Województwo kijowskie - Polski Serwis Naukowy

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Województwo kijowskie

Kijów (Kiou) i okolice na mapie Russiae, Moscoviae et Tartariae Anthony Jenkinsona (Londyn 1562)

Kijów (Kiow) i okolice na mapie Tractus Borysthenis Vulgo Dniepr at Niepr dicti. Jana Janssona (Amsterdam, 1663)

Województwo kijowskie – województwo Wielkiego Księstwa Litewskiego utworzone przez Kazimierza IV Jagiellończyka, istniejące w latach 1471-1569. Od czasu unii lubelskiej część prowincji małopolskiej, województwo Korony Rzeczypospolitej Obojga Narodów, istniejące do 1793.

Ostrogscy – ród kniaziowski (książęcy), biorący swe nazwisko od Ostroga na Wołyniu, a pochodzący od dynastii Rurykowiczów i ich linii panującej nad księstwem pińsko-turowskim. Ich boczną linią byli książęta Zasławscy, używający także nazwiska Zasławscy-Ostrogscy.
Polonizacja – proces przyswajania języka lub kultury polskiej przez jednostki i grupy społeczne funkcjonujące wcześniej w ramach innych kultur. Polonizacja może zachodzić zarówno w wyniku mniej lub bardziej wyraźnego przymusu (np. administracyjnego, edukacyjnego) jak i mieć charakter względnie dobrowolny, tzn. nie wiązać się z żadną bezpośrednią presją.

Na sejmie lubelskim 8 marca 1569 województwo kijowskie wcielone zostało do Korony i pozostawało przy niej z miastem stołecznym do 30 stycznia 1667 roku. Po zajęciu zadnieprzańskiej części przez Moskwę województwo dzieliło się na powiaty: Kijowski, Żytomierski i Owrucki. W roku 1569 było największym województwem inkorporowanym do Korony liczącym około 200 tys. km². Po I rozbiorze Polski powierzchnia województwa kijowskiego wynosiła 59 387 km². Z biegiem czasu, w wyniku wojen i zmian terytorialnych, coraz mniejsze.

Polesie (845) – kraina geograficzna i historyczna, leżąca na terytorium obecnej Białorusi, Ukrainy i Polski. Stanowi południowo-zachodnią część Niżu Wschodnioeuropejskiego.
Władysław II Jagiełło, , zm. 1 czerwca 1434 w Gródku) – wielki książę litewski w latach 1377-1381 i 1382-1392, król Polski i najwyższy książę litewski w latach 1386-1434. Syn Olgierda i jego drugiej żony Julianny, córki księcia twerskiego Aleksandra, wnuk Giedymina. Założyciel dynastii Jagiellonów.

Geografia

Województwo historycznie położone na Nizinie Wschodnioeuropejskiej, w strefie klimatu kontynentalnego. Znajdowało się w centralnej części dorzecza Bohu i Dniepru płynącego w kierunku Morza Czarnego. Środkiem przepływa rzeka Teterew, prawy dopływ Dniepru. Od południa graniczyło z Wielki Stepem i Niziną Czarnomorską, a od północy z Polesiem. Rzeka Desna stanowiła granicę z województwem czernihowskim. Region pokryty licznymi zalesionymi wzgórzami, wąwozami i mniejszymi rzekami. Zarówno Dniepr jak i Desna, największy dopływ są żeglowne, stanowią oś transportową regionu już od wczesnego średniowiecza. Dniepr pokryty licznymi wyspami, stwarzał również warunki do budowy mniejszych portów. Najważniejszymi miastami województwa nad rzeką Dniepr były: Kijów i Czerkasy, nad Teterewem położony był Żytomierz, a Biała Cerkiew nad Rosią.

Jezuici (pełna nazwa: Towarzystwo Jezusowe ) – męski papieski . Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by bronić i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła rzymskokatolickiego, przede wszystkim przez publiczne nauczanie, .
Stefan Czarniecki herbu Łodzia (ur. ok. 1599 w Czarncy, zm. 16 lutego 1665 w Sokołówce) – polski dowódca wojskowy, oboźny wielki koronny i kasztelan kijowski od 1652, starosta kowelski od 1655, regimentarz od 1656, wojewoda ruski od 1657, starosta tykociński od 1659, wojewoda kijowski od 1664, hetman polny koronny w 1665. Właściciel dóbr tykocińskich nadanych mu za zasługi na rzecz ojczyzny. Najbardziej znany z prowadzenia wojny partyzanckiej przeciw wojskom Karola X Gustawa w czasie potopu szwedzkiego, choć miał też poważny wkład w pacyfikację powstania Chmielnickiego i w trakcie wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667.

