakami. Odbyły się one w okresie formowania się państwa polskiego po zakończeniu I wojny światowej.

Autonomia Śląska wynikająca z odmienności narodowościowej, kulturowej i gospodarczej regionu, w zamyśle rządu polskiego miała wspierać walkę propagandową, toczoną pomiędzy Polską a Niemcami w związku z plebiscytem, który miał zdecydować o przynależności Górnego Śląska do któregoś z tych państw.

Autonomia była bardzo szeroka (np. województwo śląskie zaciągnęło w 1931 roku kredyt od Stanów Zjednoczonych w wysokości 11 milionów dolarów bez pośrednictwa Polski). Od reszty ziem II Rzeczypospolitej dzieliły ich także różnice kulturowe oraz językowe uwarunkowane historią tego regionu.

Dorota Malec – polska prawniczka, historyk prawa polskiego i administracji, profesor, kierownik Katedry Historii Administracji i Myśli Administracyjnej Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. Sprawuje obecnie funkcję prodziekana ds. studiów administracyjnych na WPiA UJ. Specjalizuje się w historii prawa okresu II Rzeczypospolitej. Ponadto pracuje w Wyższej Szkole Administracji Publicznej w Kielcach .
Polska, oficjalnie Rzeczpospolita Polska – państwo położone w Europie Środkowej nad Morzem Bałtyckim. Graniczy z Niemcami (na zachodzie), Czechami i Słowacją (na południu), Ukrainą i Białorusią (na wschodzie), na północnym wschodzie z Litwą oraz na północy z Rosją (obwód kaliningradzki). Ponadto polska granica wyłącznej strefy ekonomicznej na Bałtyku graniczy ze strefami Danii i Szwecji.

Polityka

Do kompetencji Sejmu Śląskiego należały wszystkie ustawy związane z polską, autonomiczną częścią Górnego Śląska i Śląska Cieszyńskiego, oprócz polityki zagranicznej i wojskowości.

W Autonomii Śląskiej organem władzy ustawodawczej był Sejm Śląski, natomiast organem wykonawczym była Śląska Rada Wojewódzka, na czele której stał wojewoda. Sprawy m.in. administracji szkolnej i skarbowej podlegały wojewodzie. Śląska Rada Wojewódzka pełniła funkcje kolegialnego organu wojewódzkiego, współdziałającego z wojewodą w sprawowaniu administracji.

Józef Rymer (ur. 9 lutego 1882 w Zabełkowie, zm. 5 grudnia 1922 w Katowicach) – jeden z przywódców III powstania śląskiego, poseł na Sejm Ustawodawczy RP, pierwszy wojewoda śląski mianowany w 1922.
Władza wykonawcza (egzekutywa) - to działalność polegająca na wykonywaniu zadań państwowych mających na celu realizację dobra ogółu (społeczeństwa).

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)