f

Zasięg terytorialny

Wojna chłopska (niem. Bauernkrieg) była największym w dziejach Niemiec wystąpieniem chłopskim, przeciw panom feudalnym. Trwała w latach 1524-1526 i zakończyła się całkowitą klęską powstańców.

Geneza

1. Na prowincję docierają zradykalizowane i przeinterpretowane poglądy Lutra dzięki tzw. prorokom cwikawskim (od miasta Zwickau), w tym głównie Tomasza Münzera (Marks mówił o nim, że to prekursor komunizmu):

Sam Marcin Luter uważał te poglądy za zbyt radykalne i jawnie się im przeciwstawiał ("Przeciwko zbójeckim i morderczym rotom chłopów", 1525).

2. Wciąż podnoszone opłaty pańszczyźniane (a w szczególności tzw. daniny pośmiertnej, uiszczanej przez rodzinę zmarłego chłopa) przez rycerzy, którzy po zakończeniu XV-wiecznych wojen domowych stracili główne źródło dochodu – łupy.
3. Zakaz korzystania z pańskich lasów, pastwisk i wód.

Posrebrzana zbroja chłopska z XVI wieku znaleziona pod Frankenhausen

Przyczyny powstania

Przyczyny powstania są wielowarstwowe. Na początku XVI stulecia Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego na południu kraju składało się z wielu państewek feudalnych. Wiele problemów chłopskich rozwiązywano lokalnie, zaściankowość wielu przedsiębiorstw przyczyniała się w znacznym stopniu do hamowania postępu gospodarczego. Najważniejszą przyczyną powstania była jednak ogólna sytuacja największej części społeczeństwa rolnego.

Głównym podmiotem gospodarki feudalnej stali się chłopi, którzy ponosili największy ciężar obowiązków na rzecz książąt, szlachty, urzędników, patrycjuszy i kleru żerujących na ich pracy. W wyniku zwiększenia się liczby osób wykorzystujących chłopów, zwiększała się ilość danin narzucanych na najbiedniejszą część ludności. Na chłopów nakładano nowe podatki, cła i czynsze, zobowiązano ich także do odrabiania pańszczyzny. W Górnej Szwabii, Wirtembergii, Frankonii, Górnej Saksonii i Turyngii wprowadzono podziały, które przy równocześnie nie zmieniającej się wartości produkcji ogólnej prowadziły do coraz mniejszych dochodów. Nakładane na najmniejsze przedsiębiorstwa wysokie podatki tylko pogarszały i tak złą sytuację gospodarczą.

Problemy gospodarcze, częste nieurodzaje i nacisk panów feudalnych wpędzały chłopów w poddaństwo, które skutkowało kolejnymi zobowiązaniami i opłatami. Tak zwane ,,Stare Prawo,, było przez władców interpretowane dowolnie lub całkowicie ignorowane. Respektowane od stuleci prawa drwali, rybaków, myśliwych i rolników zostały uznane jako nieważne.

Feudalizm w Niemczech

Wyższa szlachta nie przejawiała żadnego zainteresowania poprawą sytuacji chłopów, obawiając się utraty dotychczasowych przywilejów i korzyści. Niższa szlachta natomiast występowała zbrojnie przeciwko pogarszającej się sytuacji (Powstanie rycerskie w Palatynacie). Próby tej grupy społecznej utrzymania wyższego statusu poprzez rabunkowe napady rycerskie doprowadziły ponownie do obciążeń nakładanych na chłopów.

Przeciwko zmianom był także kler. Wiara katolicka stanowiła główny rdzeń feudalizmu, a parafie kościelne organizowane były na wzór feudalny. Rzadko który klasztor mógł bowiem egzystować bez należących do niego kilku wiosek. Kościół utrzymywał się przeważnie z datków, handlu odpustami czy też dziesięciny.

Nieliczne próby reformy starych struktur feudalnych, wychodzące od silniejszej grupy jaką było mieszczaństwo na niewiele się zdały. Najczęściej oponowali przeciwko nim szlachta i kler, które widziały w zmianach zagrożenie dla swoich korzyści.

Zalążki powstania

Wielu prostych chłopów, z uwagi na swoje wielorakie związki poddańcze, nie było skłonnych do większych wystąpień. Jedynie wiejskie warstwy wyższe domagały się zmian. Wójci, rzemieślnicy, oraz rolni z mniejszych miast byli prowodyrami powstań, często naciskając biedne warstwy chłopskie do przyłączenia się do walki.

Sami chłopi chcieli przede wszystkim odzyskać stare prawa i prowadzić godne i ludzkie życie. Ich żądania dotyczące zmniejszenia obciążeń i zniesienia poddaństwa nie przynosiły jednak żadnego skutku.

Pierwsze powstania chłopskie

Stale pogarszająca się sytuacja chłopów już na długo przed rokiem 1524 była zalążkiem wielu regionalnych konfliktów. Niezadowolenie chłopów potęgowało się przez dziesięciolecia, znajdując odzwierciedlenie w licznych zrywach. Przyczynami tych konfliktów były przeważnie problemy lokalne.

Lista największych zrywów chłopskich:

Do mniejszych lub większych wystąpień dochodziło też w miastach. Przed rokiem 1524 w kilku większych ośrodkach doszło do protestów, w wyniku których mieszkańcy miast solidaryzowali się z chłopstwem: 1509 r. w Erfurcie, 1511 r. w Regensburgu, Brunszwiku, Spirze, Kolonii, Schweinfurcie, Wormacji, Akwizgranie i Osnabrück.

Większość powstań została zdławiona siłą, jedynie trwający od dawna zryw szwajcarskich chłopów w kantonach górskich zakończony został sukcesem. Sytuacja chłopów pomimo licznych powstań nie poprawiła się ani o trochę, przeciwnie - doprowadziła do licznych represji.