Województwo smoleńskie - Polski Serwis Naukowy

Położenie województwa smoleńskiego na mapie Wielkiego Ksiestwa Litewskiego

Województwo smoleńskie – województwo do 1514 i ponownie latach 1611-1654. W latach 1514-1611 i 1654-1793 było jedynie nominalne.

Historia

Utworzone w 1508 roku. Utracone przez Wielkie Księstwo Litewskie na rzecz Wielkiego Księstwa Moskiewskiego w 1514 roku, zostało odzyskane na kilkadziesiąt lat 13 czerwca 1611 wraz ze zdobyciem Smoleńska przez Zygmunta III Wazę podczas wojny polsko-rosyjskiej 1609-1618. Nabytki potwierdził rozejm w Dywilinie (1618), a następnie pokój wieczysty w Polanowie (1634). Po nieudanej wyprawie królewicza Władysława na Moskwę (1617-1618), w wyniku rozejmu w Dywilinie, Rzeczpospolita uzyskiwała nowe zdobycze terytorialne. Na województwo smoleńskie składało się tym razem, oprócz ziemi smoleńskiej z Białą, Dorohobużem, Rosławiem i Sierpiejskiem, także Newel i Siebież z Krasnymhoródkiem w pobliżu Inflant, a na południu Starodubowszczyzna z Trubczewskiem i zamek Poczep. W 1634 na mocy traktatu polanowskiego odszedł do Moskwy Sierpiejsk, a w 1644 księstwo trubeckie. Z pozostałej części Siewierszczyzny utworzono w 1635 województwo czernihowskie i przyłączono je do Korony. Już w 1654 car Aleksy Michałowicz ponownie zajął Smoleńsk, a w rozejmie andruszowskim (1667) Rzeczpospolita zrzekła się smoleńszczyzny, potwierdzając to w traktacie Grzymułtowskiego (1686).

Pokój Grzymułtowskiego (Traktat Grzymułtowskiego) – traktat zawarty 6 maja 1686 w Moskwie między Polską a Rosją. Tzw. traktat wieczysty, utrwalał warunki rozejmu andruszowskiego z 1667.

Deputat – w okresie demokracji szlacheckiej obieralny przedstawiciel szlachty i duchowieństwa do władz ustawodawczych i sądowniczych. Na początku kariery dyplomatycznej był to przeważnie laik bez wykształcenia prawniczego, obierany przez sejmiki deputackie do Trybunału Koronnego piotrkowskiego i lubelskiego oraz od 1677 do Trybunału Skarbowego w Radomiu. Deputaci spośród samych siebie wybierali marszałka, i podzieleni byli na dwie izby sądzące równocześnie i zajmujące się różnymi sprawami Państwa. Do spraw duchownych powoływanych było 6 deputatów z duchowieństwa, których wybierały kapituły, następnych sześciu deputatów świeckich tworzyło razem z duchowieństwem sąd mieszany, który obierał prezydenta. Kadencja deputatów trwała od jednego do dwóch lat, po upływie trwania kadencji wybór mógł nastąpić ponownie dopiero po kilku latach.

Organizacja

Na sejmie marcowym 1613 uchwalono konstytucję "Ordynacya województwa smoleńskiego", w wyniku której przyłączono województwo smoleńskie do Wielkiego Księstwa Litewskiego i ustanawiano urzędników. Najwyższym z kompetencjami sądowymi na terenie całego województwa został dotychczas tytularny wojewoda smoleński. Konstytucja powoływała też komisję "do ordynacji Smoleńska", która miała przywracać majątki potomkom egzakulantów smoleńskich sprzed 1514 roku. Reszta majątków pozostała w gestii JKM, a administrację nimi dano wojewodzie.

Trubeck (ros. Трубчевск, Trubczewsk) – jeden z najstarszych grodów ruskich, położony na prawym brzegu rzeki Desny, 94 km na południe od Briańska. Został założony wg badań archeologicznych w 975 r. w miejscu dzisiejszej wioski Kwietuń nad rzeką Trubiż, od której pochodzi nazwa Trubecka.