System prawny

Źródłem pomocniczym w praktyce sądowej były Statuty litewski z lat 1529, 1566, i 1588, zredagowane na podstawie prawa rzymskiego w języku starobiałoruskim, obowiązywały one wszystkich mieszkańców Wielkiego Księstwa Litewskiego do roku 1840, i województw wołyńskiego, kijowskiego i bracławskiego. Na terenie tychże województw władza wykonawcza i jurysdykcja miała dożywotnio należeć do hetmana wojsk ruskich jako najwyższego senatora tych województw, wybieranego spośród czterech kandydatów i zatwierdzanego przez króla. Miał on tam sprawować władzę sądowniczą. Osadnictwo postępowało na prawie magdeburskim.

Tatarzy (nazwa własna: Tatarlar / Татарлар) - grupa ludów tureckich wschodniej Europy i centralnej Azji. Nazwa Tatar pochodzi prawdopodobnie od słowa Tartar - mitologicznego piekła. Ludziom w napadniętej Europie Wschodniej (XIII wiek) stepowi wojownicy wydawali się przybyszami z piekieł. Nazwa się przyjęła i od słowa Tartarzy (przybysze z piekieł) powstała obecna nazwa Tatarzy.
Powstania kozackie – seria zrywów antyfeudalnych kozaków w latach 1591–1775, skierowanych przeciwko I Rzeczypospolitej oraz Imperium Rosyjskiemu (w XVIII wieku).

Jednocześnie przyznano obywatelom prawo do wnoszenia poprawek do statutu litewskiego przez wniesienie ich pod obrady sejmu walnego koronnego za pośrednictwem sejmików. Język ruski uznano za urzędowy w sprawach sądowych i kancelaryjnych. Sprawy miejskie związane z prawem magdeburskim miały być pisane po polsku. Wszystkie prawa kniaziów ruskich miały być w pełni zachowane, oni zaś sami otoczeni czcią i szacunkiem. Wszystkie prawa szlachty i duchowieństwa, zarówno katolików, jak i prawosławnych, miały być w pełni respektowane.

Klimat kontynentalny – jeden z podstawowych rodzajów klimatu. Kształtuje się w głębi lądu. Wyróżnia się największą dobową oraz roczną amplitudą temperatury powietrza. Lata są upalne, a zimy surowe, mroźne. Wraz ze zwiększaniem się odległości od morza maleje wilgotność powietrza, przeciętne zachmurzenie nieba oraz ilość opadów. Zwiększone jest za to zapylenie powietrza.
Spółka akcyjna (forma skrócona w nazwach spółek SA) - rodzaj spółki kapitałowej. W Polsce spółki akcyjne działają obecnie na podstawie Kodeksu spółek handlowych, wcześniej regulował ją Kodeks handlowy. Kapitał zakładowy spółki akcyjnej podzielony jest na akcje o równej wartości. Akcje te mogą być notowane (kupowane i sprzedawane) na giełdzie.

Podział administracyjny

W 1471 roku zostało utworzone województwo kijowskie, obejmujące obszar dawnego księstwa kijowskiego wcielonego bezpośrednio do Wielkiego Księstwa w rok wcześniej. Administracyjnie składało się z dziewięciu powiatów. Nowego rządcę Kijowa nazywano rozmaicie: starostą, namiestnikiem lub wojewodą, ponieważ sam urząd nie był jeszcze dostatecznie określony, podobnie jak sama nazwa. Pierwszym historycznie potwierdzonym wojewodą był Marcin Gasztołd, który objął funkcję w 1478 roku.

