Wojna Franków z Longobardami toczyła się w latach 773-774 na terenach północnych Włoch.

Przyczyny wojny

Po śmierci króla Pepina Krótkiego w 768, królestwo Franków podzielone zostało pomiędzy obu jego synów - Karola i Karlomana. Wkrótce jednak bracia rozpoczęli rywalizację o władzę pomiędzy sobą. Poszukując sprzymierzeńców do walki z Karlomanem, Karol porozumiał się z władcą Longobardów Dezyderiuszem. W tym celu poślubił jego córkę (prawdopodobnie imieniem Dezyderata), czym zawiązał polityczny sojusz.

4 grudnia 771, w wieku zaledwie 20 lat, zmarł niespodziewanie Karloman. Jego obu synom z racji dziecięcego wieku nie należała się władza w królestwie, dlatego też Karol zwietrzył swoją szansę ponownego zjednoczenia państwa. Wdowa pod Karlomanie Gerberga zabierając obu synów zbiegła pod opiekę Dezyderiusza do Pawii. Król Longobardów, pomimo że związany sojuszem z Karolem, nie był jednak zainteresowany zjednoczeniem państwa Franków.

Azyl dla Gerbergi i jej synów został uznany przez Karola za prowokację. Sojusz z Dezyderiuszem po śmierci Karlomana stracił ważność, dlatego po zaledwie roku małżeństwa Karol wygnał z kraju córkę władcy Longobardów. Pomimo że czyn ten był jawnym ogłoszeniem wojny, w 772 nie doszło do żadnych działań militarnych. W międzyczasie Dezyderiusz starał się w lutym 772 na swoją stronę przeciągnąć nowo wybranego papieża Hadriana I. Celem Dezyderiusza stało się odtąd opanowanie tronu królestwa Franków.

Papież Hadrian I odmówił jednak Dezyderiuszowi wsparcia. Jego poprzednicy całe lata toczyli spory z Longobardami o tereny północnej i środkowej Italii. Król Longobardów niezadowolony z decyzji papieskiej rozpoczął działania zbrojne, zajmując obszary Italii i bezpośrednio zagrażając Rzymowi. Papież zwrócił się o pomoc do Karola, którego próby rokowań za każdym razem odrzucane były przez Dezyderiusza. Władca Franków postanowił działać zbrojnie.

Przekroczenie Alp

Latem roku 773 armia Franków zebrała się w Genewie. Tutaj Karol podzielił swoje siły na dwa oddziały. Pierwszy osobiście poprowadził traktem Chambery - Modane - Mont Cenis, drugi dowodzony przez jego wuja Bernarda ruszył drogą Martigny - Aosta - Ivrea. Oba korpusy rozpoczęły przekraczanie masywu alpejskiego.

W pobliżu miejscowości Susa po włoskiej stronie Alp, obie armie ponownie się połączyły. Na południe od nich znajdował się wąwóz, dokąd Dezyderiusz ze swoimi wojskami zamierzał zwabić armię Franków. Atak w tym miejscu był bardzo trudny, w związku z czym Karol ponownie spróbował, nieudanych jednak, pertraktacji z Longobardami.

Legenda głosi, że nocą do obozu Franków miał przybyć jeden z grajków longobardzkich, który wskazał Karolowi nieznany górski trakt wychodzący na tyły armii longobardzkiej. W zamian za pomoc zażądał obdarowaniem go takim obszarem ziemi, na którym słychać byłoby dźwięk jego rogu. Karol zgodził się, po czym nakazał grajkowi zadąć w róg z okolicznej góry w kierunku otaczających ją dolin. Później, grajek pytał napotkanych ludzi, czy słyszeli jego róg. Tereny gdzie go słyszano, miały stać sie własnością Longobarda. Historia ta, przyjmowana z rezerwą przez historyków, pojawia się m.in. w kronice klasztoru Novalsea. Wątpliwości budzi też miejsce połączenia się obu armii frankońskich.

Karol już podczas pobytu w Genewie wiedział o koncentracji sił Dezyderiusza. Podobnie było w przypadku króla Aisthulfa w roku 756, gdy ojciec Karola Pepin pociągnął przeciwko Longobardom. Dlatego właśnie z tego powodu władca Franków podzielił swoja armię na dwie części, z których jedna miała za zadanie obejść wroga. Ostatnie próby rokowań umożliwiły Bernardowi niespodziewane wyjście na tyły Longobardów. Niezależnie czy była to udana akcja Bernarda, czy też pomoc grajka Longobardów, armii Karola udało się przejść na tyły Dezyderiusza. Ten widząc swoje trudne położenie nakazał swoim wojskom odwrót. Longobardowie wpadli w panikę i pośpiesznie rozpoczęli ucieczkę w kierunku doliny Padu. Frankowie podjęli pościg. Po dotarciu do Pawii, Dezyderiusz zdecydował się schronić za murami miasta. Jego syn Adelchis wraz z wdową po Karlomanie Gerbergą zbiegł tymczasem do Werony.

Oblężenie Pawii i Werony

Przekraczając Alpy, wojska Franków zmuszone były zrezygnować z zabrania machin oblężniczych. Chcąc jednak zakończyć rozpoczętą wojnę Karol musiał zdobyć oblegane miasta. Jesienią 773 rozpoczęło się oblężenie Pawii, której obrońców zamierzano wziąć głodem. Oblężenie aż do grudnia tego roku, nie przyniosło jednak efektów, co zmusiło po raz pierwszy Karola do spędzenia świąt poza ojczyzną.

Drugi oddział frankoński tymczasem oblegał Weronę. Pomimo że miasto miało jedne z najlepszych umocnień w cesarstwie, Gerberga zdecydowała się oddać w ręce Franków. Adelchisowi tymczasem udało się zbiec i okrężnymi drogami dotrzeć do Konstantynopola. Prawdopodobnie jednak Gerberga została wydana Frankom przez samego Adelchisa. Co się stało z synami Gerbergi, nie wiadomo.

W kwietniu 774 po półrocznym nieudanym oblężeniu Pawii Karol z częścią swojej armii pociągnął do Rzymu. Przyjęty przez papieża Hadriana, Karol odnowił z nim sojusz. Pod koniec miesiąca wrócił znowu do obleganej Pawii, której obrońcy coraz bardziej dziesiątkowani byli głodem i chorobami. 4 czerwca 774, po 9 miesiącach oblężenia, miasto skapitulowało, a Dezyderiusz oddał się do niewoli.

Rezultat kampanii

Już dzień po zdobyciu miasta Karol przyjął tytuł króla Longobardów. Dezyderiusza odesłano do jednego z klasztorów frankońskich. Jego syn Adelchis co prawda mógł powrócić z Bizancjum, nie pełnił jednak przez kilka najbliższych lat żadnej większej roli politycznej. Na zarządców nowo zdobytych ziem Karol powołał szlachtę frankijską, burgundzką i alemańską. Karol jako rex Francorum et Langobardorum ("król Franków i Longobardów") rozpoczął panowanie nad całą Europą zachodnią (z wyjątkiem półwyspu Iberyjskiego zajmowanego przez Maurów).

Literatura