Wojewoda (łac. palatinus) – w dzisiejszych czasach w Polsce jest to terenowy organ administracji rządowej w województwie i zwierzchnik zespolonej administracji rządowej na terenie województwa.

Na sejmie 1620 uchwalono konstytucje "Ordynacya prowincyi od Moskwy rekuperowanych", na której mocy wszystkie te ziemie oddane zostały w administrację królewiczowi Władysławowi, który władał nimi przez swojego viceadministratora. Jednocześnie zaczyna wytwarzać się hierarchia urzędnicza smoleńska obok namiestników (kapitanów) administracji królewicza. W 1621 roku sejmik smoleński wysłał pierwszych posłów na sejm walny. Administracja królewicza pozostała aż do 1632 roku, często się przeplatając (wiceadministratorem w 1623-1629 był Aleksander Gosiewski, który pełnił jednocześnie od 1625 roku urząd wojewody smoleńskiego). Chaos wzmaga jeszcze fakt, że oprócz administracji królewicza i hierarchii ziemskiej w powszechnym użyciu był także stary moskiewski podział na ujezdy i stany (ujezdy smoleński, rosławski, dorohubski, bielski, sierpiejski do 1634, newelski do 1638). W 1625 obok istniejącego już grodu w Smoleńsku Zygmunt III powołuje gród w Starodubie. Pierwszym starostą zostaje kniaź Jan Drucki-Sokoliński, a pierwszy sejmik starodubski zbiera się w 1626. W 1633 król ustanawia trzeci powiat grodzki w Newlu, który funkcjonuje bardzo krótko, gdyż najpierw Siebież, a chwile później Newel zostaje nadany na prawie lennym hetmanowi wielkiemu litewskiemu i kasztelanowi wileńskiemu Krzysztofowi Radziwiłłowi. Radziwiłł przeprowadził intromisję 22 lipca 1634, likwidując tym samym gród w Newelu. W 1650 król Jan Kazimierz zamienia Newel i Siebież wraz z Krasnohorodkiem w dobra wieczyste hetmana polnego litewskiego i starosty żmudzkiego Janusza Radziwiłła. Szlachta posiadająca prawa polityczne z okolic Siebieża i Newla zostaje za zgodą sejmu przyłączona do województwa połockiego.

Janusz Radziwiłł (młodszy) herbu Trąby (ur.12 grudnia 1612, w Popieli, zm. 31 grudnia 1655, w Tykocinie) – hetman wielki litewski od 1654, wojewoda wileński od 1653, starosta generalny żmudzki i hetman polny litewski od 1646, podkomorzy wielki litewski od 1633, starosta kamieniecki, kazimierski, sejwejski.

Aleksy I Michajłowicz (ur. 19 lub 29 marca 1629 w Moskwie, zm. 29 stycznia lub 8 lutego 1676 tamże) – car Rosji w latach 1645-1676, syn Michała (1613-1645), z dynastii Romanowów.

Stolicą województwa był Smoleńsk. Podzielone było na dwa powiaty: smoleński i starodubowski. Województwo miało dwóch senatorów świeckich: wojewoda i kasztelan smoleński (krzesłowy, czyli większy) oraz senatora duchownego (biskup smoleński). Według porządku starszeństwa w senacie, wojewoda smoleński plasował się w środku stawki za wojewodą podolskim a przed wojewodą lubelskim. Kasztelan szedł wśród kasztelanów większych za kamienieckim a przed lubelskim. Biskup smoleński zajmował natomiast ostatnie miejsce wśród senatorów duchownych, jako piastujący najmłodsze biskupstwo. Na sejm Rzeczypospolitej wysyłało czterech posłów (po dwóch z każdego powiatu). Tak samo czterech deputatów wysyłało na Trybunał Litewski do Mińska i Wilna. Pospolite ruszenie województwa zbierało się w Smoleńsku. W Smoleńsku było starostwo grodowe. Starostą zostawał wojewoda smoleński. Resztki województwa pozostałe przy Rzeczypospolitej włączono w 1667 do województwa witebskiego jako ziemię orszańską.