Kazimierz IV Andrzej Jagiellończyk, lit. Kazimieras I Andrius Jogailaitis (ur. 30 listopada 1427 w Krakowie, zm. 7 czerwca 1492 w Grodnie) – wielki książę litewski w latach 1440–1492, król Polski w latach 1447–1492. Jeden z najaktywniejszych polskich władców, za panowania którego Korona, pokonując zakon krzyżacki w wojnie trzynastoletniej, odzyskała – po 158 latach – Prusy Królewskie, a dynastia Jagiellonów stała się jednym z czołowych domów panujących w Europie. Zdecydowany przeciwnik magnaterii przyczynił się do wzmocnienia znaczenia Sejmu i sejmików, co jednak stało się z krzywdą dla mieszczaństwa.
Pokój Grzymułtowskiego (Traktat Grzymułtowskiego) – traktat zawarty 6 maja 1686 w Moskwie między Polską a Rosją. Tzw. traktat wieczysty, utrwalał warunki rozejmu andruszowskiego z 1667.

Po włączeniu województwa kijowskiego do Korony w roku 1569 (unia lubelska) zorganizowano trzy powiaty; kijowski, żytomierski i owrucki, w których dawniejsze powiaty litewskie, w liczbie dziewięciu pozostały w rodzaju okręgów. Sejmiki odbywały się odtąd w trzech miastach powiatowych, a po oddaniu Rosji Kijowa w Żytomierzu i Owruczu, gdzie obierano posłów na Sejm, po dwóch z każdego powiatu. Nowe województwo rozciągało się wzdłuż Dniepru do Słuczy. Podział państwa na powiaty i województwa, zatwierdzony został przez Sejm Bielski w 1564 roku, i przetrwał do roku 1788.

Kościół katolicki obrządku bizantyjsko-ukraińskiego (ukr. Українська Греко-Католицька Церква – Ukrajinśka Hreko-katołyćka Cerkwa) – większy arcybiskupi Kościół wschodni działający obecnie na terenie Ukrainy oraz wśród diaspory ukraińskiej, uznający władzę i autorytet papieża.
Targowica (ukr. Торговиця, Torhowycja) - miejscowość na Ukrainie, dawne miasteczko, obecnie wieś niedaleko Humania, w obwodzie kirowohradzkim, w rejonie nowoarchanhelskim.

Województwo kijowskie miało trzech senatorów; wojewodę, kasztelana i biskupa „latini ritus”. Uchwałą sejmu roku 1659 chorążowie byli mianowani. W każdym powiecie było 15 urzędników: chorąży, stolnik, podczaszy, podkomorzy itd. Powiat w I Rzeczypospolitej był podstawową jednostką administracyjną, sądową (dla sądów pierwszej instancji), wojskową, fiskalną i polityczną.

Rzeczpospolita Trojga Narodów – projekt polityczny przekształcenia federacji Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego tworzącej Rzeczpospolitą Obojga Narodów w organizm trójczłonowy powstały przez wyodrębnienie Księstwa Ruskiego, połączonego unią realną z dwoma pozostałymi.
Sejm "Repninowski" – sejm skonfederowany, zawiązany pod węzłem konfederacji radomskiej, zajął się rewizją reform dokonanych przez sejm konwokacyjny w 1764.

W 1667 zadnieprzańskie województwo kijowskie (oraz Kijów na dwa lata) zostały oddane Rosji zgodnie z rozejmem andruszowskim. Ważniejszymi zamkami związanymi z wydarzeniami historycznymi były Biała Cerkiew, Baturyn, Czehryń. Ostatecznie jednak Rzeczpospolita utraciła województwa smoleńskie i czernihowskie, zadnieprzańską część województwa kijowskiego oraz miasto Kijów leżące na prawym brzegu Dniepru. Zmiany te zostały zatwierdzone w 1686 roku, pokojem Grzymułtowskiego.

Kórnik – miasto w woj. wielkopolskim, w powiecie poznańskim, nad Jeziorem Kórnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kórnik. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego. Położone 20 km na południowy wschód od Poznania przy drodze krajowej nr 11.
Język ruski (nazywany od XIX wieku także staroukraińskim albo starobiałoruskim, a jego wczesna forma staroruskim; w literaturze występuje jako руский языкъ lub русский языкъ) – dawny język wschodniosłowiański, którym posługiwano się na Rusi, w Hospodarstwie Mołdawskim, Wielkim Księstwie Litewskim, a po 1569 także na wschodnich terenach I Rzeczypospolitej.

W XVIII wieku utworzono na tych obszarach tzw. namiestnictwo kijowskie, które składało się – w latach 1775-1786 – z jedenastu powiatów, z których jedynie powiat kijowski leżał w większej części po prawej stronie Dniepru.

Ostatnim wojewodą kijowskim był Stanisław Lubomirski (zm. 19 lipca 1793, w Warszawie).