Kontusz (węg. köntös – suknia) – szata wierzchnia, rodzaj płaszcza lub kamizelki, z charakterystycznymi tzw. wylotami, czyli rozciętymi od pachy do łokci rękawami, które albo luźno zwisały, albo, odrzucone do tyłu, odsłaniały żupan.

Sejm walny – nazwa parlamentu w dawnej Polsce. Było to zgromadzenie decydujące o polityce całej Rzeczypospolitej, istniejące w okresie od XV do XVIII wieku. W tym czasie znacząco zmieniał się jego skład i charakter.

Po 1667 r. województwo istniało jako tytularne do końca Rzeczypospolitej. Nadal król mianował wojewodę i kasztelana. Sejmiki szlacheckie odbywały się w Wilnie – smoleński w kościele Bernardynów, a starodubowski w kościele Karmelitów Bosych. Wybierano na nich posłów i deputatów na trybunał.

Hetman wielki litewski – dowódca wojsk zaciężnych, potem komputowych Wielkiego Księstwa Litewskiego, czyli armii litewskiej. Z urzędu minister Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jeden z dwóch od czasów unii Polski z Litwą najwyższych zwierzchników wojskowych na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów – drugim był hetman wielki koronny, który był dowódcą wojsk zaciężnych, potem komputowych Korony Królestwa Polskiego, czyli armii polskiej.

Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego, Trybunał Litewski – ustanowiony na wzór Trybunału Koronnego najwyższy sąd apelacyjny dla Wielkiego Księstwa Litewskiego I Rzeczypospolitej.

Herbem województwa było złote berło na tle szarej tarczy, umieszczonej na czerwonej chorągwi. Mundur: kontusz karmazynowy, żupan i wyłogi granatowe. Dla powiatu starodubowskiego: kontusz szafirowy, a żupan i wyłogi złote.

Wojewodami smoleńskimi byli m.in.: Aleksander Gosiewski, Filip Kazimierz Obuchowicz (autor XVII-wiecznego diariusza), Stanisław Potocki, Aleksander Jan Potocki od 1712 (tytularny), Józef Sylwester Sosnowski w latach 1771 - 1778 (tytularny, mimowolny sprawca amerykańskiej kariery Tadeusza Kościuszki, któremu w brutalny sposób odmówił ręki swej córki).

Inflanty (, niem. Livland, łot. Vidzeme) to nazwa krainy historycznej nad Dźwiną i Zatoką Ryską powstałej w średniowieczu w obrębie posiadłości zakonu kawalerów mieczowych, a zamieszkanej przez plemiona bałtyckie i ugrofińskie, na których kulturę od najdawniejszych czasów wpływała kultura niemiecka i skandynawska. Dawne Inflanty obejmują terytoria dzisiejszej Estonii i Łotwy.

Sejmik ziemski w dawnej Polsce (od końca XIV wieku), był to zjazd całej szlachty z terenu danej ziemi bądź województwa. Wywodził się ze zjazdu urzędników ziemi, na który zaczęła przybywać szlachta.

Kasztelanem smoleńskim (tytularnym) był m.in. Krzysztof Benedykt Szczyt (Niemirowicz-Szczytt), który zasiadał na tym krześle w latach 1717-1729.

Podobnie jak województwo i urząd kasztelana również biskupstwo smoleńskie było po 1667 r. tylko tytularne. Jednym z takich biskupów był znany dziejopis Adam Naruszewicz.

Zobacz też

Wojewodowie smoleńscy

Urzędy fikcyjne w I Rzeczypospolitej

Podział terytorialny Rzeczypospolitej Obojga Narodów