Powiaty

Województwo dzieliło się na powiaty:

Jerzy August Wandalin Mniszech herbu Mniszech z Wielkich Kończyc h. Kończyce. (1715 – 15 października 1778), marszałek nadworny koronny w 1742 i 1757-1778, kasztelan krakowski od 1773, starosta generalny Wielkopolski od 1757, łowczy wielki koronny od 1732, podkomorzy wielki litewski od 1736, starosta sanocki, białocerkiewski, grudziądzki, lubaczowski, przeciwnik Czartoryskich, 1758–63 przywódca stronnictwa dworskiego.
5 Pułk Koronny Przedniej Straży - polski pułk jazdy schyłku I Rzeczypospolitej, sformowany w 1776 z chorągwi lekkich, wcielony do wojska rosyjskiego pod nazwą pułku izajasławskiego (zasławskiego) 6 maja 1793.

Michał Kazimierz Radziwiłł Rybeńko starosta owrucki

powiat owrucki, położony był na części rozległego Polesia, główna rzeka Usz; główne miasta: Owrucz, Korosteń, Ksawerów, Bazar, Kalinówka, Czarnobyl nad Uszą i Prypecią (hrabstwo na Szkłowie i Myszy), Olewsk; parafie rzymskokatolickie Owrucz, Chabne, Czarnobyl, Wielodniki, Uszomirska.

Roman Sanguszko starosta żytomierski

powiat żytomierski: główne miasta Żytomierz nad Kamionką, Pawołocz, Słobodyszcze nad rzeką Gniłopiat, Cudnów nad Teterowem, Berdyczów nad rzeką Gniłopiat, Korosteczów, Radomyśl nad Tererowem, Miropol nad Słuczą, Trojanów własność Woroniczów, Uszomierz, Januszpol, Machówka.

Jerzy August Mniszech starosta białocerkiewski

powiat kijowski: główne miasta Biała Cerkiew nad Rosią, Trylisy (Trylesy) nad Kamionką, Chwastów (Fastów) nad Unawą, Hostomla nad Irpeniem, Trechtymirów nad Dnieprem, Kaniów przy ujściu Kaniówki do Dniepru, Kumejki, Czerkasy, Żabotyn, Smiła nad Taśminem (własność książąt Lubomirskich), Borowica nad Dnieprem, Kryłów nad Dnieprem, Czehryń nad Taśminem, Zwinogródka (Zwinogród) nad Zgniłym Tykiczem, Lisianka przy ujściu Lisianki do Tykicza, Ochmatów nad Bachwą, Stawiszcze nad Tykiczem, Korsuń, Niechoroszcza nad Pustachą między Korsuniem a Bohusławiem, Bohusław przy ujściu Bohusławki do Rosi, Taraszcza, Skwira nad Skwirą, Romanów (Romanówka) nad Unawą, Szawuliskie (Szuwalskie) nad Tykiczem, Kahorlickie (Kahorlik) nad Hniłuszą, Sinica (Sinickie) nad Rosią i Sinicą, Tabor (Taborowskie) nad Rastawicą, Stawiszcze nad Kamionką, Rożów nad Zdwirzem, Dymirskie, Wyszogród, Żółte Wody, Hermanowskie, Tetjów nad Rosią, Biłółówka, Białopol, Chodorków nad Irpeniem, Brusiłów nad Zdwirzą, Jasnogródka nad Zdwirzem, Moszna nad Moszną, Aleksandrówka.

Biała Cerkiew i Czerkasy, na mapie z roku 1650.

Żytomierz (Szytomirs) i Kijów (Kyui) na mapie Poloniae et Ungariae, z Cosmographii Sebastiana Münstera, 1554

Z ziem oderwanych od Polski a wchodzących w skład województwa kijowskiego została utworzona w roku 1708 gubernia kijowska.

Mengli I Girej (I Meñli Geray) (1445-1515) – chan chanatu krymskiego w latach 1466, 1469-1475 i 1478-1515, szósty syn Hadżi I Gireja, założyciela państwa Tatarów krymskich.
III wojna północna (wielka wojna północna) toczyła się w latach 1700-1721 pomiędzy Danią, Rosją, Saksonią, Prusami i Hanowerem (od 1715) z jednej strony a Szwecją z drugiej. Rzeczpospolita formalnie pozostawała neutralna aż do 1704 roku, ale faktycznie znaczna część walk toczyła się na jej terytorium i jej kosztem już od 1700 roku. Zakończyła się podpisaniem pokoju w Nystad, w wyniku którego wzrosło znaczenie Rosji, a Szwecja utraciła status europejskiego mocarstwa.

W wyniku długowiekowej obecności Polaków nad tych ziemiach, jeszcze w roku 1852 pograniczne gubernie rosyjskie kijowska i połtawska nazywane były „Polską”.

Największe miasta

W latach sześćdziesiątych XVII wieku na lewym brzegu Dniepru funkcjonowało około 90 miast, w części których mogły być przed powstaniem Chmielnickiego łacińskie parafie. Prof. Serczyk wymienia 37 miast istniejących na terenie województwa kijowskiego w czasach Zygmunta III Wazy, który miały prawo magdeburskie. Stosunkowo ludne miasta istniały w przededniu powstania Chmielnickiego. Według danych szacunkowych, 15 tys. mieszkańców liczył ówczesny Kijów, 10,7 tys. Biała Cerkiew.

Zboża lub rośliny zbożowe – rośliny uprawne z rodziny traw (Poaceae). Ich owoce wytwarzają nasiona o wysokiej zawartości skrobi, są one wykorzystywane do celów konsumpcyjnych (mąki, kasze, oleje, syropy), pastewnych i przemysłowych (piwowarstwo, młynarstwo, gorzelnictwo, farmaceutyka).
Kościół katolicki – największa na świecie chrześcijańska wspólnota wyznaniowa, głosząca zasady wiary i życia określane mianem katolicyzmu, rządzona przez biskupa i patriarchę Rzymu (jako papieża uważanego drogą sukcesji apostolskiej za następcę Świętego Piotra) oraz biskupów pozostających z nim we wspólnocie. Kościół katolicki stanowi jedną z trzech głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok Cerkwi prawosławnej i Kościołów protestanckich.

Stolica

Początkowo stolicą województwa był, zgodnie z jego nazwą, Kijów. W 1397 roku Kijów stał się siedzibą diecezji katolickiej. W 1494 roku król Polski Aleksander I Jagiellończyk nadał miastu prawa magdeburskie. Miasto po unii lubelskiej w (1569) roku zostało włączone do Korony Polskiej i stało się stolicą województwa kijowskiego w prowincji małopolskiej. W 1648 zostało opanowane przez Kozaków Chmielnickiego, miasto odzyskał Janusz Radziwiłł w 1651 roku, jednak sytuacja zmieniła się po ugodzie perejasławskiej, w której Bohdan Chmielnicki oddał ówczesną lewobrzeżną Ukrainę i Kijów carowi Rosji. Na mocy Rozejmu andruszowskiego w 1667 roku Rzeczpospolita przyznała czasowo prawa Rosji do stołecznego Kijowa, a w 1686 roku na mocy traktatu Grzymułtowskiego miasto oficjalnie zostało przyznane Rosji wraz ze znaczną część województwa. Nazwa województwa nie została jednak zmieniona, a jego faktyczną stolicą został Żytomierz. Miasto było bronione wałem i zamkiem o 3 bramach i 5 basztach. Odbywają się w nim popisy szlachty i sejmiki kijowskie. W roku 1640 funduje tu Janusz Tyszkiewicz klasztor OO Bernardynów. Jednak w roku 1648 Chmielnicki z Tatarami opanowuje miasto. Po zwycięstwie pod Batohem w 1652 roku, Chmielnicki zamienił Żytomierz w miasto setnicze pod asawułą Kaliną Sokołowskim. Dopiero ugoda hadziacka w 1659 zwróciła go Rzeczypospolitej. Odtąd staje się on de facto stolicą województwa kijowskiego.

Polanie (ukr. Поляни, Polyany, ros. Поляне, Polyane) – plemię wschodniosłowiańskie, zamieszkujące od VI w. do X w. oba brzegi środkowego Dniepru.
Zygmunt Gloger herbu Prus II, pseud. Pruski (ur. 3 listopada 1845 w Tyborach-Kamiance, zm. 16 sierpnia 1910 w Warszawie) – polski historyk, archeolog, etnograf, folklorysta, krajoznawca.

Antoni Protazy Potocki wojewoda kijowski, twórca Kompanii Handlowej

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)